ডঃ বাণিকান্ত কাকতি

...সাহিত্যৰ ক্ষেত্রত নতুনকৈ কৰিবলগীয়া কাম একো নাই। সাহিত্য ধ্বনি আৰু প্রতিধ্বনি মাথোন। পূর্বপুৰুষ সকলৰ ভাবৰ ধ্বনি যাৰ হৃদয়ত পুৰাকৈ প্রতিধ্বনিত হয় সিয়েই সফলতা লাভ কৰে... ডঃ বাণীকান্ত কাকতি, বাঁহী, ১৩শ বছৰ, অষ্টম সংখ্যা, আঘোণ, ১৮৪৭ শক।

Wednesday, April 17, 2019

প্ৰতিবাদী কবিৰ অজামিল উপাখ্যান


(ঘাই লেখা “প্ৰতিবাদৰ নন্দনতত্ব”ৰ অংশ গোটাচেৰেক)
(মুক্তচিন্তা, চতুৰ্থ বছৰ তৃতীয় সংখ্যা, এপ্ৰিল ২০১৯-ৰ প্ৰতিবাদী সাহিত্য বিশেষ সংখ্যাত প্ৰকাশিত। অতিথি সম্পাদক- অচ্যুত মাধৱ দাস)


[সাৰাংশ জুমুঠি-
"অসমীয়া মধ্যবিত্ত" এই অভিধাটো কেৱল এটা অৰ্থনৈতিক ভিত্তি-প্ৰসূত আৰু হৈ থকা নাই, ই এটা মনস্তাত্বিক বিভাগো হৈ উঠিছে। মন কৰিবলগীয়া যে অসমীয়া কবিতাৰ ৰচয়িতা, পাঠক, সংকলক-সংগ্ৰাহক, প্ৰকাশক আৰু আলোচক সমন্বিতে এই ক্ষেত্ৰখনৰ সৈতে জড়িত সমস্ত ব্যক্তিয়েই মূলত: মধ্যবিত্তীয় সমাজখনৰ অংশীদাৰ। সেয়েহে অসমীয়া ভাষাৰ কবিতাৰ মাজত প্ৰতিবাদী কবিতাৰ কথা পাতিবলৈ গৈয়ো ইয়াক এৰাই চলিব নোৱাৰি। লগতে আৰু কিছুমান কথা অৱধাৰিত ভাবেই আহি পৰে যিখিনি বহুলাংশে চৰ্বিত চৰ্বন হ'লেও উপেক্ষা কৰা নাযায়। সকলোৰে আৰম্ভণীতেই "প্ৰতিবাদী কবিতা" মানে কি, এই আখ্যাৰে একাংশ কবিতাক বিভূষিত কৰা উচিত নে অনুচিত, যদি উচিত তেনেহ'লে এই আখ্যাৰ অন্তৰালত কেনেধৰণৰ বিচাৰ-সঁজুলিয়ে কাম কৰিব এইখিনি প্ৰশ্ন আহি পৰে। এইখিনিৰ লগতে কবিতাৰ মানে ই আৰু কবিতাৰ উদ্দেশ্য কি- এই প্ৰাচীন তত্ৰাচ মূলগত প্ৰশ্নখিনিয়েও নতুনকৈ উকমুকাবলৈ ধৰে। প্ৰতিবাদী বোলোঁতেই যিহেতু সমাজ আৰু সময়ৰ অনুষংগটো অঁহিয়আঁহিকৈ জড়িত হৈ থাকে সেয়েহে সমাজ চিন্তনৰ আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী ধাৰা সাম্যবাদ বা মাৰ্ক্সবাদী দৰ্শন-চৰ্চাৰো সংযোগ আপোনআপুনি আহি পৰিব। ফলত কবিৰ ৰাজনৈতিক স্থিতিৰ প্ৰসংগটো এইখিনিত অংগাংগীভাবে জড়িত। কবিতাৰ বাচিক, ‘শাব্দিক’ বা ছপাৰূপৰ দৃশ্যমান ৰূপটোৰ ব্যতিৰেকেও ইয়াৰ এটা স্থান-কাল নিৰ্ভৰ প্ৰায়োগিক পাৰফৰমেটিভ দিশ আছে যিয়ে প্ৰতিবাদী কবিতা মূলত: বিষয়বস্তু নিৰ্ভৰ বিভাজন বুলি থকা ধাৰণাটোৰ বিপৰীত মেৰুলৈ কথাখিনিক ঠেলি দি শিল্পৰ আংগিক বা ৰূপগত দিশটোলৈকো পোহৰ নিক্ষেপ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিব। কোনখিনি কবিতা সমাজ-বাস্তৱতাৰ কবিতা আৰু কেতিয়াৰ পৰা ই “প্ৰতিবাদী কবিতা”ৰ অভিধা গ্ৰহণ কৰিব পাৰে? এই প্ৰশ্নটো সেয়েহে যুগপৎ ভাবে থাকিব।]

বছৰ দিয়েক আগে হায়দৰাবাদৰ পৰা ছাত্ৰ এজনে ফোন কৰিছিল। এটা ছাত্ৰ আন্দোলনৰ অংশ হিচাপে আমাৰ লিখা এটা 'প্ৰতিবাদী' গান তেওঁলোকে গাইছিল আৰু তাৰ বাবে মোৰ কিবা আপত্তি থাকিব পাৰে নেকি অথবা অনুমতি ল'ব লাগিব নেকি সুধিছিল। সেইটোনো আৰু কি কথা অনুমতি কিহলৈ লাগে বুলি কওঁতেহে তেওঁ ক'লে যে তেওঁলোকৰ এজন চিনিয়ৰে হেনো বাধা দিছিল। তেওঁৰ যুক্তি আছিল এই গানটো ২০০৭ চনৰ বৰোডাৰ আন এটা ছাত্ৰ আন্দোলনৰ অংশ আছিল। যিহেতু এটা প্ৰসংগৰ স্মৃতি জড়িত হৈ আছে সেয়ে সেই গানটো হায়দৰাবাদত গোৱাৰ তেওঁ পক্ষপাতী নহয়। কবিতা আৰু গান আদি সৃষ্টিমূলক কৰ্মই এহাতে সাৰ্বজনীনতা বিচাৰি যায় যদিও একোটা স্থান কাল নিৰ্ভৰ প্ৰসংগৰ পৰা সেয়া উৰ্দ্ধত নহয়। বাক্যটো ওলোটাই ক'বও পাৰি। একোটা প্ৰসংগ সাঙোৰ খাই থকাৰ পিছতো সৃষ্টিশীল কৰ্মই ইয়াৰ আৱেদন সাৰ্ৱিক হ'বলৈ আগবাঢ়ি যায়। এটা কথকতাই যেতিয়া ৰূপক বা আন অলংকাৰিক ৰূপ লয় তেতিয়া সি প্ৰসংগৰ পৰা প্ৰসংগান্তৰলৈ গুছি যায়। শুনা যায় এটা সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠানত পৰিৱেশনৰ বাবে মাতি অনা লোকশিল্পী সকলৰ প্ৰতি দেখুওৱা অৱহেলা আৰু দুৰ্ব্যৱহাৰ প্ৰত্যক্ষ কৰাৰ পিছতেই ভুপেন হাজৰিকাই "তুমি বিয়াৰ নিশাৰ শয়ন পাটিৰ এপাহি ৰজনীগন্ধা, তোমাৰ মূল্য এনিশাৰ" গীতটো ৰচিছিল। কিন্তু মাত্ৰ এনিশাৰ মূল্যৰ ৰজনীগন্ধাৰ সৈতে মানৱীয় মূল্যক সাঙোৰি ৰূপকৰ সৃষ্টি কৰাৰ পিছত গানটোৱে এটা সাৰ্বজনিক ৰূপ পালে। ‘পাছ’ৰ বিখ্যাত “সকলোতকৈ বিপদজনক” কবিতাটো সাম্প্ৰদায়িকতা-বিৰোধী আন্দোলন, পেলেষ্টাইনৰ প্ৰতি সহমৰ্মিতাৰ অনুষ্ঠান, অথবা অতি শেহতীয়া “নফৰৎ কে খিলাফ” বা ঘৃণাৰ বিৰুদ্ধে একত্ৰ হোৱা স্বতস্ফুৰ্ত শৈল্পিক সমাৱেশ- সকলো আয়োজনতেই আকাশে বতাশে গুঞ্জিত হৈছিল। ফইজ আহমেদ ফইজৰ “মুঝছে পেহলি চি মুহাব্বত মেৰে মেহবুব না মাংগ” (“আগৰ দৰে আকৌ ভালপোৱাৰ কথা নক’বি সোণ”) বিপ্লৱৰ পথাৰত সততে প্ৰতিধ্বনিত হোৱা সামাজিক চেতনাৰ গান যদিও একে সময়তে প্ৰেমৰ গানৰ আসৰতো ই সঘনে আহি ভুমুকি মৰা এটা দুৰ্দান্ত প্ৰেমৰ গান। 

