জুবিন গাৰ্গৰ সন্ধানত

[তলৰ আলোচনাটো “অসমীয়া গীত, সংগীত আৰু ব্যক্তিনিষ্ঠা(Subjectivity)-ৰ ইতিহাস” শীৰ্ষক গ্ৰন্থৰ এটা অধ্যায়ৰ কিয়দংশ]

অসমৰ সংগীত জগতৰ ইতিহাসত জুবিন গাৰ্গ চিৰদিনৰ বাবে এটা ট্ৰেজেডী হৈ ৰ'ব। কথাষাৰ বিতৰ্ক-উদ্ৰেককাৰী আৰু অখজা লাগিলেও এই কথাষাৰ কেনেকৈ আৰু কিয় ক'ব লগা হ'ল তাৰ আঁতি-গুৰি বিচাৰিয়েই কিছু কথা আলোচনা কৰিম।

আজিৰ পৰা কুৰি বছৰৰো আগতে, বিংশ শতিকা আহি যেতিয়া শেষ প্ৰান্তত উপনীত হৈছিলহি,  তেনে সময়তে হঠাতে ১-২-৩-৪ [বিৰতি], ১-২-৩-৪ [বিৰতি]... এনে এক ছন্দেৰে ইলেক্ট্ৰিক গীটাৰৰ(১) শব্দ এটাৰে অসমৰ আকাশ বতাহ মুখৰিত হৈ উঠিল। এটা সম্পূৰ্ণ অচিনাকি prelude, পূৰ্বৰংগ। কিবা এটা যেন হ’বলৈ গৈ আছে, কিবা এটা যেন আহি আছে। সেই উৎকণ্ঠা আৰু কৌতুহল উদ্ৰেককাৰী বেছ গীটাৰৰ শব্দৰ আঁত ধৰিয়েই আহিল ইলেক্ট্ৰিক গীটাৰৰ নিসি- শব্দ উঠিল উচ্চাংগলৈ। যেতিয়া ভাঁহি আহিল “বেদনাৰ জ্বলা জুই কেতিয়া নুমাবা (নুমুৱাবা)/ মৰমৰ বৰষাৰে অনামিকা” বুলি যেতিয়াই বাজিল, এৰা-পথাৰত ক্ৰিকেট খেলি থকা ল’ৰাবোৰে দূৰণিৰ ক’ৰবাত সেই শব্দ শুনি ঢাপলি মেলিলে ক’ৰ পৰা আহিছে এই এক নতুন শব্দৰ উৎস বুলি। সেয়াই আছিল আৰম্ভণী। যাৰ আগমণী আছিল সেয়া আছিল সঁচাই সাংঘাতিক। হাতে হাতে গীটাৰ লৈ মঞ্চত গীত পৰিবেশনৰ অংগী ভংগী কৰিলে ল’ৰাহঁতে অসমৰ ইমূৰৰ পৰা সিমূৰলৈ। যাৰ গীত মুখৰিত হৈছিল অসমৰ আকাশে বতাহে তাকে শুনি কিমান প্ৰেমৰ গল্প, প্ৰেমৰ কবিতা আৰু প্ৰেম পত্ৰ লিখা হ’ল তাৰ হিচাপ নাই। অসমৰ আকাশ বতাহ কঁপাই তোলা সেই সুৰ, কণ্ঠ আৰু ব্যক্তিত্বই আছন্ন কৰি থাকিল অসমৰ সংগীত জগত। সেয়াই জুবিন গাৰ্গ।

আজি আৰু জুবিন গাৰ্গক নতুনকৈ চিনাকি কৰাই দিয়াৰো প্ৰয়োজন নাই অথবা অসমৰ সংগীতৰ জগতখনলৈ অৱদান কি তাকো ব্যাখ্যা কৰাৰ সকাম নাই বুলিলেই হয়। আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদানটো সম্ভৱ সাংস্কৃতিক জগতখনৰ কৰ্মী সকলৰ মাজত জাগ্ৰত কৰা অদম্য কৰ্মানুৰাগ আৰু নিৰবিচ্ছিন্ন ভাবে অহৰহ গান গাই যোৱাৰ এক ধৰণৰ বডি লেংগুৱেজ। ইয়াৰ আগতে সম্ভৱ ভূপেন হাজৰিকাক বাদ দি এনে মনোবৃত্তি দেখা নগৈছিল। সচৰাচৰ অসমৰ শিল্প-সাহিত্য আৰু সাংস্কৃতিক জগতত কৰ্মীসকলক এমেচাৰ হিচাপেই দেখা যায়। ধৰক অমুকে অমুকত অধ্যাপনা কৰে আৰু মাজে মাজে লেখা মেলা কৰে। তমুকে অমুক চাকৰী কৰে মাজে মাজে গীতচৰ্চা কৰি থাকে। সেই সূত্ৰে এই প্ৰজন্মৰ অন্যতম অগ্ৰণী প্ৰফেছনেল কৰ্মী হ’ল – জুবিন।

যি আদৰ আৰু উৎসাহেৰে সৈতে জুবিন গাৰ্গক অসমৰ সংগীতপ্ৰেমী ৰাইজে আকোঁৱালি ল’লে সেয়া অছিল সঁচাই ঈৰ্ষণীয়। গায়ক আৰু শ্ৰোতাৰ, সৃষ্টিৰ আৰু দৰ্শকৰ এটা ৰেচিপ্ৰোকেল  সম্পৰ্ক আছে। এজন গায়কে যেনেকৈ তেওঁৰ শ্ৰোতামণ্ডলীক জন্ম দিয়ে বা গঢ় দি লয়, তেনেকৈয়ে শ্ৰোতাসকলৰ ৰুচি, আকাংক্ষা আৰু প্ৰত্যাশায়ো গায়ক এজনক ক্ৰমাগতভাবে গঢ় দি গৈ থাকে। সমগ্ৰ অসম জুৰি, প্ৰথমে এটা উঠি অহা প্ৰজন্মক, আৰু তাৰ পিছত প্ৰজন্মান্তৰকো জুবিনে নিজৰ মতে গঢ় দি ল’লে। অজস্ৰ ফেন-ফল’ৱাৰ যে জন্ম দিলে, জুবিন-পৰৱৰ্তী গায়কসকলৰ গায়কী আৰু আনকি কণ্ঠৰ আৱেদনো যে জুবিনৰ দৰেই হৈ গৈ থাকিল কেৱল সেই কথাই কোৱা হোৱা নাই। লগতে ইয়াকো বুজোৱা হৈছে যে সাংস্কৃতিক আকংক্ষাকো জুবিনে নিজৰ মতে গঢ় দি ল’লে, মানুহৰ প্ৰত্যাশাকো নিজৰ অনুকূলে গঢ়িলে। এতিয়া তাৰ ওলোটা ঘটনাটোও ঘটিল। অসমীয়া মানুহৰ আকাংক্ষাই গঢ় দিলে ক্ৰমাগতভাৱে জুবিনৰ শৰীৰ। অসমীয়া মানুহ বুলিলে যিহেতু মূলতে মধ্যবিত্তীয় অসমীয়া ভাষী মানুহখিনিৰ কথাই বুজোৱা হৈ থাকে, সেইসকল মানুহৰ প্ৰত্যাশা অনুযায়ী জুবিনে এদিন বিহুগীত (নাম?) গাবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। অসামান্য প্ৰতিভাধৰ জুবিনে নিজৰ কণ্ঠৰ যাদু ইয়াতো দেখুৱালে আৰু জনপ্ৰিয়তাৰ মাপকাঠিত উত্তীৰ্ণ হ’ল। তেনেকৈয়ে এদিন আৰম্ভ কৰিলে বৰগীত। অসমীয়া মানুহৰ প্ৰত্যাশা সদায়ে এয়ে যে শিল্পীয়ে নিজৰ দেশ, জাতি, সংস্কৃতি আৰু পৰম্পৰাৰ ধ্বজা বহন কৰিব লাগিব। সেই সূত্ৰেই জুবিনে বৰগীতো গালে। প্ৰতিভাধৰৰ শীৰত আশীৰ্বাদ এয়ে আছিল যে ইয়াতো জুবিন জনপ্ৰিয় হ’ল। এই আশীৰ্বাদ যে পোছাকী ৰুপত এক অভিশাপহে আছিল সেই কথা আমি সময়ত আলোচনা কৰিমগৈ। তাৰ পিছত জুবিনে এফালৰ পৰা গাই গ’ল সকলোবোৰ, পূৰণ কৰি গ’ল পৰম নৈপুণ্যৰে এটা এটা কৰি আধুনিক অসমীয়া সমাজৰ আটাইবোৰ প্ৰত্যাশা। আৰু সেইমতেই এই প্ৰতিভাধৰে কাকো নিৰাশ নকৰিলে। কামৰূপীয়া লোকগীত, গোৱালপৰীয়া গীত, বনগীত, নেগেৰা নাম, দেহবিচাৰৰ গীত একো নেৰিলে। জুবিনৰ নিজৰ মুখৰ কথাৰেই ক’বলৈ গ’লে – বিয়ানামৰ বাহিৰে তেওঁ নোগোৱা অসমীয়া গীত নাই। বিয়ানামো হয়তো গালে হেতেন যদি সেয়া মহিলাসকলৰ পৰম্পৰা নহ’লহেতেন। এই সহস্ৰ প্ৰত্যাশা পূৰণৰ পদ্ধতিত আৰু তাৰ সফলতাৰ আঁৰত ঢাক খাই থাকিল এক অনন্য সম্ভাৱনা তথা প্ৰতিশ্ৰুতি, আৰু সেই কথা আজিলৈকে কোনেও প্ৰশ্নও নকৰিলে, দুই দশকৰো আগতে বেছ গীটাৰৰ ঝংকাৰ তুলি অসমৰ আকাশ বতাহ কঁপাই তোলা সেই ল’ৰাটোৰ আচল সম্ভাৱনা বা প্ৰতিশ্ৰুতি কি আছিল? অজস্ৰ গান গোৱাৰ পিছতো, প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্ম ধৰি অগণিত মানুহৰ হাৰ্ট থ্ৰ’ব হোৱাৰ পিছতো, জনপ্ৰিয়তাৰ শীৰ্ষবিন্দু হৈ উঠাৰ পিছতো, অসমীয়া আধুনিক গীত নামৰ এটা কেটেগ’ৰীৰ পৰা সকলোবোৰ শাখা-প্ৰশাখালৈ সম্প্ৰসাৰিত হৈ চলচ্ছিত্ৰ নিৰ্মাণ আৰু অন্যন্য বিতৰ্কেৰে সকলো সময়তে মিডিয়াত চৰ্চাৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ থকাৰ পিছতো আজি যদি অসমীয়া গীত আৰু সংগীতৰ গ্ৰগতিৰ ইতিহাসত এজন শিল্পী হিচাপে জুবিন গাৰ্গৰ স্থান নিৰূপনৰ উদ্দেশ্য ৰাখি এবাৰ উভতি চাবৰ চেষ্টা কৰোঁ, তেনেহ’লে দেখা পাম- জুবিন গাৰ্গ ক’ৰবাত নিৰুদ্দিষ্ট হৈ ৰ’ল। Where is Zubin Garg?   

এক সুদীৰ্ঘ কাল ধৰি অনলস চৰ্চাত নিবৃত হৈ অহাৰ পিছতো জুবিন গাৰ্গৰ শৈল্পিক যাত্ৰাৰ পৰ্বান্তৰ চিহ্নিত কৰাটো অলপ দুৰূহ। দুৰূহ বুলি কোৱা হৈছে এই কাৰণে নহয় যে শিল্পীজন জীৱিত আৰু এতিয়াও কৰ্মৰত, এইবাবেই নহয় যে তেওঁৰ কৰ্মৰ বিস্তাৰ আৰু পৰিসৰ ব্যাপক। দুৰূহ এই বাবেহে যে এজন শিল্পী হিচাপে তেওঁ এটা স্থানৰ পৰা অন্য এটা স্থানলৈ গমণ কৰাৰ সম্ভেদ বৰকৈ নিদিয়ে। যাত্ৰা বুলিলে এটা স্থানান্তৰণৰ ধাৰণা থাকিব। এটা দিশ থাকিব। ‘ক’ স্থানৰ পৰা ‘খ’ স্থানলৈ গতি কৰিব লাগিব। এজন ব্যক্তি-শিল্পী হিচাপে চাই জুবিনৰ উত্তৰণৰ যাত্ৰাপথলৈ চকু দিব খুজিলে যি যাত্ৰাৰ উপান পোৱা যায় সেই যাত্ৰাই বৰ বেছি সন্তোষজনক ছবি এখন কিন্তু আমাক নিদিয়ে। সেই "অনামিকা"ৰ বাছ গীটাৰৰ প্ৰিল্যুডেৰে ৰক সংগীতৰ সংবেদনাৰে এসময়ত এক চাঞ্চল্যকৰ আৰম্ভণী কৰা জুবিন গাৰ্গে অসমৰ সংগীত জগতত নিজৰ কুৰিটা বছৰ সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ উপলক্ষে এটা নতুন এলবাম অসমৰ ৰাইজলৈ উপহাৰ দিলে আৰু যাৰ নাম ৰাখিলে “ৰক” - যিটো হৈ উঠিল আচলতে আমাৰ প্ৰত্যাশাৰ এটা শোচনীয় বিপৰ্যয়।   

“তুমি প্ৰজাপতি হৰিলা ঘুমটি

নুবুজা মোৰ বেদনা..."

– কথাৰ ফালৰ পৰাই হওক বা সুৰৰ ফালৰ পৰাই হওক, কোনোফালেই গীতটোৱে ‘ৰক’ সংগীতৰ সংবেদনশীলতাৰ ওচৰ নাছাপে। একেটা গানতে আছে-

“হৰিণীনয়না তোমাৰ নাই চকুপানী,

কিদৰে বুজাম তোমাক মোৰ কাহিনী..."

হৰিণীনয়না? ‘ৰক’ এলবামৰ গানত ‘হৰিণীনয়না’? সৌ তাহানিতে “বেদনাৰ জ্বলা জুই কিদৰে নুমাবা” বুলি কোৱা অনামিকা গানৰ প্ৰকৃত ৰক আবেদন আহি ধৰাশায়ী হৈ পৰিল কুৰি বছৰৰ পিছৰ ‘ৰক’ নাম ৰখা এলবামৰ “নুবুজা মোৰ বেদনা” কথাষাৰত। “বেদনা”ৰ পৰা আৰম্ভ হৈ “বেদনা”তে শেষ হৈ থাকিল। শব্দচয়নে কোনোফালে গতি তো নকৰিলেই বৰঞ্চ সেই “জ্বলা জুই”কুৰাহে নুমাই থাকিল। এই সময়ৰ এজন অন্যতম জনপ্ৰিয় যুৱ কবিয়ে “যি হ’ব মোৰ প্ৰেয়সী” নামেৰে এটা কবিতা লিখিবৰ পৰত এটা ব্যক্তিগত কথা বাৰ্তাত অসমৰ বৰেন্য কবি হীৰেণ ভট্টাচাৰ্যই, সকলোৰে মৰমৰ হীৰুদাই আমাক কৈছিল- “কিছুমান শব্দ আজিকালি আমি আৰু ব্যৱহাৰ নকৰোঁ। কিছুমান শব্দৰ অৰ্থ সলনি হৈছে, কিছুমানে সময়ৰ লগে লগে ব্যৱহাৰযোগ্যতা হেৰুৱাইছে। এই যে নতুন কবিজনে ‘প্ৰেয়সী’ বুলি লিখিলে, আজিৰ তাৰিখত আমি ভালপোৱাকজনক প্ৰেয়সী বুলি কওঁ জানোঁ?” কথাষাৰ সঁচা, এটা সময়ৰ পিছত কিছুমান শব্দই আৰু ইপ্সিত অৰ্থ প্ৰকাশ কৰিব নোৱাৰা হয়গৈ। শব্দ পুৰণি হয়। অসমীয়া গানত “বেদনা” শব্দটো তেনে এটা বহুব্যৱহৃত হৈ নিজৰ ওজন আৰু মাত্ৰা হেৰুৱাই পেলোৱা শব্দ। আজিৰ তাৰিখত "বুকুৰ বেদনা", "অবুজ বেদনা", "জোনাকী ৰাতি", "উজাগৰী ৰাতি" এইবোৰ অসমীয়া গীতৰ ক্লীছে। জুবিন গাৰ্গৰ যুগ আৰম্ভ হোৱাৰ প্ৰাকক্ষণতেই এই "বেদনা" শব্দটো আটাইতকৈ বেছি ব্যৱহৃত হৈছিল আৰু জনা সকলে জানিব যে সেই সময়ৰ সাংঘাতিক ভাবে জনপ্ৰিয় কুমাৰ শানুৱে তেওঁৰ বিশেষ কম্পন মিশ্ৰিত নাসিক উচ্চাৰণেৰে

“ইমান বেদনা সাবটি,

ৰৈ আছোঁ মই নিজম ৰাতি”,

অথবা

“ইমান বেদনা বুকুৰ মাজত মোৰ

নিৰৱ নদী

তুমি দেখা নাই, তুমি দেখা নাই

দেখা নাই” (সংগীত- জিতুল সোণোৱাল, কথা- খনিন দাস, এলবাম- অঞ্জনা)

এনেধৰণৰ গীত গাই গাই সৌ তেতিয়াই “বেদনা” শব্দটোৰ জাত মাৰি থৈছিল। তাৰ পিছত এটা শতিকাৰ এক চতুৰ্থাংশ সময়কাল পাৰ হৈ যোৱাৰ পিছত জুবিনে “বেদনা” পৰিহাৰ কৰিব নোৱাৰাটো সঁচায়ে বেদনাদায়ক। এই বেদনা হয়তো ৰৈ যাব। 

উত্তৰ পূৰ্বাঞ্চলৰ চুবুৰীয়া প্ৰদেশবোৰৰ সৈতে তুলনা কৰিলেও অসমীয়া সংগীতত ৰক সংগীতৰ বৰ শক্তিশালী ইতিহাস এটা কোনোকালেই নাছিল। “অনামিকা” এলবামৰ জৰিয়তে এটা নতুন সম্ভাৱনাৰ উমান অসমৰ শ্ৰোতাই পাইছিল। কিন্তু অসমৰ শ্ৰোতামণ্ডলীয়ে আবেগ-মিশ্ৰিত আৰু মেল’ডিয়াছ ঘৰাণাবোৰৰ সৈতেহে বেছি সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিব পাৰে। সেয়েহে কালক্ৰমত ৰকৰ পৰা পপৰ মাজেৰে জুবিন গাৰ্গে যেনি তেনি বাট বুলিবলৈ ধৰিলে। এইখিনিতে মনত পেলাই থোৱা ভাল যে জুবিন সম্পৰ্কে কথা পাতি আছোঁ যদিও, “অনামিকা” আৰু তাৰ পিছৰ ৰক আৰু পপ মিশ্ৰিত সংগীতৰ অনুভৱখিনিক যদি অসমীয়া সংগীত জগতৰ নতুন দিগন্তৰ উন্মেষ বুলি ধৰি লোৱা হয়, সেই দিগন্তৰ উন্মোচক কিন্তু জুবিন গাৰ্গ নহয়। জুবিন গাৰ্গৰ অভ্যুত্থানৰ আগেয়েই জিতুল সোণোৱালে অসমীয়া শ্ৰোতাৰ মাজলৈ এটা নতুনৰ সোৱাদ আনি দি থৈছিল। তবলা, হৰমনিয়াম, ঢোল, বাঁহীৰ সংৰচনাৰ সংবেদনশীলতাৰ পৰিৱৰ্তে পিয়ানো আৰু গীটাৰৰ ভিত্তিত সংৰচনাৰে নতুন যুগৰ ফিটা কাটি থৈছিল জিতুল সোণোৱালে। শব্দযন্ত্ৰৰ সংচয়নৰ লগতে গানৰ কথাৰ ক্ষেত্ৰতো এক্স্প্ৰেছনিষ্ট বা অভিব্যক্তিবাদী এটা মেজাজ আনিছিল যাৰ অবিহনে হয়তো জুবিন গাৰ্গৰ উত্থান ইমান সহজে সম্ভৱ নহ’লহেতেন।

