পেখু পেখু (৮৫): ৰাজনীতিৰ শিল্প, শিল্পৰ ৰাজনীতি

 

 ["দৈনিক অসম"ৰ দেওবৰীয়া চ'ৰাত প্ৰকাশিত, ২৬ অক্টোবৰ, ২০২৫]

অজান দেশত এলিচ নামেৰে অসমীয়া অনুবাদত আমি সৰুতে লুইছ কেৰলৰ সেই বিখ্যাত এলিচ ইন ৱণ্ডাৰলেণ্ড কিতাপখন পঢ়িছিলোঁ। আমাৰ কিশোৰ মনত সাঁচ বহাই যোৱা সেই কাহিনী আছিল স্বপ্নাতুৰ কল্পকাহিনী। অতিশয়োক্তিও হ’ব পাৰে, কিন্তু বাইবেলৰ পিছতে এইখনেই আটাইতকৈ বহুল পঠিত কিতাপ বুলিও কোৱা যায়। কালক্ৰমত বিভিন্ন আলোচনাত সপোনপুৰীৰ ঘটনা যেন লগা এই কাহিনীখিনিত নিহিত থকা সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক শ্ৰেণী সংগ্ৰামৰ অনুষংগ কিছুমানৰ সৈতে আমি পৰিচিত হ’লোঁ। সপোন সপোন যেন লগা, অবাস্তৱ আৰু উদ্ভত চৰিত্ৰৰ সমাৱেশেৰে ঘটা কাহিনীক্ৰমক লৈ সামাজিক শ্ৰেণী বিভাজন আৰু সংগ্ৰামৰ কথা সঁচাকৈ পাতিব পাৰিনে? ই আপাতদৃষ্টিত অৱশ্যেই এক কৌতুহলৰ বিষয় যেন লাগিব। কিন্তু ই সম্ভৱ, আৰু ভালেখিনি আলোচনাৰ সন্মুখীন আমি ইতিমধ্যে হৈছোঁৱেই। লুইছ কেৰলৰ এই কাহিনীখিনি মূলতঃ শিশুৰ বাবে ৰচিত কল্পনা কাহিনী বুলিয়ে গণ্য কৰা হয় যদিও এলিছৰ এডভেঞ্চাৰছ ইন ৱাণ্ডাৰলেণ্ডক ভিক্টোৰিয়ান যুগৰ সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক গাঁথনিৰ ওপৰত চোকা ব্যংগ সন্নিবিষ্ট কৰা ৰাজনৈতিক গ্ৰন্থ হিচাপে ব্যাপকভাৱে ব্যাখ্যা কৰা হয়। কোৱা হয়, লেখক লুইছ কেৰলে ৱণ্ডাৰলেণ্ডৰ অৰ্থহীনতাক ব্যৱহাৰ কৰি ব্ৰিটিছ সমাজৰ অযুক্তিকৰ আৰু বিশৃংখল দিশবোৰ প্ৰতিফলিত আৰু উপহাস কৰিছিল। ইয়াৰ মানে কি? এলিচ ইন ৱণ্ডাৰলেণ্ড আৰু তাৰ অগা-পিছা কিতাপকেখনৰ কাহিনীক্ৰম ৰাজনৈতিক লেখাহে আছিল নেকি? হয়তো হয়, হয়তো নহয়। 

বিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণীতে ইউৰোপত ঘটা শিল্প আন্দোলনসমূহৰ অন্যতম হৈছে ছুৰিয়েলিজম বা অতিবাস্তৱবাদ যাক প্ৰাথমিকভাবেই কল্পনা আৰু বিশেষকৈ সপোনৰ সৈতে জড়িত বুলি আমি জানো। বাস্তৱ আৰু অবাস্তৱৰ মাজত সপোন সদৃশ চিত্ৰকল্পৰ বাবেই এই শিল্পধাৰাই খুব কম সময়তে বিশ্বজুৰি সমাদৰ পাইছিল। আনকি আন্দোলন হিচাপে নহ’লেও ছুৰিয়েলিষ্টিক বা অতিবাস্তৱিক উপাদান আজিকোপতি শিল্পচৰ্চাৰ এক এৰাব নোৱৰা দিশ। ফ্ৰয়েড আৰু মনোবৈজ্ঞানিক চিন্তাচৰ্চাৰ সৈতে এই শিল্প আন্দোলনৰ এক প্ৰত্যক্ষ যোগাযোগ আছে। কিন্তু কেৱল মনোবিজ্ঞানৰ কথাতেই আৱদ্ধ থাকিলে ছুৰিয়েলিজম সম্পৰ্কে অধ্যয়ন সম্পূৰ্ণ নহয় যদিহে সেই সময়ৰ অগ্ৰণী শিল্পীসকলৰ ৰাজনৈতিক স্থিতি সম্পৰ্কেও বিচাৰ খোচাৰ কৰা নাযায়। 