বিশেষকৈ প্ৰতিবাদী কবিতা আৰু গানৰ এটা ব্যৱহাৰিক বা প্ৰায়োগিক আৰু লগতে তাৎক্ষণিক দিশ থাকে। এই তাৎক্ষণিকতাৰ বাবেই এইবোৰ এটা সময়ৰ দাবীৰ সৈতে সাঙোৰ খাই ৰয়।  প্ৰতিবাদী কিম্বা সমাজৰ প্ৰতি প্ৰতিক্ৰিয়া সূচক কবিতা আদিক বুজাবলৈ সেয়েহে দুই একে অন্তৰ্মুখীৰ বিপৰীতে বহিৰ্মুখী বুলি অভিহিত কৰাও দেখা যায়। (প্ৰাঞ্জল শৰ্মা বশিষ্টৰ ২০০৯ চনত লিখিত “১৯৯০ৰ পাছৰ আধুনিক অসমীয়া কবিতা: দুটা ধাৰাৰ আলোচনা”ত অন্তৰ্মুখী আৰু বহুমুখী ধাৰা বুলি উল্লেখ আছে)। একক ব্যক্তিসত্বা হিচাপে কবিৰ অন্তৰ্মনৰ ভাৱপ্ৰকাশেই শেষ কথা হৈ নাথাকি এটা তাৎক্ষণিক কিম্বা সমসাময়িকতাৰ প্ৰায়োগিক দিশে ধাৱমান হোৱাৰ বাবেই এইখিনিক বহিৰ্মুখী বোলা হৈছে হয়তো। প্ৰতিবাদী কণ্ঠ বুলিলেই কেইটিমান প্ৰাতঃস্মৰণীয় নাম সন্মুখলৈ ভাঁ‌হি আহে। কেইবাটাও প্ৰতিবাদী শৈল্পিক আয়োজনত উপস্থিত থকাৰ পিছত অনুভৱ হয় যেন ফইজ আহমদ ফইজ, দুষ্মন্ত কুমাৰ অথবা 'পাছ'ৰ গান আৰু কবিতা সেইসমূহৰ অপৰিহাৰ্য অংগ। অসমৰ ক্ষেত্ৰতো জ্যোতিসংগীত আৰু ৰাভা সংগীতৰ পৰা ভূপেন হাজৰিকালৈকে প্ৰতিবাদী গীতমাতৰ সম্ভাৰ তেনেই তাকৰীয়া নহয়। কিন্তু এটা পৰ্যায়ৰ পৰা নতুন সৃষ্টিকৰ্তা সকলক আলোচনাৰ মাজলৈ আনিব খুজিলে যেন প্ৰভাৱী প্ৰতিবাদী কণ্ঠ অলপ স্তিমিত হৈ আহিছে। ইয়াৰ কাৰণটোনো কি?

আলোচনাৰ সুবিধাৰ বাবে কিছু আলোচকে “অন্তৰ্মুখী” আৰু “বহিৰ্মুখী” বুলি বহলাৰ্থত দুভাগ কবিতাৰ কথা ক'লেও মনত ৰখা ভাল যে বহিৰ্মুখী জাতৰ সকলো ৰচনাৰে চৰিত্ৰ একে নহয়। সমাজ বাস্তৱতা, সমাজ সচেতনতা কিম্বা ৰাজনৈতিক হ'লেই কবিতা এটা প্ৰতিবাদী নহ'বও পাৰে। সেয়ে সমাজ সচেতনতামূলক আৰু প্ৰতিবাদী- এই দুই ধাৰাক নিলগাই ৰখাই ভাল, যদিওবা দুইটা ক'লা-বগাৰ মাজৰ একাংশ ছাইৰঙী এলেকা সদায়েই থাকিব। ব্যৱহাৰিক বা প্ৰায়োগিক দিশটো প্ৰতিবাদী কবিতাৰ এটা প্ৰাথমিক দিশ। মতাদৰ্শৰ স্পষ্টতা আন এটা প্ৰাথমিক দিশ। নিজে স্পষ্ট হৈ নল'লে আপুনি কাৰ বিৰুদ্ধে আৰু কিয় প্ৰতিবাদ কৰিব? কাব্যৰ তথা সাহিত্যৰ নন্দনতত্বৰ এটা প্ৰৱক্তা মহলে সমাজবিষয়ক কবিতা কেনেবাকৈ শ্লোগানধৰ্মী হৈ পৰিছে নেকি তাৰ প্ৰতি তীক্ষ্ণ নজৰ ৰাখে। কিন্তু প্ৰতিবাদী কবিকূলে তালৈ বৰকৈ ভ্ৰূক্ষেপ নকৰে। দুষ্মন্ত কুমাৰৰ "মেৰে চিনে মেঁ নহী ত’ তেৰে চিনে মেঁ চহী, হ' কহীঁ ভী আগ লেকিন আগ জলনি চাহিয়ে"- যদি এটা শ্লোগান হৈয়ো উঠে সেয়া সেই বিশেষ কাব্যকৃতিৰ দুৰ্বলতা নহয়, বৰঞ্চ অন্য এক সাৰ্থকতাহে হ'ব। এইটোৱেই আন সমাজ সচেতন কাব্যজিজ্ঞাসাৰ সৈতে প্ৰতিবাদী কবিতাৰ মূলগত পাৰ্থক্য। এইখিনিতেই প্ৰতিবাদী কবিতা মানেই একোটা পাৰফৰমেন্স টেক্সট। হয় পঠণযোগ্যতা বা আবৃত্তি-যোগ্যতাৰ ধাৰণাৰে এনে কবিতাই পাঠকক উৎসাহিত কৰিব, নহয় কবিতাটোৱে নিজৰ আংগিকেৰে নিজৰ মাজতেই এটা পাৰফৰমেন্স হৈ উঠিব। সেয়েহে “দেশ বুলিলে আদেশ নালাগে” বোলা বাক্যাংশ কেতিয়াবা শ্লোগান, কেতিয়াবা দেৱাল লিখন, কেতিয়াবা কবিতা।