জিতুল সোণোৱালৰ কথা ওলাওতেই আৰু দুটামান কথা কৈ থওঁ। ভূপেন হাজৰিকাৰ সাম্ৰাজ্য ইতিমধ্যেই স্তিমিত আৰু সেই সময়লৈ ভূপেন হাজৰিকাৰ নামত দুই এটা গালি-গালাজ পাৰিব পাৰিলেই গৌৰৱ বোধ কৰা এটা অসমীয়া মধ্যবিত্ত শ্ৰেণীৰ জাগৰণ ঘটিছিল। এয়া জিতুল সোণোৱালৰ ৰাজত্বৰ ঠিক আগৰ অথবা সমসাময়িক কথা। এই সময়খিনিতে অসমীয়া সংগীত জগতত ‘বিহুসুৰীয়া আধুনিক গীত’ নামেৰে এটা আধা সিজা বা ডাঁহেছীয়া বস্তু ওলাইছিল যাৰ পৰা মানুহ বিৰক্ত হৈ পলায়ন কৰিবলৈ বিচাৰিলেও পলাবৰ বাট নাছিল। সেইবোৰ আচলতে বিহুও নাছিল, আধুনিক গীতো নাছিল। অথবা একেসময়তে দুয়োটা আছিল। সন্ধ্যা মেনন, বিজয় ভূঞা প্ৰমুখ্যে কেইজনমান বৰেণ্য শিল্পীৰ কিছুমান কালজয়ী গীতে মানুহক আপ্লুত কৰিছিল যদিও এটা ধাৰা বা Genre হিচাপে সেইবোৰ আছিল সীমাবদ্ধ। হ’ল বুলিনো আৰু চেনাইয়ে লাহৰীলৈ কপৌফুল কিমান আনি থাকিব? এসময়ত কপৌফুল লেৰেলিবই। তোৰে মোৰে মাজত আছে সমাজৰে নৈ। জানোঁ। পিছে এসময়ত নৈয়ে দিশ সলনি কৰিবই। এনে সময়তে শব্দ-মিশ্ৰণৰ এটা নতুন মেজাজ, পশ্চিমীয়া সংগীতৰ দৰে তলে ওপৰে সমান্তৰাল ভাবে চলা নাটকীয় সুৰ বিন্যাস আৰু অভিব্যক্তিবাদী ভাব-ভাষাৰ আমদানীৰে জিতুল সোণোৱালে দিবলৈ চেষ্টা কৰিলে এটা নতুন সোৱাদ। নক’লেও হ’ব যে এই কাৰ্যত জিতুলৰ সন্মুখত পথ সহজ নাছিল। সমাজৰ সকলো স্তৰৰ মানুহেই একে আষাৰতে জিতুলক আদৰি ল’ব বুলি আশা কৰাটোও ভুল আছিল।  জিতুলৰ গানৰ উন্মেষৰ লগতে মন কৰিবলগীয়া আৰু এটা নতুন কথা হ’ল ইপ্সিত দৰ্শকৰ প্ৰতি (টাৰ্গেট অডিয়েন্স) এটা ধাৰণাগত চেতনা আৰু তাৰ লগে লগে এটা নতুন প্ৰজন্মক সন্মুখত ৰাখি আনি দিয়া পাৰফৰ্মেন্সৰ মুড। ‘বিহুসুৰীয়া আধুনিক গীত’ নামৰ শাখাটোৰ জনপ্ৰিয়তাৰ আঁৰত আছিল নতুনকৈ বাঢ়ি অহা বিহুমেলা, বিহুসন্মীলণী, বহাগী-বিদায় আদি অনুষ্ঠানবোৰ। কিন্তু অপ্ৰিয় হ’লেও সত্য যে এই অস্থায়ী মঞ্চ সাজি ওৰে ৰাতি জিলমিলাই থকা লাইট আৰু সাজসজ্জাৰ অনুষ্ঠানবোৰৰ আশা কৰি থকা আৰ্হি হ’ল পশ্চিমীয়া মিউজিক শ্ব’বোৰ, আৰু প্ৰেক্টিকেলি সেইবোৰ আছিল সমসাময়িক পপুলাৰ কালচাৰৰ থলী। লোকায়ত শিল্পৰ অভিধাৰ পৰা সেইবোৰ শতযোজন আঁতৰত। নতুন পুৰুষে তেনে এখন কৃত্ৰিম মঞ্চত বিহু বা বিহুসুৰীয়া শুনিবলৈ আগ্ৰহী একেবাৰেই নছিল। এই পৰিবেশটোৰ সালসলনি এতিয়াও হোৱা নাই। স্থবিৰ অসমীয়া মধ্যবিত্তই স্থিতাৱস্থাকেই ভাল পাই আহিছে। সি যি কি নহওক, জিতুলৰ “বহু ৰাতি হ’ল জানা, বহু গীত আজি হ’ল গোৱা” গীতটোৰ সৃষ্টিৰ আঁৰৰ কাহিনী কি নাজানোঁ। কিন্তু “এতিয়া যাবৰ হ’ল, আকৌ দূৰলৈ, দূৰলৈ দূৰলৈ” বুলি গানটোৱে সেই পৰিবেশটোকে চিহ্নিত কৰে ব্যৱহাৰিক আৰু প্ৰতিকী দুয়ো অৰ্থতেই। শেষ ৰাতিলৈকে চলা সংগীত কেন্দ্ৰিক অনুষ্ঠান এটাত গাবলৈ ভাল এই গীতৰ কথা। লগতে এইটোও কোৱা হ’ল যে এতিয়া আচলতে এতিয়ালৈকে চলি থকাবোৰ দূৰলৈ “যাবৰ হ’ল”।

পূৰ্বসূৰী শিল্পী সকলৰ অসাধাৰণ অৱদানেৰে অসমীয়া সংগীতৰ ইতিহাস চিৰকালৰ বাবেই চহকী হৈ থাকিলেও সময়ৰ লগে লগে ‘পাৰফৰমেন্স’ৰ দিশৰ পৰা পূৰ্বৰ ধৰাণা, বা পদ্ধতি, বা মেজাজবোৰ পিছ পৰি গৈ থাকিছিল। পুলক বেণাৰ্জীৰ দৰে দৰদী আৰু সুৰীয়া কণ্ঠ অসামাণ্য হ’লেও তাৰ পাৰফৰ্মেন্স-ভেল্যু নতুন পুৰুষৰ বাবে উপযোগী আৰু হৈ থকা নাছিল। সেয়েহে “দূৰণিৰ ৰং” চিনেমাৰ “অ’ সোৱৰণী, নিদিবি আমনি” এটা কালজয়ী গীত হৈ থাকিলেও জিতুলৰ “উজাগৰী এই ৰাতি” গীতৰ “নাহিবি সোৱৰণী” বোলা টানটোৱেহে অধিক মঞ্চশুৱনী হৈ উঠিব পৰাৰ সম্ভাৱনা আনি দিলে। নিজৰ কণ্ঠৰ লগতে সেই সময়ৰ সমগ্ৰ দেশৰে জনপ্ৰিয় আৰু আগশাৰীৰ কলা-কুশলীক আনি অসমীয়া গীত গোৱাই জিতুলে এটা নতুন পৰ্বৰ সূচনা কৰিছিল। অসমৰ সংস্কৃতিৰ চৰ্চাৰ সৈতে জড়িত হিমজ্যোতি তালুকদাৰে অলপতে আক্ষেপেৰে কথা এষাৰ উলিয়াইছিল যে ভূপেন হাজৰিকাই যিদৰে মহম্মদ ৰফী, কিশোৰ কুমাৰ, মান্না দে, লতা মংগেশকাৰ, ঊষা মংগেশকাৰ, আশা ভোষলে আদি সৰ্বভাৰতীয় পৰ্যায়ৰ গায়ক আৰু সংগীতশিল্পী সকলক আনি অসমৰ সংগীতজগত চহকী কৰিছিল সেই পৰম্পৰা যেন আজি নোহোৱা হ’ল। সেই পৰম্পৰাটো নতুনকৈ আৰম্ভ কৰিছিল জিতুলে কবিতা কৃষ্ণমূৰ্তি, উদিত নাৰায়ণ, কুমাৰ শানু আদিৰ দৰে শিল্পীৰ হতুৱাই অসমীয়া গীত গোৱাই। বিশেষকৈ “নিৰিবিলি গধূলি” এলবামৰ সময়ৰ গানখিনি অসমীয়া সংগীতৰ ৰুচিবান শ্ৰোতাই কেতিয়াও পাহৰিব নোৱাৰিব। এই নতুন গানখিনিৰ আৰু এটা অৱদান অছিল সেয়া হ’ল- এইবোৰৰ মাজত আছিল ভালেখিনি নতুন ডেন্স আইটেম। “অ’ মৰমী লগৰী, আছা বুকুজুৰি, নাযাবা আঁতৰি, দূৰণিলৈ” গীতটো আছিল সেই সময়ৰ এটা ডেন্স আইটেম। ৰমেন বৰুৱাৰ সৌ তাহানিৰ “ডক্তৰ বেজবৰুৱা”ৰ দৰে গীতবোৰৰ পিছত জিতুল সোণোৱালৰ সময়লৈকে বিহুসুৰীয়া গীতবোৰ, অথবা মেল’ডিয়াছ আধুনিক গীতবোৰৰ বাহিৰে  কণ্টেম্প’ৰেৰী ডেন্স আইটেম প্ৰায় নাছিলেই বুলি ক’লে বৰ বেছি ভুল নহ’ব।   

গায়ন শৈলীত অসাধাৰণ দক্ষতা প্ৰদৰ্শন কৰিলেও মঞ্চত পৰিবেশণৰ কলা জুবিন গাৰ্গৰ আয়ত্বত নাই। ব্যক্তি হিচাপে জুবিনৰ বাবে এয়া এক অৰ্বাচীন শুভ লক্ষণ যে মঞ্চত পৰিবেশনৰ বেলিকা তেওঁ বিশেষ দক্ষতা কোনোদিনেই দেখুৱাব নোৱাৰিলেও তেওঁৰ অনুষ্ঠানত হেজাৰ হেজাৰ গুণমুগ্ধ উত্ৰাৱল হৈ উঠে। জুবিনৰ বিপুল জনপ্ৰিয়তাৰ বহু পিছত অংগৰাগ মহন্ত বা পাপনে আত্মপ্ৰকাশ কৰি জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হয় যদিও এটা কথা ক’বই লাগিব যে পৰিবেশনাৰ কলা পাপনৰ সম্পূৰ্ণ আয়ত্বত। বিগত এটা দশকত পাপনৰ ষ্টেজ শ্ব’ বোৰৰ ধৰণ কৰণৰ অগ্ৰগতি সম্পৰ্কে আগ্ৰহী কোনোবাই আলোচনা কৰিব পাৰে। একে ধৰণেৰে “জোনাকী ৰাতি” এলবামৰ প্ৰকাশৰ সময়ৰ গজল ভিত্তিক গীতৰ চৰ্চাৰে আহৰণ কৰা কণ্ঠৰ অণুশীলনৰ পৰা “বানাও বানাও”ৰ দৰে গীতৰ ৰচনালৈকে, আৰু “বানাও বানাও”ৰ পৰা অতি-সাম্প্ৰতিক মিউজিক ভিডিঅ’লৈকে পাপনৰ গীতৰ ধৰ্ম, চৰিত্ৰ আৰু পৰিবেশনৰ মেথ’দ বা পদ্ধতিক এটা যাত্ৰা হিচাপে চাব পৰা যায়। দুজন সমসাময়িক প্ৰতিভাধৰক তুলাচনীত তুলি জোখ মাখ কৰিবলৈ যোৱাটো হয়তো সঠিক নহয়, কিন্তু কথাখিনি বুজাবলৈ ইয়াতকৈ সহজ পথ আৰু নাছিল।

সি যি কি নহওক, জুবিন গাৰ্গৰ যি ৰেপৰ্টোৱা, বা কৰ্ম সমগ্ৰ, তাৰ তুলনা এই সময়ৰ আন কাৰো লগতেই হ'ব নোৱাৰে। তেওঁৰ প্ৰতিভাৰ উন্মোচনে এক অভিনৱ ব্যাপ্তি পাইছেগৈ যাৰ পৰিধি স্পৰ্শ কৰাটো এই সময়ত জীৱিত কাৰো পক্ষেই সম্ভৱ হৈ উঠা নাই। কিন্তু এই সকলোবোৰৰ পিছতো সকলোখিনি হৈয়ো একো নোহোৱাৰ, সকলোবোৰ পায়ো একো নোপোৱাৰ এক প্ৰতীক হৈ ৰ'ব - জুবিন গাৰ্গ। সহস্ৰ সহস্ৰ সৃষ্টি কৰ্মৰ মাজত সোমাই জুবিন গাৰ্গ নামৰ মানুহটোক বিচাৰি উলিওৱাটো কিন্তু সম্ভৱ নহয়। শিল্পী এজন তেওঁৰ কামৰ মাজতে সোমাই থাকে বুলি ধৰা হয়। জুবিনক কিন্তু তেনেকৈ পোৱা নাযায়। জুবিনৰ গানৰ মাজেৰে আমি নাজানো জুবিনৰ ঘৰ ক'ত, ক'ত থাকে, কি খায়, কি পিন্ধে। আমি জানিব নোৱাৰোঁ জুবিনৰ ভাল লগা বেয়া লগাবোৰ কি। "ইউকেলিপ্টাচৰ দৰে ওখ হ'ব খোজোঁ মই" বুলি হয়তো কেতিয়াবা গুনুক ঘানাককৈ কোৱা শুনিছোঁ। কোনোবাখিনিত কেতিয়াবা হয়তো গানৰ ভিতৰৰ মানুহটোক অলপমান চুব পৰা যেন লাগিছে কিন্তু মুহূৰ্ততে মানুহটো আকৌ হেৰাই গৈছে "হৰিণীনয়না", "অৱগুণ্ঠণ", "ফাগুণ" আদিৰ দৰে কিছুমান কাণ জুৰ পেলোৱা কিন্তু মৰ্মহীন ফুলাম শব্দৰ আঁৰত।

কথাখিনি কওতে আমিও জানো যে এজন গায়কৰ অস্ত্বিত্ব বা আত্মনিষ্ঠা (Subjectivity) মানে গানৰ কথাভাগেই হ'ব নোৱাৰে। গায়কৰ গায়কী, থেউকি, গায়নৰ মাজতে শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ নিয়ন্ত্ৰণ পদ্ধতি, নাসিক উচ্চৰণ অথবা কণ্ঠৰ গাম্ভীৰ্য, কণ্ঠৰ পিচ্চ আদিবোৰতেই গায়ক এজন সোমাই থাকে। সেই হিচাপে শ্ৰোতা ৰাইজে জুবিন গাৰ্গ নামৰ গায়কজনৰ আঁৰৰ ব্যক্তিজনক কে'বাবাৰো ওচৰৰ পৰা পাইছে। কিন্তু সেইখিনিতো আহুকাল নুগুছিল। প্ৰথম শত্ৰুটো হ'ল জুবিন গাৰ্গৰ নিজৰ প্ৰতিভা। জুবিনৰ কণ্ঠ পৰিষ্কাৰ, নিভাঁজ আৰু নিপুণ। অসমীয়া ভাষাত "ফ" আখৰটোৰ উচ্চাৰণক বাদ দি জুবিনৰ অসমীয়া উচ্চাৰণত বিকৃতি নাই- যিটো এটা বিৰল ঘটনা। ৰবীন্দ্ৰসংগীতত যেনেকৈ বৰষা, পৰ্বতীপ্ৰসাদ আৰু ভূপেন হাজৰিকাৰ গীতত যেনেকৈ আহিন, জুবিন গাৰ্গৰ গীতত তেনেকৈ ফাগুণ। সম্ভৱ ফাগুণ জুবিনৰ প্ৰিয় মাহ। কিন্তু ফাগুণ শব্দটো উচ্চাৰণ কৰোতেই জুবিনৰ কণ্ঠত সেইটো ইংৰাজি "এফ" আখৰটোৰ উচ্চাৰণৰ দৰে শুনি। দুখজনক ভাবে জুবিনৰ উত্তৰসুৰী এই সময়ৰ সকলো গায়ক গায়িকায়েই ইংৰাজী F-ৰ দৰে "ফ" ক'বলৈ লৈছে। তাকে বাদ দি জুবিনে নাকী সুৰেৰে নাগায়, ফটা মাতেৰেও নাগায়। অত্যাধিক মদ্যপানৰ পিছত ভাৰসাম্য হেৰুৱাই পেলাওতেও, খঙৰ ভমকত মঞ্চত পৰিবেশনৰ মাজতে হাতৰ মাইক্ৰ'ফোন দলিয়াই পেলাওতেও জুবিনৰ কণ্ঠৰ মাধুৰ্য কিঞ্চিত মাত্ৰও ম্লান পৰা নাই। কণ্ঠৰ আৰু সুৰৰ এই যি ফিনিছ (Finish) সি সদায়ে জুবিনৰ কণ্ঠক এটা চিকুণ চিকচিকীয়া বস্তু কৰি ৰাখিছে। কেতিয়াবা আটাইতকৈ সুন্দৰ বস্তু এটাৰো কোনোবা নহয় কোনোবাখিনিত কিবা এটা খুঁত ৰৈ গ'লে সেই খুঁতটোৰ ভেঁটীতেই ব্যক্তিগত ভালপোৱাখিনি আৰু অলপ জীপাল কৰি ল'ব পাৰি। এই সম্পৰ্কে শ্লাভ’জ জিজেকৰ বিশ্লেষণ এটা আছে, আগ্ৰহী সকলে খুছৰি চাব পাৰে। জুবিনৰ কণ্ঠৰ এই "ফিনিছ" চৰিত্ৰটোৰ বাহিৰেও গায়কীৰ ক্ষেত্ৰত এটা শুভ হৈয়ো অশুভ দিশ হ'ল - জুবিনৰ অনায়াস প্ৰয়াস। উধৰ পৰা মূধলৈ সকলো ধৰণৰ গীত গাই গৈ থকোতে কেতিয়ও কোনোটো গানতেই নালাগিল যেন জুবিনে কষ্ট কৰি গাব লগীয়া হৈছে। এই অনায়াস সাধনে শ্ৰোতা মণ্ডলীক চিৰদিনেই অভিভূত কৰি ৰাখিছে সঁচা, কিন্তু সিয়েই আকৌ গায়কজনক এটা নিৰ্দিষ্ট দূৰত্বলৈকো থেলি দিছে।

মঞ্চত পৰিবেশনৰ কুশলতা নথকাৰ দিশটোলৈ চাই ক’ব লগিব জুবিন গাৰ্গ এজন সম্পূৰ্ণ ৰূপে ষ্টুডিঅ’ শিল্পী, অথবা প্লে’বেক গায়ক। আৰু তেনেকৈয়ে হেজাৰ হেজাৰ গীতেৰে তেখেতে মনোৰঞ্জন কৰি গ’ল। কোনো বাচ বিচাৰ নোহোৱাকৈ শ্ৰোতা ৰাইজৰ প্ৰত্যাশা পূৰণ কৰি গৈ থকাৰ ফলত এটা সময়ত জুবিন গাৰ্গ এজন “চাৰ্ভিছ প্ৰভাইডাৰ” শিল্পী হৈ পৰিল। ৰং ৰহইচৰ বাবে বিহু গালে, ভকতিৰ বাবে হৰিনাম গালে। গাড়ীত গৈ থাকোতে শুনিবৰ বাবে, উৰুকাৰ ভোজ খাওতে শুনিবৰ বাবে অজস্ৰ গান দিনে। পুৰণি অসমীয়া গীতবোৰ হেৰাই যাব নেকি বুলি সময়ে সময়ে উঠা উদ্বিগ্নতাখিনিৰ উপসমৰ বাবে পুৰণি শিল্পীৰ গানবোৰো গালে। সংস্কৃতিবান অসমীয়াৰ মন জুৰাবৰ বাবে, ডেকা গাভৰুৰ মন ভাল লগা বেয়া লগাবোৰৰ বাবে, দেশৰ বাবে, দহৰ বাবে গঁড়ৰ বাবে, সৰ্বানন্দ সোণোৱালৰ বাবে, টি ভি চেনেলৰ বাবে, চিনেমাৰ বাবে, বলিউডৰ বাবে, বিহু ফাংচনৰ বাবে, কাৰোবাৰ ৰূপালী জয়ন্তী - সোণালী জয়ন্তীৰ বাবে, কোনোবা নতুন শিল্পীৰ ডেবিউট এলবামৰ বাবে হাজাৰে হাজৰে গান গালে। সকলোকে সমানে চাৰ্ভিছ দি গ'ল।

এতিয়া কোনোবাই যদি অসমীয়া সংগীতৰ ইতিহাসত জুবিন গাৰ্গৰ অৱদান কি বা অৱস্থান কোনখিনিত বুলি প্ৰশ্ন এটা লৈ উভটি চায় তেতিয়াহে সমস্যাটো হয়। অসমীয়া সংগীতলৈ ৰক অথব পপ সংগীতৰ আমদানী কৰাজন জুবিন নহয়, জিতুলহে। Genre হিচাপে জুবিনৰ নতুন আৱিষ্কাৰ একো নাই, অসমীয়া আধুনিক গীতৰ মেল'ডী-প্ৰধান ধাৰাটোকে তেওঁ কেৱল বৰ্তাই হে ৰাখিলে। জনমুখী গীতৰ ক্ষেত্ৰত জুবিন সফল হোৱা নাই, মানুহে সেইভাবে তেওঁক কোনোদিনে চাবও খোজা নাই। লোকগীত গালে জুবিনৰ গান মানুহে শুনি ভাল পায় কিন্তু লোকগীতৰ শিল্পী বুলি আখ্যাটো মানুহে জুবিনক নিদিয়ে। জুবিনৰ বিহু মানুহৰ মুখে মুখে চলিলেও বিহুগীতৰ কালিকা বা 'জাত' সেইবোৰত ৰক্ষিত হোৱা নাই বাবেই জুবিনে বিহুৰ ওজা বুলিও স্বীকৃত নাপায়। কথখিনি চালি জাৰি চাই এনেকৈয়ে ক'ব লাগিব যে এজন শিল্পী হিচাপে জুবিন পৰিপূৰ্ণ হৈ উঠক, অথবা এটা শিল্প-ৰূপত জুবিন ওজা হৈ উঠক সেইটো অসমৰ ৰাইজে কোনোদিনেই বিচৰা নাছিল। সময়ে সময়ে অৱসৰৰ আমোদ প্ৰদান কৰি থাকিবলৈকে অসমৰ মানুহে জুবিনক বিচাৰিলে।  

সমুদ্ৰ কাজল শইকীয়া

টোকা-

১। এইখিনিতে বাছ গীটাৰৰ (Bass Guitar) শব্দ বুলি পোনতে উল্লেখ কৰা হৈছিল। শেহতীয়াকৈ সংশোধন কৰা হৈছে। 

হোক্স, মেমে, চিনেমা, ষ্ট্ৰেটেজী আৰু বকুলতললৈ ছাকিৰা অহাৰ সম্বাদ

"কি নাম দি মাতিম" 

চিনেমাৰ কিমান যে নাম! লগতে বদনাম। কিমান যে চৰ্চা। মুখ-চুপতি। উৰা-বাতৰি। কিমান যে যাত্ৰা, স্থানচ্যুতি, নিজৰ পৰা আঁতৰি যোৱা, আকৌ উভতি অহা...