কবি আৰু লেখক ব্ৰেটন ছুৰিয়েলিজমৰ অন্যতম পুৰোধা ব্যক্তি আৰু ছুৰিয়েলিষ্ট মেনিফেষ্টোৰ ৰচনাকাৰ। আমাৰ বহুতৰে এই ধাৰণা নাই যে ছুৰিয়েলিজম আছিল সুপৰিকল্পিত আৰু সুসংগঠিত এটা শিল্প আন্দোলন। নহ’লেনো বাৰু শিল্পচৰ্চাৰ পদ্ধতিবিধি আৰু চিন্তা ভাৱনাৰ বাবেও কোনে মেনিফেষ্টো ৰচনা কৰে? ছুৰিয়েলিজম বুলিলেই আমি সচৰাচৰ কেৱল চালভাদোৰ ডালিৰ কথাহে মনত পেলাওঁ। কিন্তু চালভাদোৰ ডালিও আকৌ এক বিশেষ সময়ত ছুৰিয়েলিষ্ট দলটোৰ পৰা বহিস্কৃতহে হৈছিল। ১৯২৪ চনত প্ৰোত্থান ঘটা এই আন্দোলন সম্পৰ্কে ১৯৩৫ চনত আগবঢ়োৱা এটা ভাষণত আন্দ্ৰে ব্ৰেটনে কিছু আপত্তি দৰ্শায়। তেতিয়ালৈকে ছুৰিয়েলিজম আৰু ছুৰিয়েলিষ্ট চৰ্চা পৃথিৱীজুৰি ফাটিফুটি গৈছে। কিন্তু ব্ৰেটন যেন এই কথাটোত না-খুছ। যিকোনো পৰিস্থিতিত, যিকোনো প্ৰসংগ-সংগতিৰ সৈতে এই চৰ্চাক যুক্ত কৰা বা এই নামটোক ব্যৱহাৰ কৰাক লৈ আছিল তেওঁৰ আপত্তি। এক বিশেষ ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক পৰিপ্ৰেক্ষিততহে যে এটা শিল্পচৰ্চাৰ ধাৰাই জন্ম লয় আৰু তাৰ বিকাশ ঘটিব পাৰে সেই কথাক লৈ ব্ৰেটন আছিল অত্যন্ত স্পষ্ট। অলপ ধেমেলীয়া হ’লেও সেই কালৰ বিখ্যাত আলোকচিত্ৰশিল্পী মেন ৰে’ই দিয়া এটা পৰামৰ্শও তেওঁ ভাষণত গুৰুত্বসহকাৰে উল্লেখ কৰে। মে’ন ৰে’ই হেনো পৰামৰ্শ দিছিল- ছুৰিয়েলিষ্ট মুভমেণ্টৰ অন্তৰ্গত শিল্পীসকলে একোটা ষ্টাম্প বা ছাপ-চিহ্ন ব্যৱহাৰ কৰা উচিত যিয়ে তেওঁলোকক আনবোৰ বিস্তৃত আৰু বিস্তাৰিত ছুৰিয়েলিষ্ট কৰ্মবোৰৰ পৰা বিশেষভাবে চিহ্নিত কৰিব পাৰিব। শিল্পী মানে কেৱল দৃশ্যনিৰ্মাণ নহয়, শিল্পীৰ অৱস্থান নিৰূপনও যে এক অংগাংগী বিষয় তেওঁলোকে তাকেই সাব্যস্ত কৰিবলৈ বিচাৰিছিল। 

লণ্ডন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ কিংছ কলেজৰ ফৰাচী বিভাগৰ প্ৰবক্তা জোহানা মাল্টৰ “ইচ্ছাৰ অস্পষ্ট বস্ত— অতিবাস্তৱবাদ, ফেটিছিজম, আৰু ৰাজনীতি’ (Johanna Malt, Obscure Objects of Desire - Surrealism, Fetishism, and Politics) সাহিত্য বিশ্লেষণ আৰু শিল্প সমালোচনা দুয়োটাকে সাঙুৰি আগবঢ়া এখন মনোজ্ঞ গ্ৰন্থ। ১৯৩৫ চনত প্ৰাগত দিয়া ভাষণত আন্দ্ৰে ব্ৰেটনে সুধিছিল, ‘সঠিকভাৱে ক’বলৈ গ’লে নিজকে ৰক্ষা কৰিব পৰা বাওঁপন্থী শিল্প আছেনে?’। কিন্তু অতিবাস্তৱবাদে সঁচাকৈয়ে এনে কলা আগবঢ়াইছে বুলি তেওঁৰ দৃঢ় বিশ্বাস থকাৰ পিছতো ব্ৰেটনে বিপ্লৱী সমাজবাদৰ কাৰ্য্যৰ প্ৰতি অতিবাস্তৱবাদীসকলৰ দায়বদ্ধতা আৰু অতিবাস্তৱবাদী শিল্প আৰু সাহিত্যই যি ৰূপ লৈছিল, তাৰ মাজত তাত্ত্বিক সংযোগ স্থাপনৰ বাবে সদায় সংগ্ৰাম কৰিছিল। Obscure Objects of Desire নামৰ গ্ৰন্থখনত এনে এটা সম্পৰ্ক কেনেদৰে নিৰ্মাণ কৰা যায় সেই দিশৰ সম্ভাৱনাসমূহ অনুসন্ধান কৰা হৈছে। জোহানা মাল্টৰ কিতাপখন এষাৰ কথাই মন টানি নিয়ে-  সুৰৰিয়েলিষ্ট শিল্প আৰু সাহিত্যক ৰাজনৈতিক হিচাপে পঢ়া মানে এই নহয় যে সম্পূৰ্ণ আন্দোলনটো ৰাজনৈতিক প্ৰেৰণাত চালিত আছিল। অথবা, অতিবাস্তৱবাদী শিল্প আৰু সাহিত্যৰ ৰচনাক ৰাজনৈতিক বুলি পঢ়াটো আৰু অতিবাস্তৱবাদী আন্দোলনটো ৰাজনৈতিকভাৱে প্ৰেৰিত বুলি গণ্য কৰাটো কোনো কাৰণতে একে নহয়। 