অসমৰ শিল্প সাহিত্যৰ পৰিমণ্ডল, কৰ্মী, দ্ৰষ্টা আৰু পৃষ্ঠপোষক সমস্ত অত্যন্ত সাৱধানী। সুখৰ কথা যে "সমাজ সচেতনতা" আৰু "মাটিৰ গোন্ধ" অসমীয়া শিল্প সাহিত্য বিচাৰৰ এক মাপকাঠি। একে সময়তে দুখৰ কথা যে এক পৰিমাপক হৈ পৰাৰ ফলত বহুখিনি সৃষ্টিকৰ্মত এইখিনি উপাদান প্ৰাণহীন আড়ম্বৰ হৈহে উপস্থিত হয়হি। যিহেতু অসমীয়া বুলি চিহ্নিত মান্য অসমীয়া ভাষিক চৰ্চাসমূহ বহুলাংশে মধ্যবিত্তীয় এটা শ্ৰেণীৰ মাজতে আৱদ্ধ, সেয়েহে মধ্যাবিত্তীয় সেই মনস্তাত্বিক শ্ৰেণীটোৰ আদৰ্শগত অৱস্থানখিনিৰ পৰা শৈল্পিক উপাদানখিনিও মুক্ত হ'বগৈ নোৱাৰে। এই কাৰণতেই অসমীয়া কবিসকল সংযত আৰু সাৱধানী। মধ্যবিত্তীয় নৈতিক বিধি-বিধানৰ পৰা কেনেবাকৈ অলপমানো কক্ষচ্যুতি ঘটিলেও তাৰ পৰাও উদ্ধাৰৰ বাট উলিয়াই থোৱা আছে। অজামিল উপাখ্যানত এবাৰ নাৰায়ণ নামটো লৈয়েই উদ্ধাৰ পোৱাৰ দৰেই চৰকাৰ বিৰোধী কিম্বা স্থিতাৱস্থাবিৰোধীয়েও "সংবিধানত মোৰ পূৰ্ণ আস্থা আছে" বুলি কৈয়েই যেনেকৈ দোষমুক্ত হ'ব পাৰে তেনেকৈয়ে শিল্পী সাহিত্যিকেও "মই আচলতে মানৱতাবাদীহে" বুলি কৈয়েই সংসাৰৰ পাপৰ ভাৰ ত্যাগ কৰি বৈতৰণী পাৰ হ'ব পাৰে। এনে পৰিৱেশত সমাজৰ প্ৰতি সচেতনতা প্ৰকাশ এটা মূল্য-আৰোপিত দিশ, কিন্তু অলিখিত চৰ্ত সাপেক্ষে সি জনতাক জাগ্ৰত কৰিব নালাগিব। সেই সূত্ৰেই প্ৰতিবাদী কবিতাতকৈ সমাজ-সচেতন কবিতাৰ পাল্লা ভাৰী। আধুনিকতাবাদ অসমত বহু পলমকৈ আৰম্ভ হোৱাৰ পিছত আধুনিকতাবাদী প্ৰপঞ্চখিনিয়ে সাৰ্বিক ৰূপত আৱৰি ৰখাত এতিয়াও বাস্তৱতাৰ ৰূঢ়তাৰ পৰা আঁ‌তৰত শিল্পী সমাজক নিৰ্বাসিত কৰি ৰখাৰ প্ৰৱণতাটো সক্ৰিয় হৈ ৰৈছে। সেয়েহে শিল্পী সমাজে সমাজ সচেতনতা বা দায়বদ্ধতাৰ নামত যিখন সমাজৰ কথা কয় সেইখন সমাজৰ তেওঁ আভ্যন্তৰীণ অংশ নহয়েই। অন্যত্ৰ আমি সেয়েহে "টুৰিষ্ট কবি" অভিধাটো ব্যৱহাৰ কৰিছোঁ‌। ফুল, তৰা আৰু প্ৰেম-বিৰহৰ স্বপ্নালোকৰ পৰা মাজে মাজে তেওঁলোকে টুৰিষ্টৰ দৰে সমাজ ভ্ৰমণ কৰিবলৈ আহে। গতিকে এটা নিৰ্দিষ্ট সুবিধাজনক দূৰত্ব বজাই ৰখা সৃষ্টিশীল ব্যক্তিৰ ৰচনাৰ ব্যৱহাৰিক আৰু প্ৰায়োগিক দিশটো উহ্য থকাটোৱেই স্বাভাৱিক।

যেনেকৈয়ে হওক, সমাজ আৰু সময়ৰ কথা আৰু তাৰ লগতে ব্যক্তিসত্বাৰ অনুভৱৰ প্ৰকাশ সকলো সময়তে আদৰণীয়। কিন্তু এইখিনিতো অলপ অসুবিধাৰ দিশ আছে। বহিৰ্মুখী, তাৎক্ষণিক, ৰাজনৈতিক, প্ৰতিবাদী ৰচনা চিৰকালেই অফ-বিট। বদনামী। কেতিয়াবা বিতৰ্কিত আৰু কেতিয়াবা সমাজৰ এটা বৰ্গত ক্ষুন্ন কৰিব পৰা। এই শ্ৰেণীৰ ৰচনাৰ সৈতে অনাভ্যস্ত একোজন টুৰিষ্ট কবিয়ে হঠাতে আহি এদিন লিখিবলৈ বহিলে তেওঁলোকৰ দীৰ্ঘকালীন শৈল্পিক চৰ্চাৰে আয়ত্ব কৰা নান্দনিক উপলব্দ্ধিখিনিয়ে সুবিচাৰ নাপায়। অসমীয়া কবিতালৈ অনবদ্য অৱদান আগবঢ়োৱাৰ পিছতো মাজে মাজে কেইটিমান তাৎক্ষণিক কবিতা লিখিবলৈ গৈ নীলিম কুমাৰেও বেয়া লেখা লিখিছে। নৱকান্ত বৰুৱা প্ৰতিবাদী কবি নাছিল, বা বহিৰ্মুখী ধাৰাটোৰ অংশীদাৰ বুলিও কোনেও নকয়। তথাপি “পেলেস্তাইন”ৰ দৰে কবিতা তেওঁৰ দ্বাৰা সম্ভৱ হৈছিল। এনে ক্ষমতা সকলোৰে আয়ত্বত নাথাকিবও পাৰে। কেইজনমান নতুন টুৰিষ্ট গায়কক দেখিছোঁ‌- হঠাৎ দায়বদ্ধতা প্ৰকাশৰ বাহ্যিক তাগিদাতেই হয়তো এদিন অসম বন্ধৰ বিৰুদ্ধে কিম্বা এদিন পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ বিষয়ে গান একোটা কৰি উলিয়ালে। কিন্তু এই ৰচনাখিনি ইমানেই নিষ্প্ৰাণ যে জনতাৰ মাজলৈ তাৰ বাৰ্তা সম্প্ৰসাৰিতও নহয়গৈ, শিল্পীৰ কামৰ অন্য মাত্ৰা হিচাপেও একো সংযোজন নঘটে। এনে পৰিস্থিতিত শ্ৰোতা- দৰ্শক- পাঠকে ওলোটাই ক'বলৈ বাধ্য হয়- "নালাগে বোপাই দেশ উদ্ধাৰ কৰিবগৈ নালাগে, ফুল তৰা পখিলাৰ গানকেই গা"। দায়বদ্ধতা প্ৰকাশক মাপকাঠি বা গুণগত মানৰ পৰিমাপক হিচাপে লোৱা সকলে মনত ৰখা ভাল যে কৈফী আজমী আছিল সাম্যবাদৰ কৰ্মী আৰু বিপ্লৱী সত্বাৰ মানুহ। কিন্তু যিখিনি প্ৰেমৰ গীত তেওঁ লিখি থৈ গৈছে সেইখিনি কেৱল নিভাঁজ প্ৰেমৰ গীত। প্ৰেম, বিৰহ, প্ৰকৃতি- কোনোটো বিষয়েই অপৰাধ নহয়। সমাজ, ৰাজনীতি বিষয়ক গানখিনি কাষৰীয়াকৈ থ'লেও ভূপেন হাজৰিকা দুৰ্দান্ত প্ৰেমিক। সেয়েহে “আন নালাগে অন্ততঃ প্ৰেমটোকে ভালকৈ কৰিবলৈ শিক” বুলি শ্ৰোতা-পাঠকে আটাহ পাৰিবলৈ বাধ্য হৈ উঠে।