চিনেমা নামটোৰে এক বিশেষ কলাকেই বুজিছিলোঁ সৰুৰে পৰাই। ডাঙৰ হৈ হে দেখিলোঁ চিনেমা মানে কেৱল পৰ্দাখন আৰু তাত দেখা পোৱা বস্তুখিনি নহয়, চিনেমা মানে হলঘৰটোহে। থিয়েটাৰ বুলিলে নাটক বুজিছিলোঁ। কিন্তু অভিধান চাই বুজিলোঁ- থিয়েটাৰ মানে ৰংগমঞ্চ, নাট্যশালা। যিহেতু ছবিবোৰ আৰু শব্দবোৰ চলমান, সেয়েহে মুভি বুলিলোঁ। যিহেতু কথাও আছে ছবিও আছে সেয়ে কথাছবি বুলিলোঁ। কথা ভাগক বেছি গুৰুত্ব দি যেতিয়া 'সাহিত্য-ধৰ্মিতা'ৰ দাদাগিৰিখিনি বাঢ়ি যোৱা দেখিলোঁ তেতিয়াই উদ্দেশ্যপ্ৰণোদিত ভাবে চলচ্ছিত্ৰ বুলিলোঁ। সৰু সৰু পৰ্দাৰ উপকৰণবোৰ আহি পৰাৰ পিছত মাজে মাজে বিগ-স্ক্ৰীণ বুলিও কৈ থ'লোঁ। আৰু চেনেহতে মাজে মাজে ক'লোঁ ছিলভাৰ-স্ক্ৰীণ, ৰূপালী পৰ্দা। (মন কৰিব, প্ৰতিটো নামকৰণেই সাংঘাতিকভবে, নিচকভাবে, কাৰিকৰী।) এতিয়াও খুব সহজতে ফিল্ম বুলি থাকোঁ। অথচ আমি জানোঁ যে ফিল্ম মানে ৰসায়ণিক পদ্ধতিৰে প্ৰস্তুত কৰিব পৰা এটা বিশেষ বস্তু, এটা ৰিল, ফটোগ্ৰাফীৰ 'নিগেটিভ' বুলিলে যি বুজোঁ তেনেকুৱাই কিবা এটা। সময় আৰু তাৰ লগে লগে পদ্ধতি সলনি হৈ সকলোবোৰ ডিজিটেলাইজড হৈ যোৱাৰ পিছত ৰীল বা ফিল্ম নাথাকিলেও তাকো ফিল্মেই বুলি থাকিলোঁ। কি যে আইৰণি! নিজৰ সুবিধামতে এনেকৈয়ো কৈ থাকিলোঁ যে- ডিজিটেল ফিল্ম! ডিজিটেলটো বাৰু বুজিলোঁ, কিন্তু ফিল্মখিনি ক'ত? তথাপি ফিল্ম। আৰু আপোন কৰি ক'বলৈ হ'লে ফিলিম! তাত কিন্তু আমি বুজাব খোজাখিনিত একো অসুবিধা নহ'ল। কাৰণ শব্দবোৰ বহুবীহি। ই ভগৱানৰ দৰেই। যি নামেৰেই নামাতোঁনো কিয়, সেই অজানাজন সেইজনেই (নে সেই জনীয়েই?)। এই বস্তুটোও তেনেকুৱাই- যি নামেৰেই নামাতোঁ কিয় আমি জানো ই কি। লগতে জানো যে এই বস্তুটো একক নহয়, ই সমগ্ৰতাক সাঙুৰি গা কৰি উঠা এটা বিৰাট আয়োজন। কিন্তু আমাৰ সংকুচিত বীক্ষণৰ বাবে এই সমগ্ৰতাৰ কথাখিনি মাজে মাজে পাহৰি যাওঁ। 

হিমাংশু প্ৰসাদ দাসৰ "ছাকিৰা আহিব বকুলতলৰ বিহুলৈ" নামৰ চিনেমাখনৰ প্ৰমোচনৰ কাম চলি থকাৰ সময়তে এই সমগ্ৰতাৰ দিশটোৰ কথা আকৌ এবাৰ মনত পেলাবলৈ আৰু ন-কৈ ভাবিবলৈ অলপ সুযোগ ওলাল। লগতে পপুলাৰ কালচাৰ, মাছ কালছাৰ আৰু স্পেক্টেটৰশ্বিপ সম্পৰ্কেও দুটা কথা পাতিব পৰা যাব।

ডেৰঘণ্টাৰ পৰা তিনি ঘণ্টাৰ মাজৰ সময়খিনিত পৰ্দাত চলি থকা কাৰবাৰখিনিয়েই চিনেমা নহয়। তাৰ বাহিৰতো ই আছে। কেতিয়াবা কিছুমান দিশলৈ চাই ক'ব পাৰি তাৰ বাহিৰতেইহে আছল বস্তুটো। The art lies somewhere outside the object. অসমীয়া দৰ্শকৰ (ননি টেৰনৰ পৰা ধাৰ কৰা ভাষাৰে ভকতীয়া দৰ্শকৰ) সীমাবদ্ধতা এয়ে যে চিনেমা মানে কেৱল কাহিনী এটা। কাহিনীটোৱে যদি সমাজলৈ কিবা এটা বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰিছে, বা মেছেজ দিছে তেনেহ'লেই সেয় ভাল কিবা এটা। 'মেছেজ' (message)  নিদি যদি কেনেবাকৈ 'মাছাজ' (massage) দিবলৈ আৰম্ভ কৰে তেতিয়া? পক্ষাঘাতগ্ৰস্ত, স্নায়ু-বিকল, ক্লিনিকেলি নাম্ব ভকতীয়াই সেয়া অনুভৱ কৰিব নোৱাৰে। কাহিনী এটাতকৈ চিনেমা এখন ক'ত, কেনেকৈ, কাৰ লগত চাইছিল সেই চোৱাৰ মুহূৰ্তখিনিৰ অনুভৱখিনি বৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ। সেয়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ উঠে- পোষ্টাৰ, বেনাৰ, বেনাৰৰ আখৰৰ ফণ্ট/ হাফ-টোন প্ৰিণ্ট, ত্ৰাই-কালাৰ প্ৰিণ্ট/ চাইজ এইবোৰ, টিকট কাউণ্টাৰত শাৰী পাতি থকা মানুহবোৰৰ গছিপ আৰু উৎকণ্ঠা, বেৰত চোবোৱা তামোলৰ দাগ, পপ-কৰ্ণ, চিনেমাহলৰ আসনত থকা উৰহৰ কামোৰ, বাথৰুমত থকা নেপথেলিন গুটি অথবা চিত্ৰনলাৰ গোন্ধ আদি সকলোবোৰ। আপোনাক যদি অমুক চিনেমাখনৰ কথা সোধা হয় কি কি কথা অপোনাৰ মনলৈ আহে বাৰু? সেই অমুক চিনমাখন চাবলৈ যোৱাৰ দিনা আপোনাৰ কোষ্ঠ-কাঠিন্য আছিল নে পাতলীয়া আছিল সেইটোও গুৰুত্বপূৰ্ণ নহয় জানো? মোৰ বাবে কিন্তু হয়। কাৰণ চিনেমা এখন চোৱাটো এটা অভিজ্ঞতা। এই অভিজ্ঞতা বাতাৱৰণৰ সৈতে যুক্ত, ইক'ল'জিকেল। চাউণ্ড চিষ্টেম কেনে আছিল? গাঁঠিৰ ধন ভাঙি চাবলৈ গৈছিল নে কোনোবাই ফ্ৰীতে দেখুৱাইছিল? সেইদিনা অসম বন্ধ আছিল নেকি? বতৰটো গোমা আছিল নে ফৰকাল?

"কিতনে আদমি থে?"

আমি বলিউড ভাল পাওঁ এইবাবেই যে বলিউডে চিৰকালেই ৰূপালী পৰ্দাৰ আয়তক্ষেত্ৰাকাৰ স্পেচৰ পৰা চিনেমাক উন্মুক্ত কৰি আহিছে। বলিউডৰ আচল মজা সদায়ে চিনেমাখনৰ বাহিৰত। ত্বাত্বিক ভাবে ক'বলৈ গ'লে বলিউডৰ প্ৰতিখন চিনেমাই এটা বাগধাৰাৰ মাজৰ এটা অৱস্থান। আমাৰ ঘৰতে আমাৰ দেউতা প্ৰাণৰ ফেন, আমাৰ সৰু খুৰা ধৰ্মেন্দ্ৰৰ ফেন, মা সঞ্জীৱ কুমাৰৰ ফেন। সৰুতে দূৰদৰ্শনত যেতিয়াই চিনেমা এখন আহিছিল, চিনেমাখনৰ আগতেই আমি তাৰ সম্পৰ্কে বহু কথা শুনিছিলোঁ। কথাবোৰ শুনি শুনিয়েই চিনেমাখনক কেন্দ্ৰ কৰি এটা আৱহাৱা তৈয়াৰ হৈ গৈছিল। ৰাজেশ খান্না বা দেৱানন্দৰ চিনেমা এখন চোৱাৰ পৰত সেই অভিনেতা সকলে অভিনয় কৰা চৰিত্ৰ সমূহতকৈ বহুগুণে ডাঙৰ হৈ ধৰা দিছিল সেই ব্যক্ত্বিত্ব খিনিৰ কাষৰ গোলাকৃতিৰ মৰল। এতিয়াও চিনেমা এখন হললৈ অহাৰ আগতেই ফিল্ম-মেগাজিন, ৰিয়েলিটি শ্ব', ইউ-টিউব আৰু চ'ছিয়েল চাইটৰ যোগেদি আমি আগতেই সোমাই পৰোঁ চিনেমাখনৰ পাৰিপাৰ্শ্বিকতাত। এইখিনিক বাদ দি চিনেমাখন সম্পূৰ্ণ নহয়। বলিউডৰ অন্যতম মাইলৰ খুটা "শ্ব'লে" বুলি ক'লে সেই আয়তাকাৰ ক্ষেত্ৰত দেখা ঘটনাখিনি নহয়, আমাৰ মনলৈ আহে গব্বৰ সিঙৰ “লাৰজাৰ দেন লাইফ” ভাৱ-মূৰ্তিটো, বিভিন্ন মাধ্যমত শুনা ডাকু আৰু ঠাকুৰৰ অজস্ৰ কৌতুক, চ'ছিয়েল মাধ্যমত দেখা শতাধিক মেমে। কেৱল স্ক্ৰীণ-টাইমৰ বাবেই শ্ব'লে শ্ব'লে হোৱা নাই, শ্ব'লে শ্ব'লে হৈ উঠিছে এই সকলোবোৰ সামৰিহে।

“তুমি জানিলেই জানা মোৰো জনা হয়”

"ষড়দ্ৰষ্টা" নামৰ এটা লেখাত আমি ছয় প্ৰকাৰৰ দ্ৰষ্টা বা দৰ্শকৰ কথা উল্লেখ কৰিছিলোঁ। শিল্প অনুধাৱণৰ পদ্ধতি আৰু অভিনেতা আৰু দৰ্শকৰ মাজৰ সম্পৰ্ক সন্দৰ্ভত কৰা সেই আলোচনাটোত ছয় প্ৰকাৰৰ দৰ্শকৰ মাজত এবিধ আছিল "ঘৰচীয়া বা ঘৰুৱা দৰ্শক (Domestic Spectator)"। এইবিধ দৰ্শক আছিল এনেধৰণৰ:

"এইজন দৰ্শক হ'ব পাৰে নাটকৰ কৰ্মকৰ্তা সকলৰে কোনোবা এজন, অভিনেতা-পৰিচালক-প্ৰযোজক, অথবা তেওঁলোকৰ কোনোবা অঙহী-বঙহী, ৰিহাৰ্ছেল চলি থকা সময়ত সদায়ে কাষেৰে পাৰ হৈ যোৱা কোনবা এজন, নাট্যবলিয়া কোনোবা ছাত্ৰ বা অনুসন্ধিৎসু বিদ্বান যিয়ে যেনেকৈয়ে নহওক কিয় হ'বলগীয়া বা হৈ থকা নাটকখনৰ সম্পৰ্কে অলপ হ'লেও কিবা এটা জানে। যিহেতু ইতিমধ্যেই কিবা নহয় কিবা এটা জানে, তেওঁ নাট্যমুহূৰ্তটোত নিজকে এজন বহিৰাগত ব্যক্তি বুলি নাভাবে, তেওঁৰ হাতত এনে বহুটো সমল আছে যাৰ জৰিয়তে তেওঁ পৰিবেশটোত নিজকে খাপ খুৱাই ল'ব পাৰে। এই ঘৰুৱা দৰ্শকজনেই শ্ৰেষ্ঠতম দৰ্শক, কিয়নো নাটক এখন তেওঁ নিজৰ মতে বুজি পায় আৰু নিজৰ ব্যক্তিগত স্মৃতি অথবা জ্ঞানৰ সৈতে ৰজিতা খুৱাই তাক উপভোগ কৰে।

মন কৰিবলগীয়া কথা যা সাম্প্ৰতিক হিন্দী চিনেমাৰ প্ৰমোচনেল ষ্ট্ৰেটেজিবোৰে চিনেমা এখন ৰিলিজ হোৱাৰ আগতেই গানবোৰ বজাৰত উলিয়াই দি, পোষ্টাৰ উলিয়াই, নায়ক-নায়িকাৰ মুখৰোচকৰ কাহিনী সজাই, ৰিয়েলিতি শ্বো পাতি, 'ইউ-টিউব'ৰ দৰে চ'চিয়েল নেটওৱৰ্কত প্ৰচাৰ কৰি আচলতে এই শ্ৰেণীৰ ঘৰুৱা দৰ্শকৰ প্ৰস্তুতিকেই পোষকতা কৰে। এইবোৰ মাৰ্কেটিং চানেকীয়ে আগতীয়াকৈয়ে চিনেমাখনৰ সম্পৰ্কে কিছুমান ক্লু বা সূত্ৰ ভাবি-দৰ্শকৰ মাজলৈ আগবঢ়াই দিয়ে, যাৰ জৰিয়তে সেই ভাবি দৰ্শকজনৰ শিল্পকৰ্মটোত মনোনিৱেশ কৰিবলৈ সুবিধা হ'ব পাৰে।..."

(দ্ৰষ্টব্য- সমুদ্ৰ কাজল শইকীয়া, "ষড়দ্রষ্টা- বিভিন্ন স্থান-কালৰ পৰিপ্রেক্ষিতত ছয় প্রকাৰৰ দ্রষ্টা বা দর্শকৰ সংজ্ঞা নিৰূপণৰ প্রয়াস"
http://assameseculturalwriting.blogspot.in/2011/11/blog-post_2305.html)