এই শেষোক্ত কথাখিনি আগবঢ়াই নিবলৈকে আজিৰ আলোচনাটো। কেৱল ছুৰিয়েলিষ্ট বা অতিবাস্তৱবাদী শিল্পসম্পৰ্কেই নহয়। যিকোনো শিল্পৰ সম্পৰ্কেই এই কথা প্ৰযোজ্য। ৰাজনৈতিক শিল্প বুলি কিবা থাকে জানো? হয়তো থাকে। অন্ততঃ কিছুমান শিল্পই নিজেই নিজকে সেইবুলি ঘোষণা কৰে। যদিহে ৰাজনৈতিক শিল্প বুলি কিবা থাকে তেন্তে তাৰ মানেটো হ’ল, অৰাজনৈতিক শিল্প বুলিও কিবা থাকিব লাগিব। যৌক্তিকভাবে এইখিনি কথাত আমি পতিয়ন গৈয়ো আকো একেটা সুৰতে এতিয়া এইটো প্ৰশ্ন সন্মুখলৈ অনা যাওক- অৰাজনৈতিক শিল্প বুলি কিবা থাকে জানো? এইটোৱেই মজাৰ কথা যে, নাথাকে। 

বহলভাবে দুই ধৰণৰ ৰাজনৈতিক শিল্প আমি দেখা পাইছোঁ— ঘোষিত ৰাজনৈতিক, আৰু আৰোপিত ৰাজনৈতিক। 

ঘোষিত বুলোঁতে স্ব-ঘোষিতও বুজাইছোঁ। ইয়াত শিলকৰ্মটোৱে বা শিল্পীয়ে নিজেই ইয়াক এটা ৰাজনৈতিক কৰ্ম বুলি ঘোষণা কৰে। পাকঘৰৰ চেনীৰ বৈয়ামটোত চেনী বুলি লিখি লগাই দিয়া লেবেলটোৰ দৰেই। এই লেবেলিং বা লেবেল লগোৱা কথাটোতো বিতৰ্কৰ অৱকাশ আছে। বহুল সংখ্যক শিল্প-দ্ৰষ্টা বা দৰ্শকে এইটো সমৰ্থন নকৰে। শিল্প সম্পৰ্কে এটা বিমূৰ্ত ধাৰণাৰ ফলতে এনে ঘটে। এইটো দৃষ্টিভংগী ইমানেই ব্যাপক যে যিকোনো ক্ষেত্ৰতে কোনো ধৰণৰ লেবেলিঙৰেই তেওঁলোকে বিৰোধিতা কৰে। ইয়াৰ প্ৰভাৱ অধ্যয়নৰ বাবে প্ৰয়োজন হোৱা শ্ৰেণীবিভাজনৰ ওপৰতো পৰে। চিনেমা মানে কেৱল চিনেমা, সমান্তৰাল বা মূলসূঁতি বুলি ইয়াত কি কথা আছে— এই কথাষাৰ আজিকালি সঘনাই শুনো। কিন্তু শৈলীগত, পদ্ধতিগত, মতাদৰ্শগত বিভিন্ন পৰিপ্ৰেক্ষিতেৰে শ্ৰেণীবিভাজনৰ প্ৰাসংগিকতা আহি পৰেই যাক এৰাই চলিব নোৱাৰি। ভূপেন হাজৰিকাৰ ভালেখিনি কৰ্মই ৰাজনৈতিক, স্বঘোষিত অৰ্থেৰেও হয়, আৰু পৰৱৰ্তি কালত শ্ৰোতা-দৰ্শকৰ দৃষ্টিৰে ঘোষিত অৰ্থৰেও হয়। 

আনহাতে আৰোপিত বুলি যাক বুজাইছোঁ, সেয়া হ’ল যি শিল্পী (বা যাৰ আঁৰত থকা শিল্পীয়ে) সজ্ঞানে হয়তো কোৱা নাই যে ই এক ৰাজনৈতিক শিল্প। কিন্তু হয় শ্ৰোতা-দ্ৰষ্টাৰ অনুধাৱন বা অধ্যয়নে তাক ৰাজনৈতিক বুলি চিহ্নিত কৰিছে, নহয় কালক্ৰমত পৰিস্থিতি সাপেক্ষে সি এক ৰাজনৈতিক প্ৰসংগ যাদৃচ্ছিকভাৱে গ্ৰহণ কৰিছে। আমি আৰম্ভণীতে উল্লেখ কৰি অহা এলিচৰ এডভেন্সাৰৰ কাহিনীখিনিৰ মাজত দেখা পোৱা ৰাজনৈতিক দিশবোৰ এই ক্ষেত্ৰত এটা উদাহৰণ। 

অলপ সাধাৰণীকৰণৰ দোষে চুব, তথাপি ক’ব পাৰি, মানুহ মূলগতভাবে ৰাজনৈতিক প্ৰাণী, আৰু সেই সূত্ৰেই মানৱসৃষ্ট এনে কোনো বস্তুপদ নাই য’ত ৰাজনীতিৰ অনুষংগ নাই অথবা কালক্ৰমত য’ত ৰাজনীতিৰ আঁচোৰ পৰিব নোৱাৰে। প্ৰেম আৰু বিদ্ৰোহৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কৰ শিল্পসমূহে এই কথা আৰু বেছি স্পষ্টকৈ বুজিবলৈ সহায় কৰে। জীৱনী হিচাপে পঢ়িবলৈ গৈ কৈফী আজমি বা ফঈজ আহমদ ফঈজক আমি প্ৰতিবাদী বিপ্লৱী সত্বা বুলি জানিবলৈ পাই যদি তেওঁলোকৰ গান একোটা শুবলৈ বহোঁ তেতিয়া আমি অলপ তভক মাৰি ৰ’বলগীয়া হয়— এয়া কি, এয়া দেখোন তেনেই নিভাঁজ এটা প্ৰেমৰ গানহে! এইখিনি কথা পাতি থাকোঁতে বিগত এমাহ কাল ধৰি অসমত যি পৰিস্থিতি চলি আছে তালৈ চালেও এটা উদাহৰণ জলজল পটপতকৈ সন্মুখতে আছে। ২০০২ চনত এখন কমাৰ্চিয়েল অসমীয়া চিনেমাৰ বাবে জুবিন গাৰ্গ নামৰ গীতিকাৰ সুৰকাৰ গায়কজনে সৃষ্টি কৰা ‘মায়াবিনী’ নামৰ গানটো নিশ্চয়কৈ এটা প্ৰেমৰেই গীত। ৰোমাণ্টিক গীত বুলিয়েই ইয়াৰ লেবেলিং- ইয়াত কোনো দ্বিমত নাছিল আৰু নায়ো। কিন্তু জুবিন গাৰ্গৰ মৃত্যুৰ পৰৱৰ্তী কালত বিপুল জনসমাজত এই গানটোৱে যি এটা অভূতপূৰ্ৱ অবৰ্ণনীয় প্ৰপঞ্চৰ সৃষ্টি কৰিলে, সি নিতান্তই এক ৰোমাণ্টিক প্ৰেমানুভূতিৰ গান-মাত্ৰ হৈ নাথাকি অন্য এটা পৰ্যায়লৈ নিজকে উন্নিত কৰিলে। কথাবোৰ এনেকুৱাই। শিল্পত কিছুমান ৰাজনীতি ঘোষিত আৰু স্বঘোষিত, কিছুমান ৰাজনীতি আৰোপিত, কিছুমান ৰাজনীতি যাদৃচ্ছিকভাবে ঘটি যোৱা ঘটনা।     