এটা মজাৰ কথা যে প্ৰতিবাদী কবিতা সম্পৰ্কীয় কথা পাতিবলৈ ল'লেই কবিতা মানে কি, কবিতাৰ উদ্দেশ্য কি এনেধৰণৰ প্ৰশ্ন কিছুমানেৰে কবিতাৰ উৎপত্তিৰ পৰা দেহবিচাৰলৈকে বহু কথা আহি পৰে। কথাখিনি স্বাভাৱিক যেন লাগিলেও আচলতে এয়া একপ্ৰকাৰে চক্ৰান্তমূলক। কাৰণ এটা 'প্ৰেম'ৰ কবিতাৰ কথা পাতিবলৈ লৈ কোনেও নোসোধে কবিতা মানে কি, কবিতাই কি কাম কৰে। প্ৰতিবাদী কবিতাক আওহতীয়া আছুতীয়াকৈ ৰাখিবৰ বাবেই এই যো জা। প্ৰতিবাদী কবিতা সম্পৰ্কে ভৱেন বৰুৱায়ো বৰ সদ্ভাৱ প্ৰকাশ কৰা নাছিল। হাস্যকৰ হ’লেও সত্য যে শস্য আৰু মৈথুনৰ প্ৰয়োজন থকালৈকে মানুহ থাকিব আৰু কবিতা থাকিব মানুহৰ ৰখীয়া হৈ বুলি কৈ ভয় নাই ভয় নাই বোলা মাভৈবাণীক আপ্তবাক্য বুলি মানি চলা, কবিতা মানৱ মনৰ চিৰন্তন সংগী বুলি মানি অহা সত্বায়ো হঠাৎ কবিতাৰ লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্য সম্পৰ্কে প্ৰশ্ন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰি দিয়ে যদিহে প্ৰতিবাদী কবিতাৰ প্ৰসংগ সন্মুখলৈ আহে। কবিতাৰ (বা শিল্পৰ আৰু সাহিত্যৰ) কোনো ব্যৱহাৰিক দিশ থাকিব নালাগিব, স্পষ্টকৈ এইখিনি কথা নোকোৱাকৈয়ো ইয়াৰ দ্বাৰা এনে এটা মানসিক অৱস্থানকেই সযতনে সংৰক্ষণ কৰি থকা হয়। এনে পৰিস্থিতিত কবিযশপ্ৰাৰ্থীৰ বাবে সঁচায়ে এটা দ্বিধা-দ্বন্দৰ অৱস্থা আহি পৰে। কাৰণ অল্পধতুৱা ন-কবিয়ে কবিতা হ’লেও হ’ল নহ’লেও নাই বুলি মৰসাহ কৰি আগবাঢ়ি আহিবলৈ ভয় কৰে। ইয়াতকৈ হীৰেণীয়, ফুকনীয়া কিম্বা নৱকান্তীয় কাব্যভাষাৰ অনুকৰণীয় পথ এটাৰেই কবিতাৰ চৰ্চা কৰিবলৈ তেওঁলোকে উৎসাহ বিচাৰি পায়। বিপ্লৱী সত্বাৰ কবিয়েও কবিতাক সংজ্ঞায়িত কৰি চলিবৰ দায়িত্ব এটা কান্ধ পাতি লৈ আগবাঢ়ে-
“ৰাতিয়ে উপহাৰ দিব নোৱাৰে সূৰ্য
কিন্তু ৰাতিৰ কবিতাই পাৰে…”
(হেমাংগ কুমাৰ দত্ত) 


সমুদ্র কাজল শইকীয়া
Rajya Sabha Television (RSTV),
3rd Floor, Talkatora Stadium Annexe Building, New Delhi – 110001
email: kankhowa@gmail.com, mobile: +91 9811375594


Tuesday, April 16, 2019

বহুতৰপীয়া সমতলত "পলিথিনৰ ঢোঁৰকাউৰী" আৰু সিদ্ধাৰ্থ শংকৰ কলিতাৰ কবিতা



অলপতে ২০১৭ চনৰ দৈনিক অসম সাহিত্য বঁটা আগবঢ়োৱা হ'ল কবি সিদ্ধাৰ্থ শংকৰ কলিতালৈ তেওঁৰ প্ৰথম আৰু একমাত্ৰ কবিতাৰ সংকলন "পলিথিনৰ ঢোঁৰাকাউৰী"ৰ বাবে। সিদ্ধাৰ্থ শংকৰ সঘনে কবিতা লিখি প্ৰকাশ কৰি বিপুল জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰা কবিসকলৰ এজন নহয়। যি ধৰণৰ কাব্যভাষাই এই সময়ৰ অসমীয়া কবিতাৰ জনপ্ৰিয়তাৰ ক্ষেত্ৰখন আগুৰি আছে সিদ্ধাৰ্থ তাৰ পৰা আঁতৰত। এনে ক্ষেত্ৰত এইখন কাব্যসংকলনৰ প্ৰথম সংস্কৰণ অতি কম সময়তে শেষ হৈ দ্বিতীয় প্ৰকাশৰ মুখ দেখাটোৱে কাব্যপুথিখন পাঠক সমাজে আকোঁৱালি লোৱাটোকেই সূচায়।

সম্প্ৰতি কেৱল সময়ৰেখাৰ মাপকাঠিৰে শিল্পৰ, চিন্তনৰ কিম্বা মননৰ অগ্ৰগতিৰ খতিয়ন যে ল'ব পৰা নাযায় সেই কথাটোৱেই বাৰে বাৰে প্ৰমাণিত হ'বলৈ লৈছে। কিন্তু তৎসত্বেও সমালোচনাৰ আন কোনো বলিষ্ঠ প্ৰণালীতত্বই গা কৰি নুঠাত সেই একেটা সময়-ৰেখা-নিৰ্ভৰ দৃষ্টিকোণতে অসমীয়া সমালোচকবৃন্দ আৱদ্ধ হৈ ৰৈছে। প্ৰায়ে আপত্তি শুনা যায় যে মহেন্দ্ৰ বৰাৰ "নতুন কবিতা" (১৯৫৬) আৰু ভৱেন বৰুৱাৰ "ৰূপান্তৰৰ পৰ্ব"ৰ পিছত অসমীয়া কবিতাৰ পৰ্বান্তৰ, যুগবিভাজন অথবা শ্ৰেণী-বিন্যাসৰ কোনো উদাহৰণ অথবা পদ্ধতিবিধি (মেথ'ড'ল'জী) বহল সংখ্যক পাঠকৰ বাবে গ্ৰহণযোগ্য হোৱাকৈ দেখা নগ'ল। উদাহৰণ স্বৰূপে বিগত শতিকাৰ শেষ দশকৰ কবিতা আৰু এই শতিকাৰ প্ৰথম দশকৰ কবিতাৰ মিল বা অমিল কিবা পোৱা গ'ল নে? আজিৰ পৰা ত্ৰিশ বছৰৰ আগৰ যিখিনি প্ৰশ্ন অসমীয়া কবিতাৰ আলোচনাত সঘনে উত্থাপিত হৈছিল, আজি ত্ৰিশ বছৰৰ পিছতো সেই প্ৰশ্নখিনি একে ঠাইতে একেদৰেই আছে। অসম আন্দোলনৰ দৰে অসমৰ ৰাজনৈতিক অৰ্থনৈতিক সামাজিক প্ৰেক্ষাপটক চিৰকাললৈ সলনি কৰি দিয়াৰ ঘটনায়ো অসমীয়া কবিতাৰ আলোচকক এটা লংগৰ-বিন্দু বা এংকৰ-পইণ্ট দিব নোৱাৰিলে। আন্দোলনৰ পূৰ্ৱ আৰু উত্তৰকালৰ পৰ্যালোচনাই গা কৰি নুঠিলে আজিলৈকে। নৱকান্তৰ "হে অৰণ্য, হে মহানগৰ"ত ভেঁজা দি যি এক আধুনিকতাবাদী বাগধাৰাক একালত গা কৰিবলৈ দিয়া হৈছিল সেইখিনিও বহুলাংশে পশ্চিমীয়া আধুনিকতাবাদৰ সংজ্ঞা আৰু কথা-বাৰ্তাৰ দেশীকৰণৰ এটা প্ৰচেষ্টাৰ ফচল মাত্ৰ। পৰিৱৰ্তিত সমাজ আৰু অৰ্থব্যৱস্থা, ঔদ্যোগীকৰণ আদিৰ অনুষংগখিনি অষ্টদশ আৰু উনবিংশ শতিকাৰ ইউৰোপৰ পৰা আনি বিংশ শতিকাৰ শেষাৰ্ধৰ অসমৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত বাৰে বাৰে প্ৰয়োগ কৰি থকা যে আৰু নাযাব সেয়া ইমানদিনে বুজি উঠিব পৰা হৈছোঁ। আনহাতে একে সময়তে বৌদ্ধিক দৈন্যতাৰ কাৰণতেই হওক বা অনীহাৰ বাবেই হওক, আধুনিকতাৰ পৰৱৰ্তী সমস্ত চৰ্চাৰ প্ৰতিয়েই সন্দিহান হৈ থাকি আধুনিকতাতে খোপনি পুতি থাকি এই সময়ৰ ৰচিত অসমীয়া কবিতাকো আধুনিক কবিতা বুলিয়েই উল্লেখ কৰি থকাটোও দুৰ্ভাগ্যজনক এটা ঘটনা। এনে ক্ষেত্ৰত সিদ্ধাৰ্থ শংকৰৰ কবিতাৰ কথা আমি কেনেকৈ পাতিম? কোনো পূৰ্বাপৰ নিৰ্মিত প্ৰণালীতত্ব নাথাকিলেও অন্তত সিদ্ধাৰ্থক নগৰীয়া আৰু যান্ত্ৰিক উপাদানৰ সৈতে কবিতাৰ চৰ্চা কৰাৰ বাবেই "আধুনিক কবি" বোলাটো যে উচিত নহ'ব সেই কথা মানি লোৱা ভাল।      