কৰ্কৰা ভাত খাই ধনশ্ৰী ৰাগ টনা অসমীয়া

কিবা কিবি কাৰণবশত: আমাৰ সকলোবোৰ লেখাই একেখিনি কথালৈকে ঘুৰি পকি আহে, আৰু তেনেকৈয়ে এইখিনিতে আমি আগতে বাৰম্বাৰ উল্লেখ কৰি অহা অসমীয়া সমালোচনাৰ সংকট আৰু অসমীয়া মধ্যবিত্তীয় পণ্ডিতৰ শুচিবায়ুগ্ৰস্থতাৰ কথা অলপ কৈ ল'ম। প্ৰথমতে, অসমীয়া সমালোচনাৰ সংকট এয়ে যে, সমালোচনাক সমালোচনা হিচাপে বা এক স্বকীয় গৰিমামণ্ডিত কলা হিচাপে আজিও অসমীয়া মানুহে গ্ৰহণ নকৰিলে। ফলত সমালোচনা হয় হ'ল নিন্দুকৰ নহয় হ'ল চাটুকাৰৰ বৃত্তি। দ্বিতীয়তে, ওপৰলৈ শিল এটা দলিয়াই দিলে যাৰ মূৰতে পৰিব তেওঁৱেই এজন লেখক - সেই কথা বাৰু ভাল কথা। মত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতা সকলোৰে আছে আৰু সেয়াই হোৱা উচিত। কিন্তু তাৰ মাজতো এনে লোকৰ সংখ্যা খুবেই কম যাৰ যি বিষয়ত যি লিখি থকা হৈছে সেই বিষয়ত অলপ হ'লেও ব্যৱহাৰিক জ্ঞান আছে। চিনেমা এটা টেকনিকেল মাধ্যম। ফিল্ম, ছিল্ভাৰ স্ক্ৰীণ- এই সকলোবোৰ নামেই টেকনিকেল ব্যৱহাৰিক বস্তু। একো একোটা ব্যৱহাৰিক বস্তু, পদ্ধতি, কাৰিকৰী প্ৰক্ৰিয়া এইবোৰৰ ন্যুনতম জ্ঞান নোহোৱাকৈ আপুনি লিখিবই পাৰে। লিখক। কিন্তু তেতিয়া আপোনাৰ লেখাটো খুব বেছি সাহিত্য নিৰ্ভৰ হৈ গৈ থকাৰ সম্ভাৱনা আছে। হওক, তাতো আপত্তি নাই। কিন্তু সমস্যাটো হ’ল সেইখিনিতহে যেতিয়া সকলো লোকেই একেখিনি পৰিপ্ৰেক্ষিতেৰে একেখিনি কথাকেই পাতি থাকিলে! ইমান বিস্তাৰিত, বহুমুখী মাধ্যম এটাক একমূখী আৰু সীমিত কৰি পেলোৱাটো এটা অপৰাধেই নহ'ল নে? ইয়াৰ শাস্তি কি হোৱা উচিত- আজীৱন কাৰাদণ্ড নে ফাঁচী? তৃতীয়তে, লিখি থকা মানুহখিনি যেনেকৈ সীমাবদ্ধ, পঢ়ি থকা মানুহখিনিও সমানে সীমাবদ্ধ। সংখ্যাগত ভাবেও, ধাৰণাগতভাবেও। লিখি থকা মানুহখিনিও "মান্য" অসমীয়া-ভাষী আধুনিকতাবাদী মধ্যবিত্ত, পঢ়ি থকাখিনিও একেখিনিয়েই। অথচ মাধ্যমগত ভাবে চিনেমা আছিল মধ্যবিত্তীয়- নিম্নবিত্তীয় নিৰ্বিশেষে (আনকি ভাষা নিৰ্বিশেষেও আৰু দেশ নিৰ্বিশেষেও) সকলোকে সম্বোধন কৰিব পৰা এক বিৰাট শিল্প। গতিকে এনে এক বিৰাট শিল্পক নিজৰ কমফ'ৰ্ট জ'ন এটা বিচাৰি উলিয়াই সীমাবদ্ধ পৰিসৰৰ মাজলৈ সুমুৱাই নি কথা পাতি থকাটো অপৰাধেই নহ'লনে? চতুৰ্থতে, অপ্ৰিয় হ'লেও সত্য যে অসমীয়া শিক্ষিত সমজখন সাংঘাতিক ধৰণেৰে এলিট (Elite)। কৰ্কৰা ভাত খাই ধনশ্ৰী ৰাগ টনা অসমীয়া সমাজখনত ধূতি-নীতি আৰু শুচিবায়ুগ্ৰস্থতা ইমানেই যে - অলিখিত কিছুমান বিধানৰ পৰা অলপ ইফাল সিফাল হ'লেই বস্তুবোৰ আৰু গ্ৰহণ যোগ্য নহয়। গতিকে ইয়াত নীতি আৰু নৈতিকতাহে মূল কথা। আমোদ, প্ৰমোদ অথবা সকলোৰে উৰ্ধত "অভিজ্ঞতা"- এইখন এলিট সমাজে কাহানিবাই নস্যাৎ কৰি থৈছে। গতিকে চিনেমাক পপুলাৰ কালচাৰ বা মাছ কালচাৰৰ অংশ হিচাপে চোৱাটোতো দূৰৰে কথা, কোনোবাই তেনেদৰে চাবলৈ বিচাৰিলেও তাক এই (ভ্ৰান্ত) এলিট সমাজে লেই লেই চেই চেই কৰাটোহে স্বাভাৱিক। অলপতে অসমৰ ভ্ৰাম্যমাণ নাটক সম্পৰ্কে কোৱা কথা এষাৰ আকৌ ক'ম যিটো অসমীয়া চিনেমাৰ ক্ষেত্ৰতো প্ৰযোজ্য। কথাষাৰ আছিল "বিশ্বায়নে নহয়, পুঁজিবাদে নহয়, ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰ ধ্বংস কৰিলে অসমৰ সাংস্কৃতিক পৰিমণ্ডলৰ উন্নাসিকতাই"। যিটো সময়ত ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰৰ জনপ্ৰিয়তা তুঙ্গত আছিল সেই সময়ত সকলো শিক্ষিত চিৰিয়াছ নাট্যকৰ্মী আৰু 'সমালোচকে' ভ্ৰাম্যমানৰ নাট্য-ধৰ্মিতাক নিন্দা কৰি গ'ল। হয় সেই আটাইবোৰ কথাই গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু যুক্তি-যুক্ত আছিল। কিন্তু সমস্যাটো এইখিনিতে ৰ'ল যে ভ্ৰাম্যমাণক এটা পপুলাৰ আৰু মাছ কালছাৰৰ অংশ হিচাপে কোনেও নাচালে। ফলত কালক্ৰমত অসমৰ এটা আপুৰুগীয়া সমসাময়িক পৰম্পৰা (Contemporary Tradition) নিম্নমুখী হৈ আহিল। চিনেমা শিল্পৰ সন্মুখত আহি পৰা প্ৰত্যাহ্বান খিনিৰ কথাও পাতি থকা হয়। তাৰ মাজত থাকে- কেনেকৈ হলবোৰ আজিকালি নোহোৱা হ'ল, কেনেকৈ নব্য-মাধ্যমৰ সম্প্ৰসাৰণে মানুহৰ জুতি বা টেষ্ট সলনি কৰি গৈ আছে ইত্যাদি। পুঁজিবাদ, বিশ্বায়নকে সাঙুৰি আৰ্থ সামাজিক সকলো কথা পতা হৈ থাকে। কিন্তু Mass Culture বা Popular Culture-ৰ দৃষ্টিৰে আৰু তাৰ প্ৰতি অসমীয়া এলিট সমাজৰ শুচিবায়ুগ্ৰস্থতাই কৰা ক্ষয় ক্ষতিৰ দৃষ্টিৰে কথা পতাই নহ'ল।

অহুকাণে পহুকাণে ছাকিৰা আহিব বকুলতলৰ বিহুলৈ

১৯৯৭ চনৰ পৰা ২০০০-ৰ মাজৰ সময়খিনিত হিমাংশু প্ৰসাদ দাসক গুৱাহাটী ক্লাবত কে’বাবাৰো পাইছিলোঁ। প্ৰতিৰোধৰ ক্ষমতা ৰখাটো কিমান গুৰুত্ব পূৰ্ণ সেই কথাত, দীঘলী পুখুৰীৰ পাৰত ডেকা-গাভৰুৱে কিয় প্ৰেম কৰিব নোৱাৰিব সেই প্ৰশ্নত হিমাংশুৰ নাকৰ পাহি ফুলিছিল। নেছনেল স্কুল অফ ড্ৰামাত শিক্ষাগ্ৰহণৰ সময়খিনিত হিমাংশুৰ ব্যৱহাৰ-পাতি আছিল বেক-বেঞ্চাৰবোৰৰ দৰে। প্ৰডাকচনৰ বাহিৰলৈ আহি সকলোকে উধাই মুধাই গালি পাৰিবলৈ পালেই ভাল পাইছিল। ২০১২ চনত গুৱাহাটী মহানগৰ জুৰি আমি আয়োজন কৰা এটা পাব্লিক আৰ্টৰ উৎসৱৰ সময়ত হিমাংশুৱে আমাৰ অনুৰোধ মৰ্মে ‘পণবন্দী’ নামৰ অভূতপূৰ্ৱ নাটকখন আকৌ কৰিছিল। যৌতুকৰ সমস্যা আৰু সমসাময়িক যুৱ-সমাজৰ অৱস্থানক সাঙুৰি চলন্ত চিটিবাছৰ মাজতে সংঘটিত সেই নাটকখনৰ উত্তেজনা ইমানেই বাঢ়ি গৈছিল যে এসময়ত কণ্ডাক্টৰে চলন্ত বাছখন আদবাটতে ৰখাই দিবলৈ বাধ্য হৈছিল। পেছেঞ্জাৰৰ ৰূপত থকা নাট্যকৰ্মী সকলৰ বাহিৰেও অন্যান্য যাত্ৰী সকলৰ পাৰ্টিচিপেছনে এক অনন্য ৰূপ লৈছিল। ‘এই ছোৱালী এবাৰ ভাল পাই চাবা নেকি’ বুলি কবিতা এটাক ভিডিঅ’ৰূপ দিছিল- পপুলাৰ চিনেমাৰ কিছুমান অনুষংগ ব্যৱহাৰ কৰি। কবিতাটোত থকা সুৰটোকলৈ অলপ অসুবিধা পাইছিলোঁ কিন্তু সেইখিনি কথা অসমীয়া কবিতাৰ গতিবিধি সম্পৰ্কীয় অন্যস্থানত লিখিম। কিন্তু চিনেমাৰ আৰু ভিডিঅ’ৰ স্ক’প’ফিলিয়া কৰবাৰটোক হিমাংশুৱে যেনেকৈ ব্যৱহাৰ কৰিছিল তাৰ শলাগ নলৈ নোৱাৰি। এই হিমাংশুৱে যেতিয়া চিনেমা কৰিবলৈ লৈছে তাত মেজাজটো যে অলপ অন্য হ’ব সেই কথাত দ্বিধা নাই।

হিমাংশু প্ৰসাদ দাসে বুজি পালে যে চিনেমা এখনৰ নিৰ্মানৰ লগতে তাৰ প্ৰমোচনৰ দিশটো এটা প্ৰক্ৰিয়া বহিৰ্ভূত বস্তু নহয়। প্ৰমোচন চিনেমাখনৰে এটা অংশ। এইটো যিহেতু চ'ছিয়েল মেডিয়াৰ যুগ, চ'ছিয়েল নে'টৱৰ্কিঙৰ প্লেটফৰ্মবোৰ হিমাংশুৱে সুপৰিকল্পিতভাবেই ব্যৱহাৰ কৰি গ'ল। মেমে (Meme) আৰু ফটো মেনিপুলেচন চ'চিয়েল মেডিয়াৰ এটা অভূতপূৰ্ব আৱিষ্কাৰ। নতুন নতুন গ্ৰাফিক্সৰ সংযোজনেৰে, ফটো মেনিপুলেচনেৰে সদায়ে মানুহৰ সন্মুখলৈ আহি থাকিল "ছাকিৰা আহিব"-ৰ নিৰ্মাণৰ আৰু প্ৰম'চনৰ নতুন নতুন খবৰ। দেখিব বিশ্বৰ ক্ৰীড়াংগণৰ, বিশ্ব-সংগীতৰ, হলিউডৰ আৰু বলিউডৰ একো একোজন বাঘা বাঘা তাৰকাই “ছাকিৰা আহিব” চিনেমাখনৰ প্ৰ’ম’চনত নামি পৰিছে। এনেধৰণেৰ চ’চিয়েল মিডিয়াই দিব পৰা চমক আটাইখিনি হিমাংশুৰ টীমে ব্যৱহাৰ কৰিছে। ইণ্টাৰনেট হোক্স (Hoax)-ক যে কেনেকৈ এটা গঠণমূলক কামত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি তাকেই হিমাংশুৰ পি আৰ টীমে দেখুৱালে। তাৰ লগে লগে ইভেণ্ট মেনেজেমেণ্টৰ আয়োজনবোৰো চলি থাকিল। অহা বিছ জানুৱাৰীত মুক্তি পাবলগীয়া চিনেমাখনৰ সম্পৰ্কে অসমৰ চুকে কোণে অগণন জনে বিভিন্ন ধৰণেৰে প্ৰকাশ কৰিলে এই উষ্মা- "ছাকিৰা আহিব বকুল তলৰ বিহুলৈ"। নামটোৰ মাজতেই আছে এটা উষ্মা। কোনোবা আহিব। কিবা এটা হ'ব। কিবা এটা ঘটিব। আজিৰ পৰা পোন্ধৰ বিছ বছৰমানৰ আগতে এখন একাংকিকা নাটকৰ নামে নাম কৰিছিল- "কিবা এটা হৈ আছে"। সেই নামটোতো এটা উষ্মা আছিল। ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰ চোৱা দৰ্শক মাত্ৰেই জানে গমগমীয়া কণ্ঠৰে ঘোষিত হোৱা "আৰু ক্ষন্তেক পাছতেই" বুলি কোৱা কথাষাৰৰ মাজত কি উত্তেজনা সোমাই আছে। এই চিনেমাখনৰ নামকৰণৰ মাজত থকা সেই উষ্মাটোক অতি কৌশলেৰে এটা পাৰফৰমেটিভ ৰূপ দিয়া হ'ল। ক্ৰমাগতভাবে এই প্ৰম'চনৰ পদ্ধতিটোৱেই হৈ উঠিল এটা পাৰফৰমেন্স। চিনেমাখন, সেই আয়তাকাৰ ৰূপালী পৰ্দাত নিৰ্দিষ্ট সময়ত কি ওলাব বা কি ঘটিব সেইবোৰ কথা পিছত। হয়তো চিনেমাখন সফল হ'ব, অথবা ফ্লপ হ'ব। চিনেমাজগতত হয় পুজাৰ নিৰ্মালি পোৱা যায় নহ'লেবা কুকুৰে কাঁইট নোখোৱাকৈ পৰা গালি। ইয়াত কোনো মধ্যৱৰ্তী অৱস্থান নাথাকেই। কিন্তু তাৰ আগতেই এই যি প্ৰম'চনৰ পাৰফৰমেন্স - তাত ইতিমধ্যেই "ছাকিৰা আহিব বকুলতলৰ বিহুলৈ"-খনে সফলতা লাভ কৰিছে। ইতিমধ্যেই অসমৰ ৰাইজে বুজি পাইছে যে - কিবা এটা ঘটিবলৈ গৈ আছে। এই কথাটো সঁচা যে অসমৰ চিনেমাৰ জগতখনতেই আচলতে কিবা এটা ঘটিবলৈ গৈ আছে।

হিমাংশু প্ৰসাদ দাসৰ এটাও মঞ্চ প্ৰযোজনা মই দেখিবলৈ পোৱা নাই। কিন্তু শুনি আহিছোঁ, আৰু এষাৰ কথাই কাণত পৰিছে বাৰে বাৰে যে - 'দৰ্শকক কেনেকৈ আকৃষ্ট কৰি ধৰি ৰাখিব লাগে সেই কথা হিমাংশুৱে জানে'। যি সময়ত অসমৰ শিল্প-সাহিত্যত জোনাকী ৰাতি, বৰষুণৰ টোপাল, পথাৰৰ ধান, বুকুৰ বেদনা আৰু ফাগুণৰ উতলা বা-ৰ দৰে লীৰিকেল কথা-বাৰ্তাৰ পয়োভৰ সেই সময়ত হিমাংশুৰ এখন নাটকে জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিছিল যাৰ নাম আছিল - "মই শ্বাহৰুখ খান হ'ব খোজোঁ"। আমি জানোঁ যে এই সময়ৰ অসমীয়া মিউজিক ভিডিঅ'বোৰে আমদানী কৰা সংবেদনশীলতাৰ পৰা হিমাংশু বহু আঁতৰত, কিন্তু এইটোও বুজাই যায় যে অসমৰ এলিট পৰিমণ্ডলৰ মাজত আৱদ্ধ হৈ থকিবলৈ হিমাংশু প্ৰসাদ দাসৰ আৰু ইচ্ছা নাই। এলিট আৰু পপুলাৰৰ মাজত কোনোবাখিনিত দলং এখন হয়তো এনেকৈয়ে অতি শীঘ্ৰেই গঢ়ি তুলিব পৰা যাব।

চৰ্চা হওক। চুপতি হওক। উৰাবাতৰি ওলাওক। আমি গছিপবাজ।

সমুদ্ৰ কাজল শইকীয়া

৭ জানুৱাৰী ২০১৭, নতুন দিল্লী

কাৰেং ঘৰৰ শুদ্ধিকৰণ, আইডেণ্টিটি পলিটিক্স আৰু পাৰফৰ্মেন্স

#The_Politics_of_Representation

#Politics_of_Appropriation

#Performance_in_Contemporary_Politics

#Identity_Politics_and_Position

#History_Monument_and_Creation_of_Memory

#Iconoclasm_Reclaim_and_the_question_of_Ethics

কাৰেং ঘৰত আৰ এছ এছৰ অনুষ্ঠান আৰু তাৰ পিছত তাৰ প্ৰতিবাদ সুচক ভাবে বিভিন্ন সন্মিলিত সংগঠণৰ দ্বাৰা কৃত শুদ্ধিকৰণৰ ঘটনাটো আইডেণ্টিটি পলিটিক্সৰ এটা ৰূপ আৰু আইডেণ্টিটি পলিটিক্সৰ প্ৰপঞ্চ বোৰক প্ৰসংগায়িত নকৰাকৈ এই ঘটনাটোক লৈ মত অমত প্ৰকাশ কৰি গৈ থাকিলে কথাবোৰ আগ নাবাঢ়ি হোঁহোকা পিছলা কৰি থকাৰ বাহিৰে আন একো নহ’ব। এদিন আৰ এছ এছৰ কৰ্মকৰ্তাই কাৰেংঘৰ চৌহদত (আৰু ওপৰত উঠি) "বন্দে মাতৰম" আৰু ভাৰত মাতা কি জয়" ধ্বনি দিলে। তাকে লৈ খিলঞ্জীয়া মানুহখিনি অসন্তুষ্ট হ'ল। আন এদিন আটাছু, আমছু, মটক ছাত্ৰ সন্মিলনী, মৰান ছাত্ৰ সন্মিলনী, অসমীয়া যুৱ-মঞ্চ, মুছলিম যুৱ পৰিষদ লগতে বহুতো দল-সংগঠনৰ সহযোগত কাৰেং ঘৰত গাখীৰ ঢালি সেই স্থানৰ শুদ্ধিকৰণ কৰা হ'ল। আৰ এছ এছৰ কাণ্ড যদি অনুচিত আছিল তেনেহ’লে তাৰ বিৰুদ্ধাচৰণ কৰিবলৈ গৈ গাখীৰেৰে কাৰেং ঘৰ ধুৱাবলৈ যোৱা কাৰ্য কিমান  যুক্তিসংগত হ'ল এই সম্পৰ্কত মন্তব্য দিবলৈ আমাৰো দোধোৰ মোধোৰ অৱস্থা। কিন্তু এই খিনিতেই অলপ বহলাই কিছু কথা আলচিবৰ থল ওলাল।

ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰত (আৰু যিকোনো ক্ষেত্ৰতেই) আৱস্থান গ্ৰহণ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰসংগ। আপুনি কোন স্থানত থিয় হৈ দৃষ্টি নিক্ষেপ কৰিছে সেই স্থানিক দূৰত্ব আৰু অৱস্থানেই আপোনাৰ কথা বাৰ্তাৰ ৰেহ ৰূপ নিৰ্ধাৰণ কৰে। এতিয়া, এই অৱস্থান কেতিয়াবা আপুনি নিজেই ইচ্ছাকৃত ভাবে নিৰ্বাচন কৰি লয় আৰু কেতিয়াবা অৱলীলাক্ৰমেই আপুনি সেই অৱস্থানত উপনীত হৈ থাকে (অথবা সেই বুলি ভবা হয়)। ইয়াৰ মাজত নিৰপেক্ষ বুলি সততে ঘোষণা কৰি থকা অৱস্থানটোও এটা ৰাজনৈতিক অৱস্থানেই। অৱস্থানৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত নোচোৱাকৈ আগ বাঢ়িব খুজিলে অসুবিধা বহুত। দুটামান সৰু উদাহৰণ দিয়া যাওক। আৰ এছ এছৰ বিৰুদ্ধাচৰণ কৰা কোনোবাই যদি হিন্দুত্ববাদ বিৰোধী কথা কয় তেনেহ’লে অসচেতন এচামে তেওঁক হিন্দুৰ আৰু হিন্দু-ধৰ্মৰ বিৰোধী বুলি ধৰি লোৱা দেখা যায়। কিন্তু কথাটো যে তেওঁ হিন্দু আৰু হিন্দু নামৰ ধৰ্ম এটাৰ পৰিপন্থী নহয় বৰঞ্চ কিছুমান পক্ষই (এজেঞ্চী) নিৰ্ধাৰণ কৰি দিয়া অথবা ওপৰৰ পৰা আৰোপ কৰি দিব খোজা নিৰ্দিষ্ট কিছুমান মতাদৰ্শৰ হে পৰিপন্থী সেয়া বুজাবলৈ টান হৈ পৰে। তেনেকৈয়ে বিগত সময়ছোৱাত ৰাষ্ট্ৰীয়তাবাদ বিৰোধী যিকোনো কথাকে বা কাণ্ডকে দেশপ্ৰেম-বিৰোধী বুলি প্ৰতিপন্ন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰি থকা হ’ল। অৱস্থান গ্ৰহণৰ প্ৰসংগটোক যি সকলে গুৰুত্ব সহকাৰে লয় তেওঁলোকে জানে যে এয়া এক উদ্দেশ্য প্ৰণোদিত ৰাজনৈতিক ভূমিকা, আনহাতে অৱস্থান সম্পৰ্কে নভবা সকলে ভাবি থাকিল এয়া স্বাভাৱিক ঘটনা। এনেবোৰ যুক্তিৰে চালে যে ‘অসম শ্মশান নোহে কোনে কয়’ বুলি কোৱা অগ্নিকবিও যে দেশদ্ৰোহীয়েই হ’বগৈ সেইবোৰ কথা চালি জাৰি চোৱাৰ অৱস্থা আৰু নাথাকিলগৈ। এনে সময়ত আটাইতকৈ ডাঙৰ কথা হৈ উঠিল দেশপ্ৰেম প্ৰদৰ্শণ কৰাটো। এইখিনিতে ডেকা-গাভৰুৰ প্ৰেমৰ প্ৰদৰ্শণ আৰু দেশৰ প্ৰতি ভালপোৱা প্ৰদৰ্শণৰ মাজত কিছুমান মিল দেখা পালোঁ।  ডেকাই গাভৰুক ক’বই লাগিব যে – তুমিয়েই আটাইতকৈ ধুনীয়া আৰু কাষৰ ঘৰৰ ছোৱালীজনী বেয়া। দেশৰ ক্ষেত্ৰতো ক’বই লাগিব যে জন্ম হোৱা দেশখনেই ভাল আৰু পাকিস্থান বেয়া। চুপতি সামৰি, "আৰ এছ এছ যদি হিন্দুত্ববাদী, কাৰেংঘৰ গাখীৰেৰে ধুওৱাবলৈ বিচৰাটো দেখোন একেধৰণেৰেই এক হিন্দু প্ৰথাই হ’ল" বুলি অহা অভিযোগটোৰ কথা ভাবি চাব পাৰি। এই সময়ত হিন্দু প্ৰথা, হিন্দু ৰীতি নীতি, অথবা সামগ্ৰিক ভাবে হিন্দু ধৰ্মৰ বিৰোধিতা আচলতে কোনোবাই কাহানিবা কৰিছে জানো? যদি কোনোবা ধৰ্ম বিৰোধী আছে তেনেহ’লে সকলো ধৰ্মৰ বিৰুদ্ধেই মাত মাতিছে। যদি ধৰ্মান্ধতাৰ কথা হৈছে তেন্তে অমুক-তমুক নিৰ্বিশেষে সকলো ধৰণৰ ধৰ্মান্ধতাৰ বিৰুদ্ধেই হৈছে। আৰ এছ এছ আৰু তদানুৰূপ পক্ষৰ মতাদৰ্শৰ বিৰোধিতাক দেশৰ বিৰোধিতা অথবা ধৰ্মৰ বিৰোধিতা আৰু অলপ টানি লৈ গৈ সংস্কৃতিৰ আৰু পৰম্পৰাৰ বিৰোধিতাৰ সৈতে সাঙুৰি পেলোৱাটো নিৰ্বোধিতাৰ বাহিৰে একো নহয়।