 

সমুদ্ৰ কাজল শইকীয়া

kankhowa@gmail.com, +91 9811375594

জুবিন গাৰ্গ ফেনামেনন

 

জুবিন গাৰ্গ এটা ফেনামেনন, প্ৰপঞ্চ। একক ব্যক্তিপৰিচয়ৰ উৰ্দ্ধত কিছু লোক যেতিয়া একোটা পৰিঘটনাত পৰিণত হয় তেতিয়া পাতিবলৈ বহু কথা ওলায় আৰু কথাবোৰ পতাও উচিত। কেনেকৈ কি কি পদ্ধতিতে জুবিন গাৰ্গ নামটো অসমৰ সাংস্কৃতিক, সামাজিক, সামূহিক, ৰাজনৈতিক জীৱনৰ এটা অৱিচ্ছেদ্য অংগ হৈ উঠিল সেয়া পৰ্যবেক্ষণ কৰাটো আজি জৰুৰী। সাংস্কৃতিক সমালোচনাৰ পৰিভাষা আমাক এইখিনিতেই লাগে। শ্ৰেণী, বয়স অথবা গোষ্ঠীগত পৰিচয় অতিক্ৰমি অসমৰ প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ ব্যক্তিগত স্মৃতিত জুবিন নামতো আজি এনেকৈ আঁহে আঁহে শিপাই গ’ল যাৰ দৃষ্টান্ত অতীজতো নাছিল, আৰু সম্ভৱ অনাগত দিনবোৰতো আৰু কেতিয়াও নঘটিব। আৰু এই কথাষাৰ একেবাৰেই অতিশয়োক্তি নহয়। আজিৰ পৰা বাৰ তেৰ বছৰমান আগতেই আমি ‘জুবিন গাৰ্গৰ সন্ধানত’ শীৰ্ষক এটা অলোচনা আগবঢ়াইছিলোঁ। সেই সময়তো তেওঁ অত্যন্ত জনপ্ৰিয় আৰু সৰ্বজনবিদিত নাম, অবিসম্বাদী একছত্ৰী সম্ৰাট বুলিলেও ক্ষতি নাই। জুবিন গাৰ্গক সন্ধান কৰিব নালাগে, তেওঁৰ উপস্থিতি ইমানেই অপ্ৰতিৰোধ্য আৰু অনুপেক্ষণীয় যে আপুনি বিচাৰিলেও বা নিবিচাৰিলেও দিনটোত এই নামটোৰ সৈতে এবাৰ নহয় এবাৰ সাক্ষাৎ ঘটিবই। এটা বিশেষ কণ্ঠ ক’ৰবাৰ পৰা ভাঁহি নহাকৈ আপুনি বজাৰলৈ যাব নোৱাৰে, বাচত উঠিব নোৱাৰে, কাৰোবালৈ ফোন কল এটাও কৰিব নোৱাৰে। এনে এটা নামৰ পৰিচয়ক লৈ লেখা এটাৰ শিৰোনামত যদি ‘সন্ধানত’ বোলা কথাষাৰ থাকে তেন্তে বুজিব লাগিব ইংগিতসূচক বিৰোধাভাস সেইখিনিতেই আছে। লেখাটো লিখাৰ বহু পলমকৈ ব্যক্তিগত ব্লগৰ যোগেদি ২০১৭ চনৰ জানুৱাৰী মাহত পুনৰপ্ৰচাৰ কৰোঁতে ই ভালেমান দৰ্শক-শ্ৰোতা-পাঠকৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছিল। লেখাটো নি আন এজনে ‘ক’ত হেৰাই গ’ল জুবিন গাৰ্গ’ নামেৰে অন্যত্ৰ প্ৰকাশ কৰিছিল, যদিওবা সলনি কৰা শীৰোনামটো ভাল পোৱা নাছিলোঁ। আজি সেই লেখাটোৰ উল্লেখ এইবাবেই কৰিলোঁ কাৰণ লেখাটোৰ ধৰণ আছিল সাংস্কৃতিক সমালোচনাৰ। সমালোচনাৰ নামত নিন্দাবাদ নহয়, অনাহক প্ৰশস্তিও নহয়, বৰঞ্চ এজন সাংস্কৃতিক কৰ্মীৰ কৰ্মযাত্ৰাৰ এটা অধ্যয়ন। আজি হঠাৎ জুবিন গাৰ্গ আৰু নাই বোলা কথাষাৰ প্ৰচাৰ হোৱাৰ লগে লগে সমগ্ৰ অসম জুৰি যি অসহনীয় শূন্যতাৰ সৃষ্টি হৈছে- এই সময়তেই মানুহে আকৌ এবাৰ অনুধাৱন কৰিবলৈ বিচাৰিব কেনেকৈ সফলতা আৰু বিফলতাৰ, প্ৰশস্তিৰ আৰু নিন্দাৰ, সমৰ্থনৰ আৰু সংঘাতৰ মিশ্ৰণৰ মাজেৰেও কেনেকৈ এটা ব্যক্তিত্ব এটা বিৰাট প্ৰপঞ্চ হৈ উঠিব পাৰে। 