একালৰ অসমীয়া সাহিত্যৰ আলোচনী কেন্দ্ৰিক যুগবিভাজন আজিৰ সময়ত আৰু প্ৰায়োগিক হৈ থকা নাই, আৰু একেদৰে সামাজিক-ৰাজনৈতিক ঘটনা একোটাক ভিত্তি হিচাপে লৈয়ো অসমীয়া কবিতাৰ অগ্ৰগতিৰ পৰ্ব আলোচনা হোৱা দেখা নাযায়। আনহাতে আজিৰ সময়ত কেইজনমান অগ্ৰজ কবিৰ কবিতাৰ বিপুল জনপ্ৰিয়তা আৰু পৰিক্ষীত 'গ্ৰহণযোগ্যতা'ৰ ভিত্তিতেহে এই সময়ৰ বুজন সংখ্যক কবিৰ কবিতাক আমি চিনি পোৱা হ'লোঁ। নিৰ্দিষ্ট কেইটিমান কাব্যভাষাক অসমীয়া কবিতাৰ বোৱতীসুঁতিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিব পৰা এনে বিশেষ চাৰিজন কবিক আমি প্ৰায়ে 'সোণালী চতুৰ্ভূজ' আখ্যা দিওঁ। সেইসকল যথা- নৱকান্ত বৰুৱা, হীৰেন ভট্টাচাৰ্য, অজিৎ বৰুৱা আৰু নীলমণি ফুকন। এই সময়ত চৰ্চা অব্যাহত ৰখা বুজন সংখ্যক কবিয়েই এই সকলৰ কবিতা পঢ়িছে, এইসকলৰে কোনোবা নহয় কোনোবা এজনৰ দ্বাৰা অনুপ্ৰাণিত হৈছে। কবিৰ জন্মৰ চন-তাৰিখেৰে অথবা প্ৰকাশিত কবিতাৰ তাৰিখেৰে সময়-ৰেখা নিৰ্ধাৰণ কৰি পৰ্বান্তৰ চিহ্নিত কৰাটোৱেই যিহেতু একেমাত্ৰ প্ৰণালী হ'ব নোৱাৰে, অগ্ৰজ সকলৰ কাটি যোৱা বাটেৰে আগবঢ়া সকলক একোটা কাব্যভাষা নিৰ্মাণৰ পদ্ধতিলৈ চকু দি একোটা ঘৰানা অথবা স্কুলিঙত অন্তৰ্ভূক্ত কৰি কথা পতাটোও এটা পদ্ধতি হ'ব পাৰে। 

কবি মাত্ৰেই ব্যক্তিবিশিষ্টতাৰে চিহ্নিত হ'লেও এটা ভাষাত ৰচিত কবিতাৰ এটা সামগ্ৰিক পৰিচয় থাকিব পাৰে, বা থাকে। জনপ্ৰিয় স্তৰৰ কিছুসংখ্যক কবিৰ কবিতালৈ চাই এটা মজাৰ কথা অনুধাৱন কৰা যায়। মজাৰ কথাটো এই যে, আজিৰ তাৰিখত চৰ্চাত নিমগ্ন অধিকাংশ কবিৰ কবিতাৰ মাজত নিহিত 'সুৰ' কিম্বা 'স্বন' যিটো, সেইটোৰ উৎস ওপৰত উল্লেখ কৰি অহা সোণালী চতুৰ্ভূজৰ মাজৰ এজনো নহয়। অলপ উজাই গৈ আমি পাম দেৱকান্ত বৰুৱাৰ নাম, যাৰ কবিতাৰ মাজৰ লীৰিকেল সুৰ এটাই আজিকোপতি নতুন নতুন কবিৰ কবিতাৰ মাজতো ধৰা দি কবিতাক এক বহল সংখ্যক পাঠকৰ মাজত জনপ্ৰিয় কৰি ৰাখিছে। ১৯৬৬ চনত কবিতাপুথিত সংকলিত কবিতাৰ "তুমি নুবুজিবা সখি!/ কিনো বেদনাত/ ষষ্ঠীত প্ৰতিষ্ঠা কৰা দেৱীক বিসৰ্জো আমি বিজয়াৰ/ বিফল সন্ধ্যাত" ধৰণৰ সুৰ এটা এতিয়াও অসমীয়া কবিতাত সুলভ। "কবিতা এটা লিখাৰ আগেয়ে (অথবা পঢ়াৰ আগেয়ে) সুৰ এটাই ধৰা দি যায়" জাতীয় কিছু স্বীকাৰোক্তি (?) অথবা ব্যাখ্যা মাজে মাজে শুনিবলৈ পাই থাকোঁ। কিছু কবিয়েও এইখিনি কথা কৈ আহিছে, কিছু কবিৰ সম্পৰ্কে কিছু সমালোচকেও এই একেখিনি কথাকেই কৈ আহিছে। এই সুৰৰ মোহত আবিষ্ট কবিকূল আৰু সমালোচকবৃন্দৰ জনপ্ৰিয়তাৰ বাবেই "কবিতা সুখপাঠ্য হ'ব লাগে" ধৰণৰ মতপোষণৰ মাজেদি এটা "সুখপাঠ্যতা"ৰ ধাৰণা এতিয়াও আমাৰ মাজত সুখেৰে খাই বৈ জীয়াই আছে। তাকৰীয়া অলপমান কবিহে আছে যাৰ কাৰণে এই সুৰটো প্ৰথম চৰ্ত নহয়। (মন কৰিব এই 'সুৰ'ৰ ধাৰণাটোৰ লগত কবিতাৰ ছন্দৰ কিম্বা ধ্বনিময়তাৰ কোনো সংগতি নাই।) এনেকুৱা কেৱল "কিবা জনা নজনা, চিনা নিচিনা সুৰ এটাই মনত দোলা দি যায়" বুলিয়েই সিদ্ধাৰ্থ শংকৰ কলিতাৰ কবিতাৰ কথা সামৰি থ'ব নোৱাৰি।