[অলপ অপ্ৰাসংগিক ব্যক্তিগত কথা এটা কৈ থওঁ। দেশক ভাল পাবই লাগিব আৰু দায়বদ্ধ হ’বই লাগিব বুলিও কোনো কথা নাই। পৃথিৱীখন মই সূৰ্যৰ পৰা ফ্ৰীতে পাইছিলোঁ।]

মানুহৰ পৰিচয় যিবোৰ গোষ্ঠীগত স্বাৰ্থ অথবা পৰিপ্ৰেক্ষিতে নিৰ্ধাৰণ কৰে তাৰ আলমত অৱস্থান গ্ৰহণ কৰি যি ৰাজনীতিয়ে গা কৰি উঠে সহজ অৰ্থত সেয়েই ‘পৰিচয়ৰ ৰাজনীতি’, Identity politics, অথবা identitarian politics।  বহলভাবে যিবোৰ সামাজিক সাংগঠনিক স্বৰ্ত বা অৱস্থাই মানুহৰ পৰিচয় সূচায় সেইবোৰেই ইয়াৰ ভিত্তি, যেনে- বয়স, সংস্কৃতি, উপভাষা, শাৰিৰীক অক্ষমতা, শিক্ষা, নৃগোষ্ঠীয়, ভাষা, জাতীয়তা, লিংগ পৰিচয়, প্ৰজন্ম, বৃত্তি, পেছা, জাতি, ধৰ্ম, যৌন প্ৰবৃত্তি, উপনিবেশ, নগৰীয়া অথবা গাঁৱলীয়া বসতি, পূৰ্ণবয়স্কতা ইত্যাদি। কিন্তু এইবোৰৰ ভিত্তিত গঢ়ি উঠা খণ্ডবোৰৰ অন্তৰ্গত সকলোৱেই পৰিচয় ৰাজনীতিত জড়িত নহয়।  কুৰি শতিকাৰ শেষৰ ফালে, নাগৰিক অধিকাৰৰ যুগত [Civil Rights Era] আইডেণ্টিটি পলিটিক্স কথাষাৰৰ উদ্ভৱ হয়। একো একোটা সংখ্যালঘূ বা নিম্নবৰ্গীয় গোষ্ঠীৰ নিজৰ অস্তিত্ব সম্পৰ্কে সজাগতাৰ উন্মেষৰ লগে লগেই পৰিচয়ৰ ৰাজনিতিৰ ভূমিকা বাঢ়ি আহি থাকে। [এইখিনি কথা উইকিপেডিয়াৰ আলমত টুকি দিয়া দৈছে]।

যি সকলে দলিত সাহিত্য পঢ়িছে, নাৰীবাদ সম্পৰ্কে জানে, এলজিবিটি [LGBT] বা লেজবিয়ান গে’ বাইচেক্সুৱেল আৰু ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ আন্দোলনৰ সম্ভেদ ৰাখিছে তেখেতসকল পৰিচয়ৰ ৰাজনীতি সম্পৰ্কে ভালদৰেই অৱগত বুলি ভাবিবৰ থল আছে। ভালেই হওক বেয়াই হওক, অথবা অপুনি আৰু মই বিচাৰোঁ বা নিবিচাৰোঁ পৰিচয়ৰ ৰাজনীতি এটা এৰাব নোৱাৰা প্ৰসংগ ইতিমধ্যেই হৈ উঠিছে। ইয়াৰ বিৰুদ্ধে এটা অভিযোগ হ’ল এয়ে যে এটা গোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত সকলো মানুহৰে একে ইচ্ছা, অভিৰুচি অথবা প্ৰয়োজন থাকিব বুলি ভাবি লোৱা হয়। ২০০৮ চনত বাৰাক ওবামাৰ জয়ৰ কালত কৃষ্ণবৰ্ণী সমস্ত লোকৰে দ্বিধাহীন সমৰ্থন লাভ কৰিছিল বুলি সমালোচনা আৰু বিতৰ্কৰ সূত্ৰপাত হৈছিল আৰু এই সমৰ্থনৰ আঁৰত ওবামাৰ ব্যক্তিগত ৰাজনৈতিক স্থিতি বা দৰ্শনো গৌণ হৈ পৰিছিল। কিন্তু একে সময়তে ইয়াৰ যুক্তি সংগত দিশো আছে। যেনে নাৰী অভ্যুত্থান অথবা নাৰীবাদৰ সমৰ্থক সকলে এগৰাকী নাৰী প্ৰতিনিধিৰ অগ্ৰগতিৰ সৈতে বৃহত্তৰ নাৰীসমাজৰ উত্তৰণৰ সোপান গঢ়িব বুলি ভবাটোত একো ভুল নাথাকে।

কিন্তু কালক্ৰমত এটা ঐতিহাসিক ৰাজনৈতিক প্ৰস্তাৱ প্ৰতিপক্ষৰ দ্বাৰা সমাদৃত (appropriation) হৈ নিজৰ অৱস্থান বা গৰিমা হেৰুৱাই পেলোৱাৰ উপক্ৰম হয়। সহজ সৰল জনসাধাৰণৰ মাজৰ ৰাজনৈতিক অসচেতনতাই এনে ধৰণৰ স্থানচ্যুতিত ইন্ধন যোগায়। শক্তিশালী, সংখ্যাগৰিষ্ঠ, অথবা ইতিমধ্যেই প্ৰভূত্বশালী পক্ষই দূৰ্বল শ্ৰেণীৰ ভাষা আয়ত্ব কৰি তাক সন্মান জনোৱাৰ আচিলা লৈ সেই দুৰ্বলৰ মুখৰ ভাষা কাঢ়ি লোৱাৰ নজিৰ ইতিহাসৰ পাতে পাতে। এইষাৰ কথা যিয়ে বুজি পায় তেওঁ অতি সম্প্ৰতি ব্যৱসায়িক গোষ্ঠী আদিয়ে সমাজৰ “ভাল”ৰ বাবে কাম কৰিবলৈ আগবাঢ়ি আহি সমাজ-হিতকৰ আৰু ‘পলিটিকেলি কাৰেক্ট’ কাম কাজত উদ্যোগ লোৱাত সমস্যা কি হ’ব পাৰে সেইটো ভালদৰেই বুজি পাব। অন্যথা সাধৰণ জনচক্ষুত সেইবোৰ দিশ ধোঁৱা কোঁৱা হৈ থাকে আৰু আমি ধৰিব নোৱাৰোঁ। এটা বহুজাতিক ব্যৱসায়িক কোম্পেনীয়ে বিজ্ঞাপনৰ যোগেদি যেতিয়া নাৰী-সশক্ত-কৰণৰ কথা কয়, গাঁৱৰ মানুহক শিক্ষিত কৰি তোলাৰ কথা কয় অথবা প্ৰাকৃতিক সম্পদ ৰক্ষা কৰিব লাগে জাতীয় কিবা “ভাল” কথা কয় আমি তাত একো কেৰোণ দেখা নাপাওঁ- আমাৰ লাগে তেওঁলোকে যি কৰিছে সেয়া দেখোন ভালেই কৰিছে, ভালৰ বাবেই কৰিছে। [তেনেকৈয়ে কোনোবাই যদি কাৰেং ঘৰৰ মূধচত উঠি "বন্দে মাতৰম" বুলি ক'লে তাত কিনো জগৰ লাগিল, ভাল কাম হে হ'ল]।  আৰু অলপ ফঁহিয়াই বুজাবলৈ হ’লে – ধৰক আপুনি এগৰাকী দুখুনী তিৰোতা আৰু অন্যায় অবিচাৰেৰে আপুনি জৰ্জৰিত হৈ আপুনি নিজাকৈ এটা প্ৰতিবাদৰ ভাষা বিচাৰি উলিয়াইছে। এতিয়া এখন শক্তিশালী মঞ্চই আপোনাৰ দুখতে দুখী হৈ আপোনাৰ কথা সকলোৱে শুনিব পৰাকৈ বন্দোৱস্ত এটা কৰিলে যিটোৱে আপোনাক সকাহ দিয়াৰ লগতে কিছুমান প্ৰতিশ্ৰুতিও দিলে। এতিয়া এই ঘটনাটোৰ ফলশ্ৰুতি কি হ’ল, অথবা আগলৈ কি হ’বগৈ নাজানো, কিন্তু আপোনাৰ মুখৰ ভাষা যে হেৰাই থাকিল বা আনে কাঢ়ি নিলে সেই কথা হয়তো আপুনি মনেই নকৰিলে। [“পিংক” বা “ডংগল” আদি চিনেমাত ত্বত্বিক সকলে কিয় সমস্যা দেখা পাইছিল সেয়া হয়তো এতিয়া বুজিবলৈ সহজ হ’ব।] এইখিনি কথাৰ সৈতে সহমত হ’ব পাৰিলে আৰু কেইটামান কথা বুজিবলৈ সহজ হৈ গৈ থাকিব। ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টি এটা ৰাষ্ট্ৰীয়তাবাদী দল আৰু চৰিত্ৰগতভাবে সৰ্বগ্ৰাসী (Totalitarian)। বিগত নিৰ্বাচনৰ সময়ত সেই দলৰ কৰ্মীসকল আৰু সমৰ্থক সকলৰ মুখত যেতিয়া জাতি-মাটি-ভেটিৰ কথা ওলাইছিল তেতিয়াও আমাৰ সাধৰণ খিলঞ্জীয়া মানুহ উল্লাসিত হৈ উঠিছিল যে – হওক, ভাল কথাই হৈছে, তেওঁলোকে আমাৰ সুৰেৰেই কথা কৈছে। যি দুই একে বিৰোধিতা কৰিছিল তেওঁলোকক কংগ্ৰেছী বুলি, অথবা দেশদ্ৰোহী আখ্যা দি আওকান কৰি থৈ দিয়া হ’ল। কিন্তু এক সমগ্ৰ ৰাষ্ট্ৰৰ কথা কোৱা এটা পক্ষই আহি এটা অঞ্চলৰ মানুহৰ মুখৰ ভাষাৰে কথা ক’বলৈ আৰম্ভ কৰি দিয়াৰ অন্তৰালত অলপ আগতে কৈ অহা মুখৰ ভাষা কাঢ়ি নিয়াৰ দৰেই যে এটা অৱস্থাৰ সূচক সোমাই থকিল সেই কথাটো এতিয়া বুজোতাই বুজিব। খিলঞ্জীয়াৰ প্ৰতিনিধি বুলি প্ৰক্ষেপণ হৈ থকা বা কৰি থকা এক ব্যক্তিৰূপক এক সৰ্বগ্ৰাসী ৰাষ্ট্ৰীয় দলৰ প্ৰতিনিধি হিচাপে আমি আদৰি লোৱাটো যে কিমান ডাঙৰ গণ্ডগোলীয়া কাৰবাৰ এটা সেইটো নকলোৱেই বা। বৰ্তমানৰ অসমৰ মূখ্যমন্ত্ৰীজনক অসমৰ জনজাতীয় মূলৰ হোৱা বাবেই আৰু তেখেতৰ পূৰ্বৰ ৰাজনৈতিক অভিজ্ঞতা আঞ্চলিক স্বাৰ্থৰ হকে হোৱাৰ বাবেই এতিয়াও একাংশ মানুহে তেওঁক আঞ্চলিক আৰু খিলঞ্জীয়া স্বাৰ্থৰ প্ৰতিনিধি হিচাপে ভাবি থাকিল। কিন্তু এই প্ৰতিনিধিকৰণৰ প্ৰতিচ্ছবিখন (ৰিপ্ৰেজেণ্টেচন) যে কাহনিবাই অপৰ পক্ষৰ দ্বাৰা ধুই মেলি নিকা কৰি 'জাতত তুলি' লোৱা হ'ল সেই কথাটো ধোঁৱা কোঁৱা হৈ থাকিল।   

বিমুদ্ৰাকৰণৰ পিছত, বছৰৰ শেষত প্ৰধানমন্ত্ৰী ডাঙৰীয়াই দূৰদৰ্শণ যোগে দেশবাসীক উদ্দেশ্যি দিয়া দ্বিতীয়টো ভাষণত ভীম নামৰ নতুন এপ-টোৰ কথা উল্লেখ কৰিছিল। উলেখযোগ্য যে তাৰ ঠিক এদিনৰ আগতে তালকতোৰা ক্ৰীড়াংগণলৈ তেখেত আহিছিল 'ডিজিধন মেলা' উপলক্ষে য'ত ডিজিটেলাইজেচন আৰু কেছলেছ অৰ্থনীতিৰ সম্প্ৰসাৰণক খৰতকীয়া কৰাৰ উদ্যোগ সমূহ ঘোষণা কৰা হৈছিল। এদিন অগা পিছাকৈ দুঠাইত দুবাৰ ভীম-এপৰ কথা কওতে কথাৰ কায়দা আছিল দুই ধৰণৰ। তালকতোৰাত ভীম সম্পৰ্কে ক'বলৈ গৈ প্ৰধানমন্ত্ৰী ডাঙৰীয়াই বহু সময় ধৰি, বহু ডিটেইল সামৰি ভীমৰাও আম্বেদকাৰ আৰু তেখেতৰ আদৰ্শৰ গুণানুকীৰ্তন কৰিছিল। পাছদিনা দেশবাসীক উদ্দেশ্যি কথা কওতে সেইখিনি কথা সম্পাদন কৰা হ'ল। পাছদিনা আমি কেৱল শুনিবলৈ পালোঁ ভীম কেৱল এটা সংক্ষিপ্তকৃত শব্দ (abbreviation), BHIM- Bharat Interface for Money. কথা হ'ল তালকতোৰাত দৰ্শক সংখ্যা আছিল সীমিত। দেশবাসীক উদ্দেশ্যি কথা কওতে ভীম শব্দটোৰ অন্য ব্যাখ্যা কৰা হ'লে হয়তো দেশ জাঙুৰ খাই উঠিলেহেতেন। কাৰণ ইমান দিনে ভীম এটা বিশেষ বৰ্গৰ মহানায়ক আৰু "জয় ভীম" এক বিশেষ আন্দোলন আৰু মতাদৰ্শৰ শ্লোগান। তেওঁলোক নিজৰ আদৰ্শ আৰু স্থিতি সম্পৰ্কে ইমানেই সচেতন যে দেশৰ প্ৰধানমন্ত্ৰীয়েও ভীমৰ জয়গান গাইছে বুলি তেওঁলোক পতিয়ন নাযায়। তেওঁলোকে জানে এপ্ৰ'প্ৰিয়েচনৰ ৰাজনীতি কিমান বিপদজনক। অসমৰ ক্ষেত্ৰত কথাটো অলপ বেলেগ। বাহিৰৰ পৰা আহি অভ্যন্তৰীণ সমস্যা, দাবী, প্ৰয়োজনীয়তা আৰু ইতিহাস নজনকৈয়ো কোনোবাই যদি "জয় লাচিত", "জয় শংকৰদেৱ" বুলি কৈ দিলেহেতেন আমি ছাগৈ দুগুণে হাতচাপৰি মাৰি উৎসাহ প্ৰদৰ্শণ কৰিলোঁহেতেন!