উত্তৰ হিচাপে থাওকতে মনলৈ অহা এটা দিশত আছে এজন ব্যক্তিৰ কৰ্মস্পৃহা আৰু উদ্যম। অসমত সাংস্কৃতিক ক্ষেত্ৰত বৰকৈ কাম কৰাৰ সুযোগ নাই বুলি আমি কৈ থাকোঁ। গান, অভিনয়, ছবিৰে পেট নভৰে বোলা কথাষাৰ প্ৰায় আপ্তবাক্য। নাই নাই কৰি থকাটো আমাৰ পুৰণি দস্তুৰ। তেনে পৰিৱেশতেই জুবিন গাৰ্গে কেইবাহাজৰো (৩৬ হাজাৰ?) গান গালে, ৪৪ খন চিনেমাত সংগীত পৰিচালনা কৰিলে, ৪০ টামান ভাষাত চৰ্চা কৰিলে। এয়া অদম্য কৰ্মস্পৃহা নহয় যদি কি? লগতে এয়াও মন কৰিবলগীয়া যে ‘অনামিকা’ নামৰ এলবামটিৰে আত্মপ্ৰকাশ কৰাৰ সময়ৰ পৰা আজিলৈকে প্ৰায় ৩৩-টা বয়সৰ এই কৰ্মজীৱন আছিল নিৰবিচ্ছিন্ন আৰু সমানে ত্বৰাম্বিত। কেৱল প্ৰতিভাই জুবিনক জুবিন কৰা নাই, কৰিছে তাৰ লগতে থকা কৰ্মস্পৃহা আৰু উদ্যমে। যিকোনো ক্ষেত্ৰৰ কৰ্মীয়েই জীৱনত কৰ্মবিৰতি লয়, তাৰ পিছত আকৌ কৰ্মলৈ প্ৰত্যাৱৰ্তন কৰে। কিন্তু জুবিনৰ ক্ষেত্ৰত কৰ্মবিৰতি নাই, জুবিন গাৰ্গে কেতিয়াও চাবাটিকেল (sabbatical) লোৱা নাই। কেৱল সেয়ে নহয়, তিনিটা দশক ধৰি তেওঁৰ কণ্ঠৰ মাধুৰ্য আৰু তাৰ প্ৰতি গুণগ্ৰাহীৰ আগ্ৰহ একেই থাকিল যিটো প্ৰায় দুৰ্লভ এটা গুণ। সকলো কণ্ঠশিল্পীৰেই কণ্ঠৰ আৱেদন আৰু তাৰ প্ৰতি শ্ৰোতা-ৰাইজৰ আন্তৰিকতাৰ তাৰতম্য ঘটে। লতা মংগেশকাৰৰো আগবয়সৰ মাত আৰু শেষৰ ফালৰ মাতৰ তাৰতম্য আছে। ভূপেন হাজৰিকাৰ গানসমগ্ৰলৈ চালে আগবয়স, মাজ বয়স আৰু শেসবয়সৰ তিনিটামান টেক্সাৰ অনুভৱ কৰা যায়। একেবাৰে শেহতীয়াকৈ জুবিন গাৰ্গৰো কণ্ঠলৈ কিছু বয়সগত পৰিৱৰ্তন আহিবলৈ লৈছিল যদিও তাৰ আৱেদন আৰু গায়কীৰ মেজাজত সাংঘাটিক তাৰতম্য ঘটা নাই। জনপ্ৰিয়তাৰ মাপকাঠিতো তিনিটা দশক ধৰি তাৰ মান কেতিয়াও অৱনমিত হোৱা দেখা নগ’ল- যিটো সঁচাকৈয়ে বিৰল।    

কৰ্মস্পৃহাৰ সৈতে সাঙোৰ খাই থকা আনটো দিশ- উদ্যম। মৃত্যুৰ সময়লৈ ব্যক্তিজনৰ বয়স হ’লেগৈ বাৱন্ন। পঞ্চাশোৰ্ধৰ ব্যক্তি এজনক সচৰাচৰ আদহীয়া ব্যক্তি বা প্ৰৌঢ় বুলিয়েই কোৱা হয়। কিন্তু জুবিন সেই চেঙেলীয়া ল’ৰাজনেই হৈ থাকিল, ‘দূৰন্ত তৰুণ’! যাৰ ফলত আমি কাৰো মুখত “শ্ৰদ্ধাৰ জুবিন গাৰ্গ ডাঙৰীয়া”- এনেধৰণৰ সম্বোধন শুনিবলৈ পোৱা মনত নপৰে। এটি পাঁচবছৰীয়া শিশুৰ বাবেও জুবিন, অশীতিপৰ বৃদ্ধা এগৰাকীৰ বাবেও জুবিন। সকলোৰে বাবে এটাই সম্বোধন। যেন ঘৰৰে, পৰিয়ালৰে, নিকটতম কোনোবা এজন। যাক একান্তকৰণে ভাল পাব পাৰি, আৰু সেই ভালপোৱাৰ সূত্ৰেৰেই গালিও পাৰিব পাৰি। এই নিকট-সন্নিধি সম্ভৱপৰ হৈ উঠাৰ এটা অন্যতম কাৰণ আছিল জুবিনৰ মাজত চিৰ-আৱৰ্তমান তাৰুণ্য।   