জনমানসত থকা সহজ ধাৰণাৰ বিপৰীতে শব্দৰ অৰ্থত বান্ধ খাই থকাজন কবি নহয়েই, আনকি আৰু এঢাপ আগুৱাই ক'ব খোজোঁ‌ শব্দৰ মোহত আবিষ্ট হৈ ৰোৱাটোও কবিৰ কাম নহয়। শব্দক এটা নতুন মাত্ৰা দিয়াত, শব্দক অৰ্থৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্তি দিয়াত, শব্দৰ সম্ভাৱনাৰ পৰিসৰ বহলাই নিবলৈ চলোৱা প্ৰচেষ্টাতেইহে কবিজন কবি হৈ উঠে। "পলিথিনৰ ঢোঁৰাকাউৰী" সংকলনখনৰ প্ৰথমটো কবিতাতে ("চহৰখনলৈ যেতিয়া সন্ধিয়া নামে") তৰালি শব্দটো কেইবাটাও মাত্ৰালৈ সম্প্ৰসাৰিত হৈছে।
"চহৰখনলৈ যেতিয়া সন্ধিয়া নামে
আবেগত ভৰ দি
তৰালি বাজি উঠে"

পংক্তিটো স্বয়ংসম্পূৰ্ণ। সন্ধিয়াৰ সৈতে তৰালিৰ সংযোগখিনি সহজাত ধাৰণাৰে সৈতে পাঠকে নিজে নিজে বিচাৰি উলিয়াব। কিন্তু তৰালি বাজি উঠাৰ কাৰবাৰটো প্ৰথম চমক। চাক্ষুস অভিজ্ঞতা এটাক শাব্দিক প্ৰপঞ্চৰ ৰূপত তুলি ধৰাটো এটা চমকেই। এই আলংকাৰিক প্ৰয়োগ নীলমণিৰ 'কিন কিন হেঙুলীয়া'ৰ দৰে। কিন্তু এইখিনিয়ে শেষ কথা নহয়। এটা দৃশ্যমান জ্যোতিকণাক বাজি উঠাৰ ধ্বনিসংগতি দিয়া চমকটোতে আৱদ্ধ হৈ থাকিলে পাঠকে ঠগন খাব। কাৰণ সিদ্ধাৰ্থৰ কবিমন একমাত্ৰিক অথবা সৰলৰৈখিক নহয়। সমান্তৰাল তলৰ সহাৱস্থান সিদ্ধাৰ্থৰ কবিতাৰ চৰিত্ৰ। এই চৰিত্ৰই এটা সুৰ ধৰি আগ বঢ়া অসমীয়া কবিতা পঢ়ি অভ্যস্ত পাঠকক সন্তুষ্ট নকৰিবও পাৰে। এই একেটা কবিতাতে "সাগৰলৈ মেলি দিয়ে/ তাইৰ ঢৌ খেলা চুলিটাৰি"-ৰ দৰে দুটা চৰণে কাব্যিক আৰু তাতোকৈ বেছি লীৰিকেল সুৰ এটা ধৰিবৰ চেষ্টা কৰি আকৌ ক'বলৈ লয়
"কেতিয়াবা
বাইকেৰে উটি আহে দুজন চেঙেলীয়া"।

আৰম্ভণীতে আপাত দৃষ্টিত ধৰা পৰা এটা পাৰিৱেশিক বৰ্ণনাৰ অংশ যেন লগা "তৰালি" ক্ৰমশ: এটা চৰিত্ৰলৈ পৰ্যৱেশিত হৈ উঠে। সেই চৰিত্ৰক কেন্দ্ৰ কৰি আগবাঢ়ে ঘটনাৰ বৰ্ণনা। কবিতাত মাটিৰ গোন্ধ থাকিব লাগে বোলা এক ধৰণৰে ধূতি-নীতিৰে আক্ৰান্ত অসমীয়া কবিতাৰ মহলত পেষ্টোৰেল বা গ্ৰামীণ পৰিৱেশৰ আধিপত্যৰ মান্যতা আছে। তেনে ক্ষেত্ৰত আশ্চৰ্যজনকভাবে সিদ্ধাৰ্থৰ কবিতা নগৰীয়া। জোনৰ পোহৰৰ বিপৰীতে হেল'জেনৰ পোহৰতহে কবিয়ে দেখে খিৰিকীৰে দৃশ্য।

শব্দ আৰু শব্দৰ বিন্যাস চয়নত সিদ্ধাৰ্থ শংকৰ কলিতাই বিশেষ মনযোগ আৰোপ কৰে। কেতিয়াবা আপাত দৃষ্টিৰে পৰস্পৰ সংযোগৰহিত দুটা শব্দৰ যুগপৎ উপস্থিতিয়ে পাঠকক কিছু সময়ৰ বাবে থমকি ৰৈ ভাবিবলৈ বাধ্য কৰায়। সিদ্ধাৰ্থৰ কবিতা ৰূপক-ঘন। এইখিনিতে মন কৰিবলগীয়া যে মেটাফৰ আৰু এলিগ'ৰী- দুয়োটাৰে প্ৰচলিত অসমীয়া ৰূপ- ৰূপক। "পলিথিনৰ ঢোঁৰাকাউৰী"ৰ কবিতাখিনিত বাচ্যালংকাৰ ৰূপক আৰু এটা আবয়ৱিক ঠগ হিচাপে ৰূপক- দুয়োটাই সমানে উপস্থিত।

সকলোৰে শেষত কবিতা শব্দৰ খেল। এই শব্দৰ খেলাখনত ধ্বনিৰ গুৰুত্ব বিশেষভাবে মনকৰিবলগীয়া। আনটো গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হ'ল এইবোৰৰ মাজত নিহিত থকা অন্তৰ্পাঠৰ ঘনত্ব। প্ৰতিটো কবিতায়েই পূৰ্ৱাপৰস্থিত কোনোবা নহয় কোনোবা পাঠৰ অনুষংগ টানি আনে। "খলনৰকাসুৰ" কবিতাটোৰ নীলিম কুমাৰৰ "নৰকাসুৰ" কবিতাটোৰ সৈতে এটা তুলনামূলক বিশ্লেষণ আগবঢ়াই সুলেখক মৃদুল শৰ্মাই এই কথা স্পষ্ট কৰি থৈছে যে সিদ্ধাৰ্থৰ কবিতা সৰলৰৈখিক কিম্বা একমাত্ৰিক নহয় ("এটা মিথ্‌ আৰু দুটা কবিতা", ড: মৃদুল শৰ্মা, গৰীয়সী, ছেপ্টেম্বৰ, ২০১৭)। এই মাত্ৰাৰ বহুত্বই নাটকীয় সংঘাতৰ সৃষ্টি যেনেকৈ কৰে, তেনেকৈয়ে সৃষ্টি কৰে শ্লেষ আৰু ব্যংগৰ। কেতিয়াবা প্ৰচলিত কিংবদন্তী বা মীথ আহি তেওঁৰ কবিতাত সোমাইছেহি, আৰু আন সময়ত তেওঁৰ কবিতাৰ মাজৰ বৰ্ণনাই নিজেই এটা মীথ স্বৰূপ সংবেদনশীলতা পৰিগ্ৰহণ কৰিছে। "চকু", "পত্নীৰ প্ৰেমিক" আদি কবিতাবোৰ একো একোটা কাহিনীকথন।