যিহেতু পৰিচয়ৰ ৰাজনীতি বিষয়টো তুলনামূলকভাৱে নতুন আৰু যিহেতু পৰম্পৰাগত বহল শ্ৰেণী বা গোষ্ঠীবোৰৰ পূৰ্বাপৰ প্ৰচলিত ধ্যান ধাৰণাত ই আঘাত হানে সেয়েহে ইয়াৰ ৰাজনৈতিক গতি বিধি সমূহৰ সম্পৰ্কে সাধাৰণ মানুহ সততে সচেতন হৈ উঠে। সাধাৰণ মানুহ বুলি কওতে সেইখিনি সাধাৰণ মানুহৰ কথা কোৱা হৈছে যিয়ে এতিয়াও অসমত জাত পাত নাই বুলি ভাবি থাকে, অসমৰ নাৰী সমাজত যৌতুক, সতীদাহ আদি প্ৰথাবোৰ নাই আৰু সেই সূত্ৰেই অসমীয়া নাৰী আন ঠাইতকৈ আগবঢ়া বুলি ভাবি থাকে, অথবা দেশৰ সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থাটোক এটা অৰ্থনৈতিক অনগ্ৰসৰতাৰ প্ৰতিকাৰৰ বিধান মাত্ৰ বুলি ভাবি তাৰ ন্যায্যতা নাই বুলি মত প্ৰকাশ কৰি থাকে। পৰিচয়ৰ ৰাজনীতিয়ে পূৰ্ৱস্থিত স্থিতাৱস্থাত মোক্ষম আঘাত হানে। বাদ বাকী আন কথাত সমূহ পৰিচয়ৰ ৰাজনীতিক কিবা চৰিত্ৰগত বৈশিষ্ট্যৰ ফালৰ পৰা একত্ৰে উল্লেখ কৰিব পৰা যাব নে নাযাব নাজানোঁ, কিন্তু এটা পূৰ্বাপৰ প্ৰচলিত স্থিতাৱস্থাক তচ নচ কৰি দিয়াৰ যে প্ৰৱণতা ইবোৰে ৰাখে সেই কথা ঠিক। সেয়েহে স্থিতাৱস্থাৰ আয়াসত অভ্যস্ত আমাৰ সাধাৰণজনে নিম্নবৰ্গীয়, লঘূসংখ্যাগত, লিংগবৈষম্য সংক্ৰান্তীয়, যৌন-বাসনাৰ লগত জড়িত অভ্যুত্থান-মূলক কথাবতৰাত ৰাজনৈতিক চাল-চাতুৰি আছে বুলি সহজে দেখা পায়। কিন্তু এইবোৰৰ ব্যতিৰেকেও গতানুগতিক যেন লগা দৈনন্দিন জীৱনৰ আন সকলোবোৰ দিশতো ৰাজনীতি সোমাই আছে সেইটো দেখা নাপায় বা সেই ভাবে চাব নোখোজে। দেশৰ চুকে কোণে থকা সকলোবোৰ অনুষ্ঠান প্ৰতিষ্ঠান, বাট পথ আদি সকলোবোৰৰ নামকৰণৰ ক্ষেত্ৰত কংগ্ৰেছী-কৰণৰ কথাটো বহুতৰ বাবেই অলক্ষিতেই ৰৈ যোৱা এটা সাধাৰণ কথাৰ দৰে আছিল। এতিয়া চৰকাৰ সলনিৰ পিছত (অসমত) "অসমৰ ক্ষেত্ৰত ৰাজীৱ গান্ধীৰ অৱদানেই বা কি আৰু কিয় ৰাজীৱ গান্ধীৰ নামেৰে অমুক-তমুক অনুষ্ঠানৰ নামকৰণ হ’ব" বুলি যিসকলে প্ৰশ্ন তুলিছে তেওঁলোকে এইটো মন কৰা ভাল যে এইবোৰ সচেতনতা পৰিচয়-ৰাজনীতিৰ উত্থানৰ হোতাসকলে বহু আগতেই কৰিছিল। এই সময়ত গেৰুৱা দলৰ বিৰোধিতা কৰি যি সকলে কংগ্ৰেছী বা কংগ্ৰেছী-দালাল আদি আখ্যা পাইছে সেই সকলেই কংগ্ৰেছৰ আমোলাতো কংগ্ৰেছৰ সৰ্বগ্ৰাসী চৰিত্ৰক সমানেই সঁকিয়নি দি আহিছিল।

দেশৰ আদ্যোপান্ত সমস্তবোৰ সম্পদ আৰু সমলৰ কংগ্ৰেছীকৰণৰ দিশটো দেখিও নেদেখাৰ ভাও দি থকা সকলে কিন্তু মায়াৱতীৰ মূৰ্তি নিৰ্মাণ নেদেখাকৈ নাথাকিল। অথবা সেই মূৰ্তি নিৰ্মাণত কিমান কোটি টকা ব্যয় হ’ল আৰু জনতাৰ অৰ্থ-শ্ৰম বা প্ৰয়োজন কেনেকৈ আপোচত সোমাল সেইবোৰৰ খতিয়নো মানুহৰ নখদৰ্পনত থাকিল। এই বিতৰ্কখিনিলৈ মন দিলেই আৰু বহুতো কথা ওলাই পৰে। বহুজন সমাজ পাৰ্টিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা মায়াৱতীয়ে আত্মপ্ৰচাৰৰ নামত কিমান ব্যয় কৰিলে সেই কথালৈ আঙুলি টোঁৱাব খোজা সকলক সমৰ্থক সকলে সোঁৱৰাই দিব খোজে যে সিমানখিনি ব্যয় বা অপব্যয় ৰাষ্ট্ৰই সকলো সময়তেই কৰি আহিছিল বা কৰি আহিছে কিন্তু সেয়া অলক্ষিতেই ৰৈ গৈছে। এই মুহূৰ্তত মানুহৰ চকু পুৰিছে কিয়নো এইখিনি মানুহ সমাজৰ অন্য এটা শ্ৰেণীৰ প্ৰতিনিধি। কথাখিনিৰ সৈতে জৰিৰ ঔচিত্য ওনৌচিত্যৰ বিচাৰ এই মুহূৰ্তত পৰিহাৰ কৰি চলা হ'ল। মায়াৱতীৰ জীৱনীকাৰ অজয় বোসে কোৱাৰ দৰে "এজন দলিতে মায়াৱতীক এজন ব্ৰাহ্মণে যেনেকৈ চাব তাতকৈ বহুত বেছি বেলেগকৈ চাব। তেখেতে যদি উন্নয়ণমূলক বিশেষ একো কৰি উঠিব পৰাও নাই তথাপিও তেওঁলোকৰ বাবে তেখেতে বিশেষ কিছুমান দিশৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰি থাকে।" কথা হ’ল "দলিত" "বহুজন"ৰ উত্থানৰ প্ৰসংগখিনিক সম্পুৰ্ণৰূপে আওকাণ কৰি থাকি, ৰাষ্ট্ৰৰ সৰ্বগ্ৰাসী চৰিত্ৰটোক নুই কৰি থাকি মায়াৱতীৰ মূৰ্তি নিৰ্মাণৰ প্ৰসংগটোক কেৱল এক ক্ষমতাশালী ব্যক্তিবিশেষৰ আত্মপ্ৰেম বা নাৰ্চিচ্ছিজম বা megalomaniac মানুহৰ কাণ্ড বুলি কৈ থ’লে আৰু পাতিবলৈ কথাই নাথাকিব।    

সম্প্ৰতি কাৰেং ঘৰত ঘটি যোৱা দুটা ঘটনা সম্পৰ্কে 'ব্যক্তিগত মত', 'অৰাজনৈতিক মত' আদিবোৰ প্ৰকাশ কৰি থকাতকৈ বহল প্ৰেক্ষাপটলৈ ইয়াক উলিয়াই আনি কোনোবাই চাব পাৰিলে আমি লাভবান হ'ব পাৰিম। যিহেতু এটা জাতীয় সম্পদ, এটা ঐতিহাসিক স্মৃতিচিহ্ন ইয়াত জৰিত হৈ আছে - এইখিনি কাণ্ড কাৰখানা স্পৰ্শকাতৰ হৈ দেখা দিয়াটো স্বাভাৱিক। অসমীয়াৰ গৌৰৱ বুলি অতকালে চিহ্নিত কাৰেংঘৰত আৰ এছ এছ কৰ্মী আহি "ভাৰত মাত কি জয়"ৰ দৰে শ্লোগান দিয়াটোৰ আঁৰত বহুখিনি সংকেত বা ইংগিত সোমাই আছে। তেনেকৈয়ে তাত গাখীৰ ঢালি তাক 'শুদ্ধিকৰণ' ঘটোৱাটোও এটা সাংকেতিক বা প্ৰতিকী কাৰবাৰ। অনেকে এটাক যেনেকৈ কালাপাহাৰী (iconoclasm) বুলি চাইছে তেনেকৈয়ে আনটোক পুণৰোদ্ধৰৰ (re-claim) প্ৰতিকী পাৰফৰ্মেন্স বুলি চাবলৈ চেষ্টা কৰিছে। ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰত সম্পদৰ ওপৰত দখলদাৰীৰ, বেদখলকৰণৰ আৰু পুণৰদখলদাৰীৰ খেলখিনিত সাধাৰণ জীৱন যাত্ৰাৰ সময়ত আমি পালন কৰি থকা বা মানি থকা নৈতিকতা আৰু ঔচিত্য আৰু অনৌচিত্যৰ বিধানখিনি প্ৰায়ে তল পৰি ৰয়। 

 https://giphy.com/gifs/samudra-kajal-saikia-kankhowa-snehankar-5fuYtHSVUxpCg

সমুদ্ৰ কাজল শইকীয়া, ৩ জানুৱাৰী ২০১৭

গ্ৰন্থকলা

কেমেৰাৰ আৱিষ্কাৰ অথবা ফটোগ্ৰাফীৰ প্ৰচলনে চিত্ৰশিল্পৰ জগতখনলৈ এটা ভাবুকি কঢ়িয়াই আনিছিল। তেতিয়ালৈকে চিত্ৰ শিল্পৰ মূখ্য উদ্দেশ্য আছিল চাক্ষুস বা যথাদৃষ্টবাদী বাস্তৱতাক প্ৰতিৰূপ দিয়া। কেমেৰাই যদি যথাযথ ছবি এখন ধৰি ৰাখিবই পাৰে ছাবি আঁকিবৰ প্ৰয়োজনেই বা কি? তেনেহ'লে চিত্ৰশিল্প শেষ হৈ যাব নেকি? নহ'ল। চিত্ৰশিল্প শেষ বা ধ্বংসতো নহ'লেই বৰঞ্চ নতুন গৰিমাৰে সি উজ্জীৱিতহে হ'ল।ফটোগ্ৰাফীৰ ভাবুকিয়ে শিল্পী সকলক প্ৰশ্ন কৰিবলৈ বাধ্য কৰালে শিল্পৰ উদ্দেশ্য আৰু লক্ষ্য কি সেই সম্পৰ্কে। উন্মোচিত হ'ল শিল্পৰ অন্তৰ্হিত মৰ্ম। চকুৰে দেখা একধৰণৰ 'বাস্তৱতা'ক প্ৰতিৰূপায়িত কৰিবৰ দায়িত্বৰ পৰা শিল্পই চিৰদিনৰ বাবে মুক্তি লভি শিল্পত্বৰ গুণেৰে উদ্বাসিত হ'ল ছবিৰ জগত। ভিডিঅ'গ্ৰাফীৰ বহুল প্ৰচলণ আৰু ডিজিটেল জগতখনৰ ফালৰ পৰা তদানুৰূপ এটা ভাবুকি আহিল চিনেমালৈ। সৰু ভিডিঅ' একোটায়েই যদি মানুহক মনোৰঞ্জন দিব পাৰে তেনেহ'লে মানুহে চিনেমা কিয় চাবলৈ যাব? তেনেহ'লে চিনেমাৰ কি হ'ব, শেষ হৈ যাব নেকি? নহ'ল। শেষ হোৱাতো দূৰৰে কথা চিনেমাই পাব লগীয়া কিন্তু বিভিন্ন কাৰণত ইমান দিনে বঞ্চিত হৈ থকা স্বকীয় গৰিমা ঘূৰাইহে পালে। এতিয়া চিনেমা আৰু কেৱল মনোৰঞ্জন প্ৰদান কৰা এটা মাধ্যম হৈ নাথাকি হৈ উঠিল পূৰ্ণাংগ শিল্প। মানুহে চিনেমাক চিনেমা হিচাপে চাবলৈ ল'লে। একে ধৰণেৰে কিতাপ আৰু গ্ৰন্থ প্ৰকাশৰ শিল্পও এটা ভাবুকিৰ সন্মুখীন হ'ল ইউনিকোড, নব্য-মাধ্যম আৰু বৈদ্যুতিন মাধ্যমৰ জনপ্ৰিয়তাৰ ফলত। অনলাইন পঢ়া শুনাৰ চাহিদা বাঢ়ি যোৱাৰ লগে লগে কিতাপৰ চাহিদা কমি কমি শেষ হৈ যাবগৈ নেকি? আগৰ কেইটা আশংকাৰ দৰে এই আশংকাও ভুল প্ৰমাণিত হোৱা দেখা গ'ল। দেখা গ'ল কিতাপ প্ৰকাশনৰ উদ্যোগলৈ সম্প্ৰতি বহুখিনি শুভংকৰ পৰিৱৰ্তনহে আহিল।   

এই গ্ৰন্থমেলাৰ বতৰত কিমান কিতাপ প্ৰকাশ হ'ল তাৰ, বিক্ৰী-বাৰ্তা বা লাভালাভৰ খতিয়ন জনা বুজা অথবা সংশ্লিষ্ট লোকসকলে কৰিব। অসমত গ্ৰন্থ উদ্যোগৰ জয়জয় ময়ময় অৱস্থা এটা হয়তো কাহানিও নাছিল। কিন্তু এই কথাও সত্য যে ক্ৰমাগত ভাবে গ্ৰন্থ-প্ৰকাশৰ উদ্যোগটোৱে এটা শিল্পৰ ৰূপ পাবলৈ লৈছে। কিতাপবোৰ আটকধুনীয়া

হৈ গৈ আছে, আৰু উদ্যোগটোৰ লগত জৰিত আনুষংগীক দিশবোৰ যেনে প্ৰম'চন আদিয়েও এটা নতুন মাত্ৰা গ্ৰহণ কৰিছে। বাহ্যিক ৰুপটোনো কি আৰু লেখাখিনিহে মূল কথা বুলি ভাবিলে আমি কিতাপখনেইনো কিয় লাগে এটা পিডিএফ অথবা ৱৰ্ড ফাইলত আমি দেখোন লেখাটো পঢ়িবলৈ পামেই বুলি ভাবি ল'ব পাৰোঁ। কিন্তু নহয়। কিতাপখন কিতাপেই, তাৰ মৰ্যাদা অনন্য- এই কথা আজি যেন আকৌ প্ৰতীত হ'ল। আৰু কিতাপ এখন প্ৰকাশ কৰাটোও কেৱল এক লঘূ-উদ্যোগ মাত্ৰ নহৈ এটা শিল্প-প্ৰযত্ন বুলিও স্বীকৃত হ'ল।

মন কৰিবলগীয়া যে ব্যৱসায়িক অৰ্থত খুব ডাঙৰ কিবা এটা কৰিব নোৱাৰিলেও কিতাপ প্ৰকাশ কৰা কামটো অসমত সদায়েই মৰ্যাদাপূৰ্ণ আৰু ৰুচিপূৰ্বক কাম হিচাপেই চাই অহা হৈছিল। অধিকাংশ অসমীয়া কিতাপেই প্ৰকাশিত হৈ আহিছে এটা চখ, এটা বাসনা অথবা এটা হাবিয়াসৰ প্ৰতীক হিচাপে। নতুন লেখক আৰু ব্যক্তিগত প্ৰকাশকসকলৰ ক্ষেত্ৰত এই কথা ষোল অনাই সঁচা। এইখিনিতে এটা পৰামৰ্শসূচক কথা উত্থাপন কৰি আজিৰ আলোচনা সামৰিম।

অসমীয়া কিতাপৰ বেটুপাতৰ এটা কলাসুলভ পৰম্পৰা আছিল যিটো যোৱা কেইবছৰমানত লোপ পালে। দৃশ্যশিল্পৰ ক্ষেত্ৰত অসমৰ অৱস্থা পয়ালগা। কেৱল দৃশ্যশিল্পই নহয়, অন্যান্য ব্যৱহাৰিক ক্ষেত্ৰতো আমি দৃশ্যগত দিশটোৰ  গুৰুত্ব নিদিওঁ। অসমীয়া কিতাপৰ বেটুপাতৰ কলাত্মক দিশটোৰ প্ৰতি বিশেষভাবে গুৰুত্ব আৰোপ হওক এয়াই বাঞ্চনীয়।

প্ৰসিদ্ধ শিল্পী বেণু মিশ্ৰ সম্পৰ্কে লিখা এক ৰচনাত কিছু কথা কৈছিলোঁ যিখিনি পুণৰ দোহাৰিবলৈ পালে ভাল পাম। যদি বুজিবৰ সুবিধাৰ অৰ্থে আমি শিল্পকৰ্মক উচ্চ-শিল্প (হাই আৰ্ট) আৰু জনপ্ৰিয় (পপুলাৰ) বা বহুল-সম্প্ৰসাৰণৰ শিল্প (mass media) বুলি দুটা ভাগ কৰি লওঁ (যদিওবা এনেদৰে কৰা ভাগ-বিভাগ সদায়েই অসুবিধাজনক), তেনেহ'লে ক'ব লাগিব বেণু মিশ্ৰ দুয়োটা ধাৰাৰেই নিৰবিচ্ছিন্ন আৰু সফল কৰ্মী। অসমৰ ক্ষেত্ৰত উচ্চ-শিল্পৰ জগতখন আজিও চালুকীয়া বুলি ক'ব পাৰি। অন্যহাতে জনপ্ৰিয় শিল্পৰ জগতখনো তথৈৱচ। নব্বৈৰ দশকৰ গোলকীকৰণ বা এই শতিকাৰ ডিজিটেল আন্দোলনেও অসমৰ সাংস্কৃতিক পৰিমণ্ডলত দৃশ্যমান সংবেদনাক বিশেষ টনকীয়াল নকৰিলে। সহজকৈ বুজাবলৈ গ'লে - এটা সময়ত হাতেৰে লেখা কিতাপ আলোচনীৰ বেটুপাতৰ যি ওলপ অচৰপ কলাসুলভ কেলীগ্ৰাফী আছিল, আজিলৈ সিও প্ৰায় নোহোৱাই হ'লগৈ। ডিজিটেল আগ্রাসনক ইতিবাচক বুলি গ্ৰহণ কৰিব খুজিলেও এই কথা সত্য যে অসমীয়া লিপিৰ এটা বা দুটা 'ফন্ট' বাদ দি কোনো দৃষ্টিনন্দন 'ফন্ট' আজিলৈকে নোলাল। টাইপ'গ্ৰাফীৰ কোনো প্ৰচলিত চৰ্চা আমাৰ মাজত নাই। হঠাতে জাকে জাকে প্ৰকাশ হ'বলৈ ধৰা অজস্ৰ অসমীয়া ভাষাৰ আলোচনীত সুস্থ কলা-ৰুচিবোধ অৱহেলিত হৈ ৰ'ল। বেটুপাতত মহিলা মডেল এগৰাকীৰ ফটো একোখন লগাই দিয়াতেই কলা-সম্পাদকৰ কাম শেষ হোৱা হ'ল। এনেকুৱা এটা সময়ত বেণু মিশ্ৰক বাৰে বাৰে মনলৈ অনাটো একো অস্বাভাবিক নহয়।

গুৱাহাটীৰ 'কথা'ৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত 'কবিতা' আলোচনীৰ পৃষ্ঠা দখল কৰা এলানি পানীৰং আৰু চিঞাহীৰ ড্ৰয়িং যি সকলৰ মনত আছে সেই সকলে বিনা দ্বিধাই স্বীকাৰ কৰিব পানীৰং, চিঞাহী আৰু কলম মাধ্যমত মিশ্ৰৰ দখল কিমান। দ্বিতীয়তে, সেই স্কিল বা কলা-কুশলতাক এক অনন্য দৃশ্যমান আৱেদন দি কেনেকৈ এটা নতুন দৃশ্যভাষা মিশ্ৰই তৈয়াৰ কৰি লৈছিল। তৃতীয়তে এইটোও মনত ৰাখিব কেনেকৈ ছপাশাল নিৰ্ভৰ এটা বহুল প্ৰকাশনৰ মাধ্যমকো চিৰিয়াছ শিল্পভাষাৰ বাবে তেখেতে গুৰুত্ব সহকাৰে লৈছিল।

বেণু মিশ্ৰৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ অৱদানটোৱেই হ'ল হাতেৰে স্পৰ্শ কৰা নিষিদ্ধ বুলি ঘোষিত, শুকুলা ৰঙেৰে বোলোৱা গেলেৰীৰ চাৰি-বেৰৰ মাজত আৱদ্ধ উচ্চ-শিল্পৰ সংৱেদনাকো তেখেতে মাহুহৰ হাতে হাতে তুলি দিলে, মানুহৰ ঘৰে ঘৰে বিলাই দিলে - তেখেতৰ সহস্ৰাধিক ইলাষ্ট্ৰেশ্যনেৰে, বেটুপাত-অংকনেৰে, অৱলীলায় কৰা ড্ৰয়িঙেৰে। এই আপাত দৃষ্টিৰে পপুলাৰ বা নিম্নবৰ্গীয় বুলি সততে উপেক্ষিত কৰ্মৰাজিয়েও বিদ্বান সমালোচক সুধীজনৰ দৃষ্টি সমানেই আকৰ্ষণ কৰিলে। কলা সমালোচক মৌচুমী কন্দলীয়ে সেয়ে কয়, "কেনভাছৰ লগতে বেটুপাত সংৰচনা, ইলাষ্ট্ৰেশ্যন, স্কেচ আদি কলাক্ষেত্ৰতো তেওঁৰ স্বকীয় প্ৰতিভা পৰিস্ফুট হৈছে। উল্লেখযোগ্য যে বেটুপাত সংৰচনাৰ ক্ষেত্ৰত অসমত এক নতুন ধাৰা প্ৰৱৰ্তন কৰি এক বৈপ্লবিক পৰিৱৰ্তন অনা শিল্পীগৰাকীয়েই হৈছে বেণু মিশ্ৰ"।