কেইবাহাজৰ গান গোৱা, আৰু প্ৰায় প্ৰতিটো গীতেই শ্ৰোতাই আঁকোৱালি লোৱা গায়ক এজনৰ কোনটো গান আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় এই প্ৰশ্নটো অবান্তৰ। তথাপি বহুল উল্লেখ, বাৰম্বাৰ কৰা পুণৰ-পৰিৱেশন আৰু শ্ৰোতাৰাইজৰ ‘বিপুল দাবী’ আদিলৈ চাই তেনেকুৱা এটা মাত্ৰ গানৰ কথা যদি ক’বই লাগে তেন্তে সি হ’ব- মায়াবিনী। গানটোৰ নিৰ্মাণৰ সময়ত (২০০১) জুবিন গাৰ্গৰ কেৰিয়াৰ আৰু জনপ্ৰিয়তা তুংগত। অসমীয়া আধুনিক গীতৰ সহজাত শ্ৰোতাৰ আকাংক্ষিত মেল’ডী ইয়াত আছে যাৰ বাবে সকলোৱে ইয়াক সহজেই আঁকোৱালি ল’লে, তাৰ লগতে এইটোও সত্য যে ইয়াৰ সুৰ আৰু বাদ্যযান্ত্ৰিক সংযোজন জুবিনৰ পৰৱৰ্তী কালৰ অসমীয়া ভূপালি আশ্ৰিত ট্ৰেণ্ডটোৰ পৰাও ই পৃথক। মেল’ডীপ্ৰধান হোৱাৰ বাহিৰে আন অসমীয়াত্ব গীতটোত নাই। পশ্চিমীয়া পপ আৰু ৰক ধাৰাৰ হাত ধৰিয়েই জুবিন গাৰ্গে প্ৰাথমিক জনপ্ৰিয়তাখিনি আয়ত্ব কৰিছিল। এবাৰ দিল্লীৰ এটা পৰিৱেশনত তেখেতে এই গানটো স্পেনীছ গীটাৰ বাদনৰ এটা পৰম্পৰাৰ অনুৰণন সংযোজন কৰি পৰিৱেশন কৰিছিল। এই গানটো এটা ট্ৰেঞ্জিচন। পাছলৈ ৰক বা পপ ধাৰাৰ গানতকৈ বিহুসুৰীয়া বা অসমীয়া প্ৰচলিত গীতৰ ধাৰাটোতেই তেওঁ বেছিকৈ গান গাবলৈ ল’লে। 