কথকতাত গীতিময়তাতকৈ নাটকীয়তাক আকোঁৱালি লোৱাটো "পলিথিনৰ ঢোঁৰাকাউৰী"ৰ কবিতাসমূহৰ বৈশিষ্ট্য। নাটকীয়তা বোলোতেও সাধাৰণ অৰ্থত নাটকীয় প্ৰয়োগৰ উপযোগী, নাট্য-চেতনাৰ অনুষংগ আদিৰ কথা বুজোৱাতকৈ ক'ব খুজিছোঁ যে কবিতা একোটাৰ গঢ়-গতি নিজেই নিজৰ মাজতেই এটা নাট্য অভিজ্ঞতাৰ আধাৰ। কবিতাৰ পঠনে উৎকণ্ঠা, বিস্তাৰ আৰু সংঘাতৰ মাজেৰে আগবাঢ়ি এক অনন্য অভিজ্ঞতা প্ৰদান কৰে। "খলনৰকাসুৰ", "সীতা", "শিয়ালৰ পৰমপিতা"ৰ দৰে কবিতাত দেখ দেখকৈ মীথৰ অনুষংগ আছে। কিন্তু কবিতাকেইটিৰ গঢ়-গতিয়েও মীথৰ কথকতা আৰু নাটকীয় দ্যুতি পৰিগ্ৰহণ কৰাটোহে অধিক চিত্তাকৰ্ষক ঘটনা। কোনো মীথৰ অনুষংগ নথকাকৈও "চকু" অথবা "মায়াপুৰী" শীৰ্ষক সমসাময়িক নগৰীয়া কিম্বা মফস্বলীয় পদ্যসমূহেও নিজৰ মাজতেই এক ধৰণৰ মীথৰেই নিৰ্মাণ কৰি গৈছে। "নৈৰ প্ৰেমিক" কবিতাৰ বেলকনি, আৰামী চকী, এছটা শিল এইবোৰ থিয়েটাৰী প্ৰপ (প্ৰ'পাৰ্টী) নহয়। এই বস্তু বা সম্পদসমূহো একো একোটা চৰিত্ৰ। বস্তু, স্থান, সময়, মানুহ, আবেগ আদি মূৰ্ত কিম্বা বিমূৰ্ত, জৈৱিক কিম্বা অজৈৱিক সমস্ত উপাদানক চৰিত্ৰায়ণ কৰি এখন সমতলত উপস্থাপন কৰিব পৰাটো এটা বিশেষ দক্ষতা। আৰু সমস্ত কথকতাৰ পৰিসমাপ্তি ঘটে একোটা অপ্ৰত্যাশিত কৃশ বা সূক্ষ্ম (subtle) সংঘাতত, যিটো সচৰাচৰ একাংকিকা নাটকৰ আৰু ছুটিগল্পৰ বিশেষ বৈশিষ্ট্য বুলি পৰিগণিত হৈ থাকে। কোনোটো কাহিনী কথনৰ বেলিকায়ে পাঠকে আৰম্ভণীতে অনুমান কৰিব নোৱাৰে পৰিসমাপ্তি কি হ'বগৈ। সেয়েহে এটা দুটাকৈ "পলিথিনৰ ঢোঁৰাকাউৰী"ৰ কবিতাসমূহ পঢ়ি গৈ থাকোতে ক্ৰমশ: পাঠকৰ জিজ্ঞাসাও বাঢ়ি গৈ থাকে আৰু প্ৰতিটো কবিতাতেই এটা সংঘাতৰ বাবে পাঠক-মন উৎসুক হৈ ৰৈ থাকে।     

কিন্তু সকলোৰে শেষত চকুত পৰা বিশেষ চৰিত্ৰিক বৈশিষ্ট্যটো হ'ল শব্দৰ সংঘাতৰ মাজেৰে ধৰা পৰা এটা শ্লেষ, ব্যংগ অথবা ননচেন্সৰ চেতনা। এখন একক সমতলত কথা পাতিবলৈ যেন কবি নাৰাজ। এই কথাটোৰেই প্ৰমাণ পাওঁ "নীলা" কবিতাটোৰ সমস্ত দেহভাগ আগবঢ়াৰ পিছত শেষলৈ যেতিয়া কয়-
"ছে:
নীলাৰ কথা কৈ কৈ মিছাতে আপোনাক আমনি কৰি আছোঁ
আপুনি পিছে ইমান একাণপতীয়াকৈ শুনি আছে যে!"

"প্ৰাপ্তিয়ে কেতিয়াও পলুৱাব নোৱাৰে/ অপ্ৰাপ্তিৰ পিয়াহ" বুলি এটা পৰ্যবেক্ষণ মূলক সিদ্ধান্তৰে আৰম্ভ কৰা "শিয়ালৰ পৰমপিতা" কবিতাটোৰ আধাৰ মীথ তথা মহাকাব্য। জীৱন আৰু জগতবীক্ষাৰ কথাৰে ভৰা এই ধৰণৰ কবিতাই মহাকাব্যিক চৰিত্ৰ আৰু পৰিস্থিতিৰ পুনৰ-পাঠ নিৰ্মাণেৰে আধুনিকতাৰ সৌধ নিৰ্মাণ কৰা নৱকান্ত বৰুৱাৰ দৰে কবিলৈ মনত পেলোৱাটো স্বাভাৱিক। কিন্তু সিদ্ধাৰ্থ শংকৰৰ কবিতাৰ মাজৰ মহাকাব্যৰ উপস্থিতিয়ে এখন সমতলৰ পৰা অন্য এখন সমতললৈ নিমিষতে গতি কৰিবৰ সাহস (দু:সাহস) ৰাখে।
"যেতিয়া
মলত্যাগৰ সময়ত সন্মুখীন হোৱা
চূড়ান্ত জটিলতাই
শিয়ালক সলনি কৰে ফেউৰালৈ"।
ইয়াৰ আগলৈকে মানৱ, মহামানৱ, কাব্য, মহাকাব্য, জগত, মহাজগত আদিৰ প্ৰতি সুউচ্চ ধাৰণাৰ সৌধ নিৰ্মাণ কৰি চলা আধুনিক কবিৰ পক্ষে এই কাৰ্য সম্ভৱপৰ নাছিল।

ভিন্ন সমতলৰ সংঘাতখিনিয়ে কিছু পাঠকক আৰম্ভণীতে অতৃপ্ত কৰিলেও পিছলৈ এই চৰিত্ৰয়েই বিশেষ আনন্দৰো যোগান ধৰিব। যিকেইটা কবিতাত এই সমতলৰ বহুত্বৰ অভাৱ সেইকেইটা কবিতাহে পুনৰপঠনত কিছু পৰিমাণে দুৰ্বল যেন লাগিবগৈ পাৰে। "সীতা" নামৰ কাহিনীটো ব্যক্তিগতভাবে মই শুনিছিলোঁ ২০০৬ চনত দাক্ষিণাত্যৰ পুৰাতাত্বিক অঞ্চলত ভ্ৰমণৰ কালত। মহাৰাজা ছায়াজী ৰাও বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অধ্যাপক দীপক কাণাল অজস্ৰ মীথ আৰু সাধুকথাৰ ভঁড়াল। তেখেতে শুনাইছিল লংকাজয়ৰ পিছত সীতাৰ প্ৰত্যাৱৰ্তনৰ কালত বান্দৰ সুন্দৰীসকলৰ মাজত জাগ্ৰত হোৱা ঔৎসুক্যৰ কাহিনী- সীতা কিমান সুন্দৰী? এই একেটা কাহিনীয়েই আহি সিদ্ধাৰ্থ শংকৰৰ কবিতাত পুনৰকথিত হৈছেহি। কাহিনীটোৰ মাজেদি সাংস্কৃতিক ভিন্নতা সাপেক্ষে সৌন্দৰ্যৰ ধাৰণাও যে ভিন্ন হয় তাকেই সূচায়, তাৰ লগতে প্ৰচলিত ক্ষমতাৱন্তৰ সৃষ্ট কাহিনী আৰু ইতিহাস-কথনৰ সমান্তৰাল ভাবে থাকিব পৰা বা থকা নিম্নবৰ্গীয়ৰ বৈকল্পিক ব্যাখ্যানকো সূচায়। কাহিনীটো নিজেই নন্দনতত্ব সম্পৰ্কীয় এটা বাগধাৰাৰ প্ৰতিভূ। সৌন্দৰ্যৰ ধাৰণা, সেই ধাৰণাৰ সৈতে প্ৰাসংগিক অনুষংগৰ সংযুতি আৰু সেই ধাৰণাৰ বাচিক কিম্বা দৃশ্যগত প্ৰতিৰূপায়ণ- এই গোটেইখিনি কথা পাতিবৰ বাবে এই কাহিনীটোৱে দুৱাৰ মুকলি কৰি দিয়ে। ব্যংগ আৰু হাস্যৰ জৰিয়তে আনন্দদায়ক হ'লেও পৰ্যাপ্ত সুযোগ থকা সত্বেও এইটো কবিতাত সমতলৰ বহুত্ব অনুপস্থিত হোৱাটোৱে (যিটো কামত কবি সিদ্ধাৰ্থ আচলতে সিদ্ধহস্ত) আমাক নিৰাশ কৰে।