প্ৰবীণ কবি আৰু কলা-আলোচক নীলমণি ফুকনদেৱেও বেণু মিশ্ৰৰ কথা ক'বলৈ গৈ "বেণু মিশ্ৰঃ কিছু স্মৃতিকথা, কিছু ছবিৰ কথা" নামক লেখাটি আৰম্ভ কৰিছে ষাঠিৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে মহেন্দ্ৰ বৰা সম্পাদিত 'মণিদীপ'ৰ সাংস্কৃতিকী শিতানত ছপা হোৱা ৰবীন্দ্ৰনাথৰ এটা কবিতাৰ আধাৰত অঁকা 'নিৰ্ঝৰেৰ স্বপ্নভংগ' নামৰ ছবিৰে। তেখেতৰ প্ৰথম কবিতাপুথি 'সূৰ্য হেনো নামি আহে এই নদীয়েদি' (১৯৬৩)-ৰ প্ৰচ্ছদখনো কৰিছিল মিশ্ৰই। তাৰ পিছত ফুকনদেৱৰ ভাষ্য এনে- "কিতাপখন ছপা হৈ ওলোৱাৰ পাছত মিশ্ৰই অঁকা প্ৰায় বিমূৰ্তধৰ্মী এই প্ৰচ্ছদ চিত্ৰখনিয়ে কিছুসংখ্যক বিদ্বান লেখক পাঠকৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছিল। মহেন্দ্ৰ বৰাই 'মণিদীপ'ৰ এটা সম্পাদকীয়ত প্ৰচ্ছদখনৰ বিষয়ে লিখি মিশ্ৰক উৎসাহিত কৰিছিল। তাৰপাছত, তেওঁৰ প্ৰচ্ছদ চিত্ৰই যোৱা চাৰিটা দশক ধৰি অসমৰ লেখক প্ৰকাশকৰ অসংখ্য গ্ৰন্থ-আলোচনীক এটা শোভন ৰূপ দিছে, কিঞ্চিত পৰিমাণে হ'লেও ছবিৰ লগত সম্পৰ্ক নথকা বা ছবি চোৱাৰ অভ্যাস নথকা পাঠকৰো দৃশ্যগত কল্পনা, চেতনা দৃষ্টি ৰুচিক সমৃদ্ধ কৰিছে; এখন প্ৰচ্ছদ চিত্ৰই বিশেষকৈ মুদ্ৰণ আৰু স্পেচ বা স্থান সম্পৰ্কীয় অনেক সীমাবদ্ধতাৰ মাজত যিমানখিনি কৰিব পাৰে"।

সম্ভৱতঃ কবিতাক জনপ্ৰিয়কৰণত হীৰুদাৰ যি ভূমিকা আছিল, দৃশ্যমান শিল্পক জনপ্ৰিয়কৰণৰ ক্ষেত্ৰত বেণু মিশ্ৰৰ ভূমিকাও তেনেকুৱাই বুলি ক'ব পাৰোঁ। "...বেণু মিশ্ৰই যোৱা চাৰিটা দশকজুৰি কৰা ড্ৰয়িং আৰু চিত্ৰায়ণৰ (Illustration) সংখ্যা হাজাৰৰ ঘৰত। ড্ৰয়িং এতিয়া শিল্পীৰ কেৱল ব্যক্তিগত অনুশীলনৰ বস্তু হৈ থকা নাই, ছবিৰ প্ৰস্তুতিমূলক অঙ্কনো নহয়, - নিজেই বিশিষ্ট এক কলা, সম্পূৰ্ণ ছবি"- এয়া ফুকনদেৱৰ কথা। একেটা সুৰতে এইখিনি কথাও গুৰুত্বপূৰ্ণ- "কল্পনা, উদ্ভাৱনী শক্তি, অঙ্কন দক্ষতা, ইমেজ ৰচনা, বৰ্ণচয়ন আৰু বৰ্ণ প্ৰয়োগেৰে অসমৰ কিতাপ-আলোচনীৰ প্ৰচ্ছদ চিত্ৰক মিশ্ৰই নতুন এটা মাত্ৰা, মৰ্যাদা দিলে। মিশ্ৰৰ আগতে শ্ৰীযুত হেমন্ত মিশ্ৰ ('ৰামধেনু'ৰ প্ৰচ্ছদ) আৰু শ্ৰীযুত ভৱানীভূতি ভট্টাচাৰ্যৰ ('নতুন কবিতা') দুখনমান প্ৰচ্ছদে অসমীয়া কিতাপ আলোচনীৰ প্ৰচ্ছদলৈ এটা নবীনতা আনিছিল। মিশ্ৰই এতিয়ালৈকে হাজাৰখন প্ৰচ্ছদ চিত্ৰ আঁকিছে। মিশ্ৰৰ প্ৰায় প্ৰত্যেকখন প্ৰচ্ছদ চিত্ৰই নয়নাভিৰাম, চিত্তাকৰ্ষক। কোনোখনৰ শিল্পগুণ, সৃজনশীল এটা মূল্যও আছে।"

সমুদ্র কাজল শইকীয়া, ১ জানুৱাৰী ২০১৭ 

কাল্পনিক সাক্ষাৎকাৰত নিমগ্ন অসমীয়া লেখকৰ উচাত্মিকা, নৱমাধ্যমৰ অৱস্থা ইত্যাদি

বিগত সময়খিনিত যিমানখিনি অসমীয়া লেখা লিখা হ’ল সেই আটাইবোৰেই মূলতে নতুন লেখক নতুন পাঠক সকলক উদ্দেশ্যি লেখা। আজিৰ লিখাখিনি প্ৰবীণ, বিদগ্ধ, লব্দ্ধপ্ৰতিষ্ঠ, মূধাফুটা, স্বনামধন্য, বিশিষ্ট, অমুক-তমুক বঁটাপ্ৰাপ্ত, জ্যেষ্ঠ, জনপ্ৰিয় (অথবা নিজকে সেইবুলি ভবা)- সকলক উদ্দেশ্য কৰি আগবঢ়োৱা হ’ল।

অপ্ৰিয় হ’লেও সত্য যে একধৰণৰ এলিটিজম আপোনালোকে বৰ্তাই আহিছে আৰু পপুলাৰ মাধ্যমসমূহৰ পৰা এক নিৰাপদ দূৰত্বত নিজকে ‘গা-বচাই’ ৰাখিছে। আপোনালোক লেখক, ফচবুকীয়া লেখক হ’বৰ মন নাই। এনেকুৱা নহয় যে আপোনালোকে ইউনিকোড নাজানে। আপোনালোকৰ ভাল লগা বেয়া লগা, দৈনন্দিন জীৱনৰ এটা এটা ডিটেইল আপোনালোকৰ পৰাই আমি গম পাই থাকোঁ- ইউনিকোডৰ ব্যৱহাৰেৰে, ফেচবুকৰ মাধ্যমেৰে। কিন্তু আমি যি খিনি আপোনালোকৰ পৰা নাপাওঁ সেয়া হ’ল আপোনালোকৰ বহুমূলীয়া লেখাবোৰ। পূৰ্বজ সকলৰ লেখা, আন দহজনৰ দ্বাৰা ‘ভাল’ বুলি স্বীকৃত লেখা সমূহ যেতিয়া ইউনিকোডত উপলব্ধ নহয়, তাৰ বিপৰীতে ন-লেখাৰু সকলৰ লেখাৰে নব্য-মাধ্যম যেতিয়া উপচি থাকে, তালৈ চকু দি অসমীয়া সাহিত্যৰ গতি বিধি সম্পৰ্কে নঞৰ্থক, নেতিবাচক, হতাশাসূচক, ‘খালে খালে, ৰসাতলে গ’ল গ’ল’ ধৰণৰ মন্তব্যবোৰ দিবৰ অধিকাৰ আপোনালোকৰ নাথাকে। অলপতে ফেচবুকত লিখিছিলোঁ- “বিশ্বায়নে নহয়, পুঁজিবাদে নহয়, ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰ ধ্বংস কৰিলে অসমৰ সাংস্কৃতিক পৰিমণ্ডলৰ উন্নাসিকতাই”। কথাষাৰৰ মৰ্ম বুজোতাই বুজিব, নুবিজিলে আৰু বহলাই লিখিম কেতিয়াবা। একেটা সুৰতেই ক’ব খোজোঁ- নব্য-মাধ্যমত অসমীয়া কবিতাৰ (অথবা লেখা-মেলাৰ) নিম্নগামী ছবিখন দেখা গৈছে ন-লেখাৰু সকলৰ অপৈণত লেখাৰ কাৰণে নহয়, বৰঞ্চ পৈণত লেখক সকলৰ উচাত্মিকা অথবা উন্নাসিকতাৰ ফলতহে।

আপুনি যদি ফে’চবুকত সক্ৰিয় নহ’লহেতেন, ইউনিকোড যদি আপুনি নাজনিলেহেতেন, তেনেহ’লে কোনো কথা নাছিল। কিন্তু আপুনি জানে। মহান লেখক হিচাপে আপুনি সকলো সময়তে কিছুমান কাল্পনিক সাক্ষাৎকাৰৰ সন্মুখীন হৈ থাকে। সেই কাল্পনিক সাক্ষাৎকাৰত সন্মুখীন হোৱা কিছুমান প্ৰশ্নৰ উত্তৰ আপুনি ফে’চবুকীয়া ৰাইজলৈ আগবঢ়াই থাকে। ধৰক কাল্পনিক সাক্ষাৎকাৰত কোনোবাই আপোনাক সুধিলে “আপুনি এতিয়া কিহত ব্যস্ত?” আপুনি উত্তৰটো ফ’চবুকতে দিলে- “মই মোৰ দ্বিতীয়/ তৃতীয়… উপন্যাসখনৰ কাম হাতত লৈছোঁ”। তাৰ পিছত আপুনি লাহে লাহে সময়ে সময়ে বাকি ডিটেইলখিনিও দি থাকিল- কিহে আপোনাক অণুপ্ৰেৰণা যোগায়, কিহৰ তাগিদাত আপুনি অমুকটো বা তমুকটো লিখিবলৈ বাধ্য হ’ল। নিজৰ লেখা সম্পৰ্কে আপুনি কি ভাবে সেই সকলো কাল্পনিক প্ৰশ্নৰ উত্তৰ আপুনি দি গ’ল। [কাল্পনিক প্ৰশ্ন বুলি এইবাবেই কৈছোঁ যে আমি নাই সোধা সেইবোৰ প্ৰশ্ন, আপুনি নিজে নিজেহে দি গৈ আছে।] কোনোবা সময়ত পাঠকৰ, বন্ধুবৰৰ সৌহাৰ্দ্যত ইমানেই আপ্লুত যে আপুনি নতুনকৈ উপন্যাস এখন লিখিবলৈ মনস্থ কৰাৰ কথা কোৱাৰ লগতে উপন্যাসৰ নায়িকাৰ নাম কি দিলে ভাল হ’ব সেইটোও সুধি পেলালে। যি দিয়ে দিয়ক। বগীতৰা ৰাখক। ৰহিমলা, ৰমিলী প্ৰমিলী যি ৰাখে ৰাখক। আমাক সুধি আছে কিয়? এটা সময়ত মানুহে ‘কামোৰ’ খাবলৈ আৰম্ভ কৰেগৈ।

অমুকত অমুকটো লেখা প্ৰকাশ হ’ব, হৈছে বা হৈছিল বুলি আপোনালোকে খবৰটো প্ৰকাশ কৰে, কিন্তু লেখাটো ইউনিকোডৰ পাঠকলৈ এৰি নিদিয়ে। এখন আলোচনীলৈ পঠোৱা লেখা এটা অন্য এখন প্লেটফৰ্মত প্ৰকাশ কৰাটো যুগুত নহয় বুলি আমিও জানোঁ। কিন্তু প্ৰকাশ হৈ যোৱাৰ এমাহৰ পিছত? দুমাহ, ছমাহ, এবছৰৰ পিছত? যেতিয়া সেই আলোচনীখন পুৰণা হৈ উঁয়ে খায়, যেতিয়া লাইব্ৰেৰীত সেই আলোচনীখনত মকৰাৰ জাল লাগে, যেতিয়া পোৱা-কিলোগ্ৰাম ওজনত বিক্ৰী হয় তেতিয়ালৈ?

যোৱা পাঁচ ছয় বছৰমানৰ ভিতৰতে এচাম উদীয়মান যুৱ-প্ৰতিভাই অসমীয়া ভাষা সাহিত্যলৈ আমূল পৰিৱৰ্তন আনিলে। অসম সাহিত্য সভাৰ দৰে বিয়াগোম অনুষ্ঠানেও বাপ জনমত ভাবিব নোৱাৰা কিছুমান কাণ্ড তেওঁলোকে কৰিলে যাৰ ফলত আজি আপুনি শব্দ (ডট) অৰ্গ নামেৰে এখন অসমীয়া অভিধান অনলাইন পাব পাৰে, অসমীয়া লিপিৰে ইণ্টাৰনেটত অসমীয়া সহিত্যৰ সমল আহৰণ কৰিব পাৰে। ডিজিটেল ইণ্ডিয়াৰ শ্লোগান আৰম্ভ হোৱাৰ আগতেই অসমীয়া যুৱ উদ্যোগীৰ হাতত প্ৰাণ পাইছিল সাহিত্যৰথী ৱেবচাইটে আৰু আপুনি পাইছিল বেজবৰুৱাৰ কৰ্মৰাজিৰ অনলাইন সংস্কৰণ।

তাৰ পিছতো এতিয়াও যদি আমি অসমীয়া গল্প এটা পঢ়োঁ বুলি ভাবোঁ, আমি বিচাৰি হাবাথুৰি খাবলগীয়া হয়। আপোনাৰ যদি নিজা ব্লগ নাই বহুকেইখন অসমীয়া ই-আলোচনী আছে, তাতে দিয়ক। ‘অসমীয়াত কথা বতৰা’ আছে, ‘মুক্ত চিন্তা’ আছে, ‘আখৰুৱা’ আছে। আপুনি যদি নিজে ইউনিকোডত লিখিবলৈ অসুবিধা পায় বা এলেহুৱা, তেনেহ’লে তেওঁলোকলৈ পঠাওক যিয়ে দিনে নিশাই অহৰহ কাম কৰি আছে। তেওঁলোকে আপোনাৰ লেখা এটা ইউনিকোডলৈ ৰূপান্তৰিত কৰি ই-আলোচনীৰ আৰ্কাইভত ৰাখিবলৈ ভালেই পাব। আপুনি পইচা দিবও নালাগে। ইউনিকোডত লিখা মানেই লেখাটো এটা আৰ্কাইভত সংগৃহিত আৰু সংৰক্ষিত হোৱাটোও বুজায়। অসমখন এনেয়েও সহজ-দাহ্য পদাৰ্থ। কেতিয়া ক’ত কেনেকৈ জুই লাগি উঠে একো ঠিক নাই। তেনে ক্ষেত্ৰত আপোনাৰ লেখা এটা অনলাইন আৰ্কাইভ এটাত নতুন পুৰুষৰ ভৱিষ্যতৰ বাবে থৈ দিব পাৰিলে ভাল কথাহে হ’ব।

*

আজিৰ নৱ মাধ্যমৰ সম্প্ৰসাৰণৰ সময়ত আমি দেখি আহিছোঁ যে বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত থকা অসমীয়া ভাষা প্ৰেমী, সাহিত্য প্ৰেমী সকলে এক যুগন্তকাৰী ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছে। ব্যক্তিগত পৰ্যায়ত লেখা মেলাৰ চৰ্চা অব্যাহত ৰখাৰ লগতে বৈদ্যুতিন মাধ্যমৰ কে’বাখনো ই-আলোচনী আৰু আলোচনাৰ নতুন ক্ষেত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰি নতুন পুৰুষে নতুন দিগন্তৰ সূচনা কৰিছে। আজিৰ তাৰিখত নব্য মাধ্যম এটা অপৰিত্যাজ্য পৰিস্থিতি। পৰিৱৰ্তিত সময়ৰ লগে লগে এয়া এক নতুন সম্ভাৱনা আৰু তাৰ লগে লগেই আহি পৰা কাৰিকৰী ব্যৱস্থা তথা এক সমকালীন ভাষা। নব্য মাধ্যমত অসমীয়া সাহিত্য সম্পৰ্কে ইতিমধ্যে বহু চৰ্চা হৈছেই। ভাল বেয়া বহুখিনি কথা আলোচিত হৈছে যদিও আমি সুখী আৰু আশাবাদী। নব্য মাধ্যম ব্যৱহাৰকাৰী সিংহভাগেই হ’ল নতুন প্ৰজন্মৰ যুৱক যুৱতী সকল। সেয়েহে অসমীয়া সাহিত্যৰ ক্ষেত্ৰত থকা প্ৰবীণ সাহিত্যিকৰ সাহিত্য আৰু নবীনৰ চৰ্চাৰ মাজত থকা ব্যৱধানেই এইখন ক্ষেত্ৰতো স্পষ্টভাবে ধৰা দিয়াটো স্বাভাৱিক। কিন্তু ছপা মাধ্যমক অধিক মান্যতা প্ৰদান কৰি নব্য-মাধ্যমক হেয় চকুৰে চোৱাৰ এটা মানসিকতা আছে, যাৰ ফলত কিছু সংখ্যক লব্ধপ্ৰতিষ্ঠ লেখক লেখিকাই বৈদ্যুতিন মাধ্যম ব্যৱহাৰ কৰিলেও ইয়াত লেখা মেলা আগ নবঢ়ায়। অৱশ্যে ক্ৰমাগত ভাবে মানুহে এই নব্য মাধ্যমৰ উপকৰন সমূহকি লেখত ল’বলগীয়া বুলি গণ্য কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে – যিটো এটা আশাপ্ৰদ ঘটনা। বৰ্তমানৰ তথ্য প্ৰযুক্তিৰ যুগত ইতিমধ্যেই অসমীয়া ভাষা সাহিত্যয়ো বহুখিনি উন্নতি সাধন কৰিছে আৰু প্ৰসাৰো লাভ কৰিছে। কেইটামান উদাহৰণে কথখিনি ফঁহিয়াই দিব।

প্ৰথম, উদাহৰণ স্বৰূপে যি সময়ত অসমীয়া মাধ্যমৰ দুৰাৱস্থা চকুত লগা হৈ আহিছে আৰু অসমীয়া ভাষা কোৱা বা লেখা মানুহৰ সংখ্যা কমি আহিছে বুলি হা-হুতাশ কাঢ়িব লগা পৰিস্থিতি এটাৰ উদ্ভৱ হৈছে, সেই সময়খিনিতে যদি নব্য মাধ্যমলৈ চকু দিয়া যায় তেনেহ’লে দেখা যাব এখন বিপৰীত ছবি।  ইয়াত প্ৰতিদিনেই কোনোৱে নহয় কোনোৱে নতুনকৈ অসমীয়া ভাষাত, অসমীয়া লিপি ব্যৱহাৰ কৰি লিখিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে।

দ্বিতীয়, পৰম্পৰাগত মাধ্যমেৰে কাগজে কলমে সাহিত্য চৰ্চা কৰা মানুহবোৰে এটা সময়ত দৈনন্দিন জীৱনৰ ব্যস্ততাৰ অজুহাতত এটা পৰ্যায়ত সাহিত্য চৰ্চা প্ৰায় বাদ দিয়াৰ দৰেই হয়গৈ। কিন্তু বৈদ্যুতিন মাধ্যমৰ প্ৰয়োগ আৰু নব্য মাধ্যমৰ সহজলভ্যতাই বহুখিনি পৰস্পৰ-সংযুক্ত ক্ষেত্ৰ উন্মোচন কৰি দিয়াৰ ফলত দৈনন্দিন ব্যস্ততাৰ অজুহাতত লেখা মেলা বন্ধ হোৱাৰ উপক্ৰম হ’বৰ অৱকাশ আৰু নাথাকিল। আপুনি ঘৰত নাই, কাৰ্যালয়ত অলপ আহৰি পাইছে তাতে লিখক। খেনোৱে বাছে মেট্ৰোৱে যাত্ৰাৰ মাজতো লিখিব পাৰে। অনলাইন আলোচনী এখন অথবা ই-বুক এখনতো পঢ়িবই পাৰে। আপোনাৰ হাতত কাগজ নাই কলম নাই, কম্পিউটাৰত লিখক। কম্পিউটাৰ নাই, মোবাইলতে লিখক।

তৃতীয়তে, পৰস্পৰ সংযুক্ত কিছুমান তথ্য সংগ্ৰহ আৰু তথ্য বিনিময়ৰ ক্ষেত্ৰই আগৰ কালৰ বহুখিনি সমস্যা আঁতৰাই পেলালে। নিজৰ আধা লেখা খছৰা এটা, আধা পঢ়া নিবন্ধ এটা ব্লগ, গুগল ড্ৰাইভ অথবা আন বহুতো ক্লাউড-পদ্ধতিত আপুনি জমা কৰি থ’ব পাৰে যি যিকোনো ঠাইৰে পৰা প্ৰয়োজন সাপেক্ষে উপলব্ধ হৈ থাকিব।