উত্তৰ-ভূপেন্দ্ৰ যুগত অসমীয়া গীতৰ জগতলৈ এক পীড়াদায়ক বিপৰ্যয় নামি আহে- সেয়া হ’ল গীতৰ কথাংশ, যাক বহুতেই গীতিসাহিত্য বুলি উল্লেখ কৰে সেই ক্ষেত্ৰখনত। ব্যক্তিচেতনা কিম্বা সামূহিক চেতনা- দুয়োটাৰেই অনুপস্থিতিয়ে অসমীয়া সমসাময়িক গীতক কেৱল কাণখনে শুনি আৰাম পোৱা কিছুমান শব্দৰ সমষ্টিলৈ পৰ্যৱেশিত কৰিলে। কেৱল ফুল, তৰা, পখিলা, জোনাক, ফাগুন আদিবোৰ শব্দৰেই সমষ্টি হ’লগৈ গান- এয়া কেৱল মোৰ কথা নহয়, বহু দিনৰে পৰা সততে শুনি থকা অভিযোগ। জুবিন গাৰ্গো এই সমালোচনাৰ পৰা পৃথক নহয়। গায়ক শিল্পীৰ বিষয়ীসত্বাৰ দিশেৰে চালে সহস্ৰাধিক গীতৰ মাজত জুবিন গাৰ্গ বোলা তেজ-মঙহৰ মানুহজনক অথবা সামাজিক, পাৰিবাৰিক পৰিৱেশে জন্ম দিয়া সত্বাটোক কিন্তু বিচাৰি উলিয়াবলৈ কঠিন হ’ব। সম্পূৰ্ণৰূপে একক সৃষ্টি সমূহৰ সমান্তৰালভাবে তেওঁ হাজাৰ হাজাৰ গীত গাই গৈছে পৰিস্থিতি আৰু পৰিৱেশৰ তাগিদাত, আৰু সেই অৰ্থৰে তেওঁ ভূমিকা পালন কৰিবলগা হৈছিল এজন চাৰ্ভিছ প্ৰভাইডাৰৰ। সেয়েহে সেই সমূহত তেখেতৰ বিষয়ী সত্বাৰ উপস্থিতি বিচাৰি নোপোৱাটো স্বাভাৱিক বুলিয়েই সকলোৱে গণ্য কৰিবলৈ ল’লে, আৰু কোনেও যেন সেই কথাৰ কোনো দাবীও নুতুলিলে। এজন শিল্পীৰ শিল্পকৰ্মৰ মাজেৰে তেওঁৰ জীৱনচৰ্যা, দৰ্শন বা বাস্তৱিক খতিয়ন বিচাৰি উলিওৱাৰ খেলখন সেয়ে এই ক্ষেত্ৰত অলপ দুৰূহ। কিন্তু এইখিনিতেই আকৌ সেই ফৰ্ম আৰু কণ্টেণ্টৰ যাউতিযুগীয়া বিতৰ্কলানি উঠি আহে। কেৱল কি মুখৰ কথাই কথা? কেৱল গীতৰ কথাইহে কথা কয় নে গানৰ পৰিৱেশন শৈলী, গায়কী পদ্ধতি, পৰিস্থিতি আদিয়েও কথা কয়? সাংস্কৃতিক সমালোচনাৰ প্ৰয়োজনীয়তা এইখিনিতেই। কেৱল সাহিত্যকেন্দ্ৰিক আলোচনাৰে সকলো পোৱা নাযায়। সি যি কি নহওক, গায়ক সুৰকাৰ হোৱাৰ লগতে গীতিকাৰ হিচাপেও সামগ্ৰিকতাত জুবিনৰ গীতবোৰে উৎকৃষ্টতাৰ দাবী কৰিব নোৱাৰিলেও কিছুমান প্ৰশংসনীয় দিশৰ সম্ভেদ দিয়ে। তাৰে এটা হ’ল, তৎক্ষনাৎ শ্ৰোতাক আকৃষ্ট কৰি বহু সময়লৈ মন্ত্ৰমুগ্ধ কৰি ৰাখিব পৰা কিছু বাক্যাংশৰ নিৰ্মাণৰ অতুলনীয় ক্ষমতা। জুবিনৰ কাব্যিক আৰু লীৰিকেল বাক্যাংশবোৰে নিমিষতে শ্ৰোতাৰ মনত এনেকৈ সাঁচ বহুৱাই যাব পাৰে যে গীতৰ সামগ্ৰিকতালৈ মানুহে বৰকৈ মন নকৰিলেও গান শুনাৰ যি অভিজ্ঞতা – সেই অভিজ্ঞতাত কোনো বিঘিনি নঘটে। এই ‘মায়াবিনী’ গীতটোৰো মাজৰ এষাৰ কথা- “ধুমুহাৰ স’তে মোৰ বহু যুগৰে নাচোন” ইয়াৰ এটা উদাহৰণ। এই কথাষাৰৰ এনে এক মোহিনী শক্তি আছে যে এবাৰ শুনিয়েই ইয়াৰ প্ৰেমত পৰিব পাৰি। ইয়ে হৈ উঠে গীতটোৰ হাইলাইট। ইয়েই গায়ক-গীতিকাৰৰো ষ্টেটমেণ্ট হৈ উঠে। কেনেবাকৈ অলপ আগেয়ে শিল্পত শিল্পীৰ যি বিষয়ীসত্বাৰ উপস্থিতিৰ কথা কৈ আছিলোঁ সেয়া এইখিনিতে বিচাৰি পোৱা যেন লাগে। দুৰন্ত তৰুণ, চিৰসেউজ, চিৰযৌৱনা আৰু কোনো ‘গুৰু-গোঁসাই নমনা’ ধৰণৰ মেজাজী শিল্পীজনাৰ এয়ে যেন নিজা কথা- ধুমুহাৰ স’তে মোৰ বহু যুগৰে নাচোন। এইবোৰ কাৰণতেই কিজানি এইটোৱেই জুবিন গাৰ্গ নামৰ শিল্পীজনৰ আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ গান। প্ৰত্যাহ্বান নেওচি সশক্তিৰে আগুৱাই যোৱাৰ যি এক যৌৱনোচ্ছল মেজাজ জুবিনীয় সৃষ্টিৰাজিয়ে বহন কৰে, সেই কথাটোৰ বাবেই সমাজৰ সকলো স্তৰৰ মানুহৰ বাবে তেওঁ চিৰদিন বুকুৰ কুটুম হৈ থাকিব। 

সদায়ে খেয়ালী মেজাজ এটা বহন কৰি থকা, ব্যতিক্ৰমী আচৰণ কৰি ভাল পোৱা জুবিন গাৰ্গ বোলা ব্যক্তিজনৰ জীৱনৰ সমাপ্তি আকৌ ঘটিলগৈ ছিংগাপুৰৰ সাগৰ এখনত ঘটা এটা সংঘটনাত। জীৱন্তে যেনেকৈ মানুহজন এটা মীথ হৈ উঠিছিল, যেনেকৈ বিচিত্ৰ গল্প-গুজৱেৰে এটা প্ৰপঞ্চৰ শৰীৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল, মৃত্যুটোৱেও যেন তাকেইহে সংপৃক্ত কৰিলে। পৰিৱেশন শিল্প এক শৰীৰী অভ্যাস। বাৰ্ধক্যৰ কালত কণ্ঠশক্তি লোপ পাই, হাস্পতালত বহুকাল শয্যাগত হৈ থাকি মৃত্যু হোৱাৰ কাহিনীটো কিজানিবা এই ব্যক্তিত্বৰ সাঁচটোত নিমিলিলহেতেন। মৃত্যৰ খবৰ পোৱাৰ অত্যন্ত দুখৰ এই দিনটোত কথাবোৰ এনেকৈয়ো মনলৈ আহিছে।        