চতুৰ্থতে, পৰম্পৰাগত মাধ্যমসমূহতো ব পদ্ধতি সমূহতো আজিৰ তথ্য প্ৰযুক্তিয়ে প্ৰভাৱ পেলাইছে। ডিটিপি, টাইপ-ছেটিং কৰাৰে পৰা প্ৰুফ ছেকিংলৈকে বহুখিনি কাম আজিকালি তেনেই সহজ হৈ পৰিল। আজিকালি সকলো ছপাকৰা আলোচনী, বাতৰি কাকত আদিয়েও নিজাকৈ ৱেবছাইট ৰাখে, তেওঁলোকৰ সমন্তৰাল ভাবে একোটা অনলাইন উপলব্ধ সংষ্কৰণ উলিয়ায় আৰু লেখা মেলাও এ-মেইল যোগে গ্ৰহণ কৰে। লগতে ফেচবুক আদিত তেওঁলোকৰ পে’জ বা গ্ৰুপ একোটাও থাকে। আজি এই কথা সৰ্বজনবিদিত যে মই কাশ্মীৰৰ পৰা কণ্যাকুমাৰীলৈকে য’তেই নাথকোঁ কিয়, অসমীয়া দৈনিক বাতৰি এখন মই দৈনিক পঢ়িব পাৰোঁ।  

বহুখিনি নতুন ধাৰাৰ লেখাই নব্য মাধ্যমত আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। এই চলিত সময়খিনিতে গ্ৰন্থমেলাত কেইবাজনো নতুন লেখকৰ ভিন্নসুৰীয়া গ্ৰন্থৰ প্ৰকাশ হৈছে যিসকলে লেখক জীৱনৰ পাতনি মেলিছে ফে’চবুকৰ মাধ্যমতে আৰু তেওঁলোকৰ লেখাৰ ধৰণ-কৰণ খিনিও নিৰ্ধাৰিত হৈছে চ’চিয়েল নে’টৱৰ্কিং মাধ্যমে আনি দিয়া কিছু কণ্ডিছন – অৰ্থাৎ পৰিস্থিতিয়ে। এইখিনি নিশ্চয়কৈ ইতিবাচক ঘটনা। আনহাতে পঢ়ুৱৈ নিৰ্মানৰ ক্ষেত্ৰতো আমি এনে বহুজন ব্যক্তিক লগ পাইছোঁ যাৰ কিতাপ পঢ়াৰ অভ্যাস হয়তো বহুত বেছি নাছিল, কিন্তু নব্য মাধ্যমৰ সৈতে যুক্ত হোৱাৰ পিছৰে পৰা তেওঁলোকৰ পঢ়াৰ হাবিয়াস আৰু অভ্যাস দুয়োটাই ক্ৰমাগতভাবে বৃদ্ধি পাব লাগিছে।

ইণ্টাৰনেটৰ ব্যৱহাৰৰ প্ৰথমভাগৰে পৰাই বহুকেইজন বিদেশত থকা উদ্যোগী যুৱকে অসমীয়া ভাষাত অসমীয়া সাহিত্যক সমল হিচাপে লৈ ব্লগৰ আৰম্ভণী কৰিছিল। সাহিত্য ডট অৰ্গৰ দৰে এখন আলোচনীৰ জন্মদাতা ‘অসমীয়াত কথা বতৰা’ ফেচবুক গ্ৰুপৰ জন্মলগ্নতে আছিল কেইজনমান প্ৰবাসী অসমীয়া।  উইকিপেডিয়াৰ অসমীয়া সংষ্কৰণ এটাও আছে আৰু নিতৌ ন ন তথ্যৰ যোগান ঘটিব লাগিছে। আজিৰ তাৰিখত অসমীয়া ইতিহাস, শিল্প আৰু সংস্কৃতি বিষয়ক কে’বাটাও আৰ্কাইভ অনলাইন উপলব্ধ। এনাজৰী ডট কমৰ দৰে অসমীয়া সাহিত্যৰ আৰ্কাইভৰ উদ্যোগ আৰম্ভ হৈছিল এসময়ত দিল্লিত থকা কেইজনমান অসমীয়া যুৱকৰ প্ৰচেষ্টাতেই। তথ্য সংগ্ৰহ আৰু সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত সততে এলেহুৱা বুলি নাম থকা অসমীয়াৰ কেইজনমান যুৱকৰ এনে উদ্যোগে আন্ত:ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত একাধিক সন্মান কঢ়িয়াই আনিবলৈ সক্ষম হোৱাটোও এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ খবৰ।

এনে সময়ত ছপা মাধ্যমক অধিক মান্যতা প্ৰদান কৰি চৰ্চাৰ এক উচাত্মিকাক প্ৰতিপালন কৰি চলাৰ কোনো যুক্তি নাই।  চিধি বাত। ন' বকৱাচ। 

চিনেমা বোলা বস্তুটো অসমীয়া মানুহৰ কাৰণে নহয় [কাণখোৱাৰ চুপতি]

  

চিনেমা সম্পৰ্কীয় কথা বতৰাৰ আড্ডাত, বিশেষকৈ অসমীয়া চিনেমা সম্পৰ্কে কথা উঠিলেই আমি প্ৰায়ে এইষাৰ কথা কওঁ- চিনেমা বোলা বস্তুটো অসমীয়া মানুহৰ কাৰণে নহয়। আৰু কথাষাৰ হাজাৰ বাৰ ক’ম। অসমীয়া মানুহ বুলিলে কোনখিনি মানুহক বুজোৱা হৈছে সেয়া স্থানান্তৰত ব্যাখ্যা কৰা হ’ব। কথাষাৰত বৰ বেছি আপত্তি থাকিব নালাগে। কাৰণ সকলো মানুহৰ বাবে সকলো বস্তু যেনেকৈ নহয়, সকলো জাতিৰ বাবে সকলো বস্তু হ’বই লাগিব বুলিও কোনো কথা নাই। ৰাজস্থানী ভাষাৰ নিজা লিপিয়েই নাই। বঙালী সকল কলা-সংস্কৃতিত আগবঢ়া হ’লেও আমাৰ বিহু-নাচৰ দৰে সৰ্বব্যাপী নৃত্য পৰম্পৰা তেওঁলোকৰ নাই। তাতে কি হ’ল? তেওঁলোক পিছ পৰি ৰ’ল নেকি? নাই পৰা।

কোনোবাই যদি চিনেমা নিৰ্মাণ কাৰ্যটোত জড়িত জটিলতা, অৰ্থব্যয় অথবা অন্যান্য কাৰিকৰী অসুবিধাৰ বাবে এইষাৰ কথা কৈছোঁ বুলি ভাবিছে তেনেহ’লে ভুল ভাবিছে। কাৰোবাৰ যদি চলচ্ছিত্ৰ নিৰ্মাতা হোৱাৰ সপোন আছে তেন্তে তেওঁৰ সপোন পুৰণৰ বাবে অসমেই আটাইতকৈ সুচল আৰু উপযুক্ত দেশ। অসমত চিনেমা নিৰ্মাতা হৈ উঠাটো সহজ। পৃথিৱীৰ সকলো ঠাইতকৈ অসমতে সহজতে আৰু সোনকালে বিশিষ্ট চলচ্ছিত্ৰ নিৰ্মাতা হৈ উঠিব পাৰি। এটা উদাহৰণ দিওঁ। ধৰক আজি আমি ষ্টিৱেন স্পিলবাৰ্গ এজন বিশিষ্ট চলচ্ছিত্ৰ নিৰ্মাতা বুলি কওঁ। এতিয়া তেওঁৰ কৰ্মৰাজিলৈ চাওক- ৩৫ খনমান পৰিচালনা, আঠখনমান লিখিছে, ৩০ খন মান প্ৰযোজনা কৰিছে। ৬০ খনমান টিভি চিৰিয়েল। কোনোবাই হয়তো ৫০-ৰ পৰা ডেৰশলৈকে চিনেমাৰ পৰিচালনা, চিত্ৰনাট্য, এডিটিং, কলা-নিৰ্দেশন … মুঠতে কিবাকিবি কৰিছে আৰু তাৰ পিছত আজি প্ৰতিষ্ঠিত হৈছেহি এজন চিনেমা-নিৰ্মাতা হিচাপে। কিন্তু যদি আপুনি অসমীয়া আপুনি ইমান সংগ্ৰাম কৰিবই নালাগে। আপুনি যদি এখনো চিনেমা কেনেবাকৈ কৰিছে, আপুনি এজন বিশিষ্ট চলচ্ছিত্ৰ নিৰ্মাতা। তাৰ পিছত গোটই জীৱন ধৰি আপুনি গামোচা গোটাই ফুৰিব পাৰে। কিবা ভুল ক’লোঁ নেকি? দহখনতকৈ বেছি চিনেমা নিৰ্মাণ কৰা কোনোবা অসমীয়া শাকত দিবলৈকো কেনিবা চুকে কোণে আছে নেকি বাৰু? বাৰু বাদ দিয়ক। সংখ্যাটো হেনো ডাঙৰ কথা নহয়। এতিয়া আহক আচল কথাখিনি পাতোঁ। 

*

চিনেমা পলিটিকেলি ইনকাৰেক্ট বস্তু

চিনেমা নিৰ্মানৰ আধাৰটোৱেই পলিটিকেলি ইনকাৰেক্ট। সকলো শিল্পৰেই একে কথা। চিনেমা আৰু ভিডিঅ’ৰ ক্ষেত্ৰত ই আৰু বেছি তীব্ৰ। আমি যিহেতু ভাল মানুহ আৰু পলিটিকেলি কাৰেক্ট হৈ থাকিব খোজোঁ, সেয়ে চিনেমা আমৰ বাবে হ’বই নোৱাৰে। এই মাত্ৰ টিভিত দুটামান প্ৰ’ম’ দেখা পালোঁ। বেডমিণ্টন খেলুৱৈয়ে ছাটলটো মাৰি গাড়ীৰ উইণ্ড স্বীল্ড ভাঙি দিছে। পলিটিকেলি ইনকাৰেক্ট, ভায়োলেন্স খেলাৰ ইপ্সিত নহয়। গাড়ী এখন আহি আছে, আন এখন গাড়ী কেঁকুৰি এটাত কৌশলেৰে অতিক্ৰমন কৰি গ’ল। ভাবিলোঁ – ৱাও, কিমান ড্ৰামাটিক! কিন্তু পলিটিকেলি ইনকাৰেক্ট, ট্ৰেফিক বিধান উলংঘণ হৈছে। ছেজিং চিকুৱেন্স। হিৰ’ই ভিলেইনক খেদি খেদি গৈ আছে। বাটৰ কাষৰ চব্জীৱালাৰ থেলা বাগৰি পৰিছে, বাগৰি পৰিছে পাচিয়ে পাচিয়ে বিলাহী। পলিটিকেলি ইনকাৰেক্ট, এহাতে খাদ্যবস্তুৰ অপচয় আনহাতে এজন ভিলেইনক খেদাৰ নামত আন নিৰীহৰ অনিষ্ট সাধন। কোনো কাৰণতেই সমৰ্থনযোগ্য ঘটনা এটা হ’ব নোৱাৰে। কিন্তু সেইখিনিতেই সোমাই থাকে নাটকীয়তা, আৰু চিনেমেটিক চৰিত্ৰ। হয়, আপুনি যদি ভাল মানুহ, সমাজৰ বাবে ভাল চিন্তা কৰা মানুহ তেনেহ’লে চিনেমা নিৰ্মান কৰাটো এটা অপৰাধেই হ’ব। সকলো ফালৰ পৰাই অপৰাধ। আনফালে সীমান্তত দেশৰ জোৱান সকলে দিনে নিশাই জাৰ-জহ একাকাৰ কৰি পহৰা দি আছে আৰু আপুনি ইয়াত চিনেমা চিনেমা কৰি আছে- সেই ফালৰ পৰাও অপৰাধ। মুঠতে অপৰাধ। কাৰণ অসম ভূমি ভাল মানুহৰ ঠাই। মৰেল পুলিচৰ ঠাই। কোনজন পুৰুষ চলচিত্ৰ পৰিচালকৰ কোন মহিলাৰ লগত আহ-যাহ সেয়া আমাৰ নখ দৰ্পণত। কোন অভিনেত্ৰীয়ে কিমান ইঞ্চিৰ কাপোৰ পিন্ধিলে সেয়া আমি আতচী কাচ লৈ চাই আছোঁ। কাৰণ আমাৰ সংস্কৃতি, ঐতিহ্য আৰু পৰম্পৰা আমিয়েই ৰক্ষা কৰিব লাগিব। আমি নকৰিলে কোনে কৰিব? 

আমি ভাল মানুহ। আমি সামাজিকভাবে দায়বদ্ধ। আমি পৰিয়ালৰ কথা ভাবো। চিনেমাত কোনোবা ৰাস্তাৰ কাষৰ গুমটি এটাৰ কাষত কেৰেম আৰু জুৱা খেলি ল’ৰা এটাৰ চৰিত্ৰ এটাই চিনেমাত ‘কেলা’ বুলি কৈ দিলে কি হ’ব? আমি পৰিয়ালৰ লগত সেইখন চিনেমা কেনেকৈ চাম? তেনে চিনেমাই নতুন পুৰুষক কেনে শিক্ষা দিব? চিনেমাই সমাজক শিক্ষা দিয়াৰ ঠিকাটো লৈ থোৱা নাই জানো? তাতে আকৌ এইখন শংকৰ আজানৰ দেশ।

*

ৰেটিনেল পেৰেলাইচিছ

আমি জাতিগতভাবে, নৃগোষ্ঠীগতভাবে, ভৌগলিকভাবে, ৰেটিনেলি পেৰেলাইজড। অথবা চাক্ষুসভাবে পক্ষাঘাতগ্ৰস্থ। চকুৰ সন্মুখত দৃশ্যনিৰ্মান এটা দেখি আমি ঠাৱৰ কৰিব নোৱাৰোঁ সেইটো ভাল নে বেয়া। আনকি কোনোবাই বেয়া দৃশ্যৰূপ এটা বেয়া বুলি বুজাই দিলেও ধৰিব নোৱাৰোঁ সেইটো কিয় বেয়া। অসম পৰ্যটন বিভাগৰ ল’গোটোনো কি বেয়া? দুহেজাৰটকীয়া নোটখননো কিয় বেয়া? অলপতে বেয়া বুলি কওতে দুজনমানে যুক্তি দিলে- নোটখন দেখিবলৈ ভালেই হওক বেয়াই হওক তাতে কি হ’ল। তাৰ যিটো কাম সেইটোতো সি কৰিবই। বাৰু মানি ল’লোঁ - অকাট্য যুক্তি যিহেতু। তেনেহ’লে আপুনি ইস্ত্ৰি কৰা কাপোৰ কিয় পিন্ধে? ঘৰত ৰং কিয় কৰে? ড্ৰয়িং ৰুমত ফুলদানীটো কিয় ৰাখে? জোতা মোজাৰ পৰা, চোলা পেণ্টৰ ৰঙকে সাঙুৰি ছুলিলৈকে ৰং কিয় সানে? দেখিবলৈ কেনেকুৱা হৈছে বা হোৱা উচিত সেইটো যিহেতু একো ডঙৰ কথা নহয়েই। বাৰু মানি ল’লোঁ। কিন্তু চিনেমা? সেইটোটো সম্পূৰ্ণ ৰূপেই এটা দৃশ্যগত বস্তু, চাক্ষুস অভিজ্ঞতাৰে উপভোগ কৰিবলগীয়া বস্তু! সেই ক্ষেত্ৰত কি হ’ব? ৰ’ব। এইখিনিতো সমাধান ওলাল। চলচ্ছিত্ৰ বুলি নকৈ কথাছবি বুলি কৈ থওক। লেঠাই শেষ। কথাহে আৰু। কথাখিনিও আকৌ কেনেকৈ কোৱা হোছে সেইফালে মন নিদিব। কি কৈছে আৰু কোনে কৈছে সেইটো গম পালেই হ’ল। আন একো চাবৰ প্ৰয়োজন নাই। এনেকৈ লেঠা শেষ কৰি থোৱাটোৱেই যদি উজু বাট হয়, তেনেহ’লে আমাক বাপ্পেকে চিনেমাই নালাগে যাহ। লেঠা একেবাৰেই শেষ। 

*

বাস্তৱতা

আমিবোৰ বাস্তৱবাদী। আন-ৰিয়েল বস্তু আমি ভাল নাপাওঁ। [আলোচনী আৰু কিতাপৰ বেটুপাতত কোনোবাই অঁকা পোৰ্ট্ৰেইট এটাতকৈ ছোৱালী এজনীৰ ফটো এখন লগাই দিলেই আমি ভাল নাপাওঁ জানোঁ?] আমাক যুক্তি লাগে আৰু সমাজ বাস্তৱতাও লাগে। সমাজৰ ভাল হোৱা কথা দেখুৱাব লাগিব। ভাল কথা। কিন্তু ৰ’ব। যদি চিনেমা বাস্তৱেই হ’ব লাগে তেনেহ’লে মানুহ এজনৰ সত্তৰ বছৰীয়া জীৱন এটাক ডেৰ ঘণ্টা দুঘণ্টাতে কেনেকৈ বাস্তৱসন্মত ভাবে দেখুৱাব? সত্তৰ বছৰ দীঘল চিনেমা এখন বনাব লাগিব তেনেহ’লে। গতিকে চিনেমা আমাৰ বাবে হ’বই নোৱাৰে। তথাপি কষ্ট মষ্ট কৰি যিমান পাৰে ৰিয়েল কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা হয় আৰু। যেনে ধৰক কাহিনী এটা কেনেবাকৈ বুজাই দিব পৰাটোৱেই শেষ কথা হৈ থাকিব। চিত্ৰনাট্যত বেছি ইফাল সিফাল কৰা নচলিব। মানুহ এজনৰ জন্ম আগতে আৰু মৃত্যু পিছতেই হ’ব লাগিব। আগতে মৃত্যু দেখুৱাই পিছত জন্ম দেখুৱালে নচলিব। সেইটো অবাস্তৱ। মানুহ এজন মৰিলে পৰিয়ালবৰ্গই ৰাউচি জুৰি কন্দা দেখুৱাবই লাগিব। গাঁৱৰ ছোৱালীজনী ভাল আৰু চহৰৰ জনী বেয়া বুলিয়েই দেখুৱাব লাগিব। নহ’লে সেয়াও বাস্তৱসন্মত নহ’ব। কিন্তু যিহেতু চিনেমা আচলতে নিৰ্মিত বাস্তৱ, সেই বাস্তৱতা খুব সহজতেই ইফাল সিফাল হৈ যাব পাৰে। এই ধৰক টেৰেণ্টিনোৰ দৰে হিটলাৰক চিনেমা-হলত গুলি কৰা মৰা হৈছিল বুলি যদি কোনোবাই অসমত দেখুৱায় তেতিয়া কি হ’ব? ৰাম ৰাম, ইতিহাসৰ বিকৃতকৰণ হৈ যাব দেখোন। আব্ৰাহাম লিংকনক ভেম্পায়াৰ হাণ্টাৰ … কৃষ্ণ কৃষ্ণ! ইতিহাসৰ বিকৃতকৰণ হ’ব। দেশ ৰসাতলে যাব। [অৱশ্যে কাৰেং ঘৰত গেৰুৱা নিচান উৰাটো বৰ ডাঙৰ কথা নহয় বাৰু, তাত ইতিহাস বা সংষ্কৃতিৰ বিশেষ একো নাহে নাযায়।] কিন্তু গায়িকাই চাদৰ মেখেলাৰ ঠাইত চুৰিদাৰ পিন্ধি মঞ্চত উঠিলেই য’ত সংস্কৃতি যহন্নামে যায় তাত  এইবোৰ কথা পতাটোও পাপ। মুঠতে চিনেমা যিহেতু সুতে মূলে এটা বাস্তৱতা বিৰোধী বস্তু- সেইটো বস্তু আমাক নহ’লেও হ’ব।

কথা আৰু আছে। কিন্তু যিটো বস্তু আমাৰ কাৰণে নহয়েই, যিটো আমাক নালাগেই তাক লৈ কথাৰ মহলা মাৰিওনো কি লাভ? চাহ খাওঁ আহক।