 এই যে প্ৰাণোচ্ছল উদ্যমেৰে ভৰা সৃষ্টিৰাজিৰে তিনিটা দশক ধৰি অসমৰ সকলো ক্ষেত্ৰতে বিৰাজমান হৈ থাকি জুবিন গাৰ্গ নামটো- ই এক অনুপেক্ষণীয় প্ৰপঞ্চ হৈ উঠিল। কোনেও বিচাৰিলেও এৰাই চলিব নোৱৰা এটা প্ৰসংগ। এই হিচাপেৰে জুবিন আমাৰ নৈমিত্তিক অভ্যাসত পৰিণত হ’ল। এই অভ্যাসেই সোমাই পৰিল আমাৰ শৰীৰী স্মৃতিশক্তিত। সদায়ে পূৱা ছয় বজাত শুই উঠা মানুহ এজনে ঘড়ীত এলাৰ্ম দিবৰ প্ৰয়োজন নহয় নিৰ্দিষ্ট সময়ত টোপনিৰ পৰা সাৰ পাবলৈ। সদায় একেটা পাকঘৰতে কাম কৰি থকা ৰান্ধনীয়ে চেনীৰ বৈয়ামটো তুলি আনিবলৈ চকুৰে বৈয়ামটো ক’ত আছে বুলি চলাথ কৰিবলগীয়াত নপৰে। দৈনন্দিন অভ্যাসত শৰীৰে মস্তিষ্কৰ অবিহনেও কিছুমান আচৰণ নিজাববীয়াকৈ কৰে। শৰীৰী স্মৃতি বুলি মই ইয়াকে বুজাব খুজিছোঁ। মস্তিষ্কতকৈ বেছিকৈ অসমীয়া মানুহে জুবিন গাৰ্গৰ সৈতে সম্পৰ্ক স্থাপন কৰে হৃদয়েৰে। তাতোকৈ বেছিকৈ ই এতিয়া এটা শৰীৰী স্মৃতিৰ অংগ।

 

এই বছৰতে ভূপেন হাজৰিকাৰ জন্মশতবাৰ্ষিকী উদযাপনৰ ঢৌ উঠিছে চাৰিওফালে। তেনে ধামখুমীয়াতে আমাৰ কাণত আহি পৰিলহি এই দুঃসম্বাদ- জুবিন গাৰ্গ আৰু নাই। এই দুটা বিৰাট-কায় প্ৰপঞ্চৰ তুলনাত্মক কথাবতৰা অলপ হ’লেও ওলাবই। কথাষাৰ কেনেবাকৈ জুবিন গাৰ্গে যেন জানিছিল, আৰু সেই বাবেই তেওঁ তেওঁক ভূপেন হাজৰিকাৰ সৈতে সাঙুৰি কথা পাতিবলৈ খুজিলে বৰ বেছি ভাল পোৱা নাছিল যেন লাগে। এটা সাক্ষাৎকাৰত ভূপেন হাজৰিকাৰ সৈতে তেওঁক কোনোবাই তুলনা কৰাৰ কথাখিনি তেওঁ এৰাই চলিবলৈ বিচাৰিছিল। তথাপি প্ৰসংগান্তৰত তুলনামূলক কথাবোৰ ওলায়েই থাকিব। দুয়োজনৰেই কৰ্মৰ কলেৱৰ বিৰাট। দুয়োজনেই ধুমুহাক প্ৰত্যাহ্বান জনোৱা ব্যক্তি, এজনে যদি কয় ধুমুহাত থৈ যাম মোৰ গতি, আনজনে কয় ধুমুহাৰ স’তে মোৰ বহু যুগৰে নাচোন। দুয়োজনেই চিৰতৰুণ, দুৰ্দান্ত তৰুণ। গতিকেই এই তুলনা অৱশ্যাম্ভাৱী। শেষ বয়সলৈ ভূপেন হাজৰিকাৰ গানৰ সাৰ্বিক প্ৰভাৱ অসমীয়া সমাজত স্তিমিত হৈ আহিছিল। তেনে সময়তে জুবিন গাৰ্গৰ উত্থানে অসমৰ সাংস্কৃতিক পৰিমণ্ডললৈ নতুন জোৱাৰ লৈ আনিছিল। আজি শতবৰ্ষ উদযাপনৰ সময়খিনিত নতুন প্ৰজন্মই নতুনকৈ ভূপেন হাজৰিকাক আৱিষ্কাৰ কৰিবলৈ মন মেলিছে যেন আমাৰ অনুভৱ হৈছে। সেয়েহে এই সময়খিনিত একালত ভূপেন হাজৰিকাই ‘সবাৰ হৃদয়ে ৰবীন্দ্ৰনাথ চেতনায় নজৰুল’ বুলি গোৱাৰ দৰে এনেকৈ ক’বলৈ মন গৈছে যে আজি অসমীয়াৰ Cerebral-স্মৃতিত যদি ভূপেন হাজৰিকা তেন্তে Somatic-স্মৃতিত আছে জুবিন গাৰ্গ।    

[এই লেখাটো জুবিন গাৰ্গৰ মৃত্যুৰ খবৰ পোৱাৰ দিনাই লিখা হৈছিল, ১৯ চেপ্তেম্বৰ ২০২৫ তাৰিখে সমীক্ষণ-ৰ মূখ্য সম্পাদক দিগন্ত ওজাৰ অনুৰোধত। ১ অক্টোবৰ তাৰিখৰ সমীক্ষণ আলোচনীত প্ৰকাশিত।

পৰৱৰ্তী কালত সন্নিবিষ্ট হোৱা গ্ৰন্থ- 

"জুবিন গাৰ্গ— গীত গোৱা দার্শনিকজন"

সম্পাদক: ড° ধ্রুবজ্যোতি দাস, উজ্জ্বল বৰা

প্রথম প্রকাশ  ১৪/১২/২০২৫

প্রজ্ঞা মিডিয়াহাইপ পাব্লিকেশ্বন, হাউছ নং ২, হেমচন্দ্ৰ বৰুৱা পথ, উজান বজাৰ, গুৱাহাটী-৭৮১০০১

Zubeen Garg: Geet Guwa Darshonikjon: A collection of articles in Assamese on the life and works of legendary singer Zubeen Garg, edited by Dr Dhrubajyoti Das and Ujjal Borah, and published by Ujjal Borah, on behalf of Pragya Mediahype Publica-tion, Uzanbazar, Guwahati-781001, Assam.

ISBN 978-93-49560-05-5]  

  

সমুদ্ৰ কাজল শইকীয়া

kankhowa@gmail.com, 9811375594