কবিতাচৰ্চাৰ সৈতে জড়িত হৈ থকা সময়লৈ চাই কবিৰ কবিতাৰ সংখ্যা তেনেই তাকৰীয়া। সংখ্যাৰ দিশেৰে একেদিনাই অনেক কবিতা লিখি উলিওৱা কবিযশপ্ৰাৰ্থীৰে ভৰি থকা এই সময়ত সিদ্ধাৰ্থৰ কবিতাৰ প্ৰতি এই মনোবৃত্তি প্ৰশংসনীয়। পাঠক হিচাপে আমাৰ অনুভৱ হয় একো একোটা শব্দ আৰু শব্দ-বিন্যাসৰ চয়নৰ আঁৰত কবিয়ে হয়তো যথেষ্ঠ সময়ৰ বিনিয়োগ কৰে। স্বতষ্ফুৰ্ততাক কবিয়ে নাকচ কৰি চলিছে। অসমীয়া কবিতাৰ সুৰীয়া ধাৰাটোৰ পৰা আঁতৰত বুলি কৈছিলোঁ যদিও শব্দৰ ধ্বনিময়তাৰ প্ৰতি একান্ত মনোযোগেৰে পাঠৰ ধ্বনিময় অভিজ্ঞতা এইখিনি কবিতাই প্ৰদান কৰে। তাৰ ফলত অত্যন্ত জটিল ৰূপকৰ ঘনত্বই কোনোবাটো কবিতা বুজিবলৈ টান পালেও পাঠকক পাঠৰ অনন্দৰ পৰা বঞ্চিত প্ৰতিহত নকৰে। সেই অৰ্থত ক'ব লাগিব "পলিথিনৰ ঢোঁৰাকাউৰী"ৰ কবিতাখিনি ধ্বনিময় পঠনৰ অভিজ্ঞতা, ৰূপক-ঘন কথকতা আৰু গদ্যময়তাৰ সুষম সংশ্লেষণ।

কিন্তু কবিতা এটা লিখিবলৈ লৈ তাক এটা শৰীৰ দিবৰ সময়ত কবিয়ে জড়তা অনুভৱ কৰে নেকি সেই শংকাও মাজে মাজে হয়। যাৰ ফলত কেইটিমান কবিতাৰ কলেৱৰ আৰু অলপ সৰু হ'লে ভাল আছিল যেন লাগিব। অৱশ্যে সেয়া সাংঘাতিক দোষণীয় একো নহয়। সিদ্ধাৰ্থ শংকৰ কলিতা এই লেখকৰ সমসাময়িক। একে বয়সৰ আন কবিয়ে যি সময়ত কবি-যশ-কামনাৰে কাকত আলোচনীৰ পাতত কবিতা প্ৰকাশৰ কচৰৎ কৰিছিল সেই সময়তে সিদ্ধাৰ্থয়ো কবিতা লেখা আৰম্ভ কৰিছিল যদিও নিজকে কবিতাৰ পাঠক হিচাপেহে স্বীকৃতি দি বেছি ভাল পাইছিল। কেৱল বয়োজ্যেষ্ঠ অগ্ৰজৰ কবিতাহে যে সিদ্ধাৰ্থৰ কণ্ঠস্থ আছিল এনে নহয়। নিজৰ সমকালীন ন-লেখকৰ কবিতাও সিদ্ধাৰ্থই উদ্দাত্ত কণ্ঠে আওৰাবৰ ক্ষমতা ৰাখিছিল যিটো আমাৰ মনত এটা বিৰল ঘটনা। ব্যাপক স্তৰত কবিতাৰ অধ্যয়ণ আৰু গৱেষণাৰ মাজেৰে আহি আজি সিদ্ধাৰ্থ শংকৰে নিজকে কবি হিচাপে নিজকে পৰিচয় দিবলৈ লৈছে। এইখিনিতেই আমাৰ পৰামৰ্শ এয়ে যে সিদ্ধাৰ্থ শংকৰে কবি হিচাপে আৰু অলপ সঘনে লেখা মেলা কৰিবলৈ লওক। আৰম্ভণীতেই কৈ আহিছোঁ, এইজন কবিক আধুনিক কবি বুলি উল্লেখ কৰা উচিত নহয়। কবিতা লিখাৰ নামেৰে বিৰাট দায়িত্ব লৈ তেওঁ বহি থকা নাই। শোণিতপুৰৰ (এতিয়াৰ বিশ্বনাথ জিলাৰ) চতিয়া নামৰ কৃষিভিত্তিক জীৱন-প্ৰৱাহৰে ভৰপুৰ সৰু অঞ্চলটোৰ বাসিন্দা হৈয়ো নিজকে চহা-জীৱনৰ অনুৰাগী বুলি দেখুৱাবলৈ তেওঁ যেনেকৈ ধান-গান-বানৰ ছন্দময়তাত আৱদ্ধ হৈ থাকিবলৈ নাৰাজ, একেদৰেই সমাজৰ দায়িত্ববোধ প্ৰদৰ্শণ কৰাৰো দায়ভাগ লৈ থকা নাই। আজি কবিৰ মজা কৰাৰ মন- এয়াও কবিৰ মেজাজ।


সমুদ্র কাজল শইকীয়া

Samudra Kajal Saikia
Rajya Sabha Television (RSTV), 3rd Floor,
Talkatora Stadium Annexe Building, New Delhi – 110001

mobile: +91 9811375594

Thursday, April 4, 2019

পেখু পেখু (তেত্ৰিশ): ইউটিউব আৰু গান: দৃশ্যায়ণ, দৃশ্যকল্প, কল্পদৃশ্য



[DainikAsom,7 April,2019]
কোনোবাই গান গাইছে আৰু সমুখত বহি কোনোবাই শুনিছে। এইটো এতিয়া এটা অত্যন্ত বিৰল ঘটনা। গান গোৱাৰ আৰু শুনাৰ সমস্ত প্ৰপঞ্চবিজ্ঞান (phenomenology) বিগত কেইটিমান দশকত বিস্তৰ সলনি হ'ল। প্ৰযুক্তিগত সঁ‌জুলিয়ে আনি দিয়া নতুন পৰিৱেশত গান শুনাৰ অভিজ্ঞতা সমূহো সলনি হ'বলৈ বাধ্য। এই সময়ৰ নতুন গানৰ সৃষ্টি, পৰিৱেশন, প্ৰচাৰ, ব্যৱসায় সকলোখিনিয়েই গানৰ দৃশ্য-শ্ৰাব্য মাধ্যমৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হৈ উঠিছে। এই সময়ত ইউটিউবৰ ব্যাপক জনপ্ৰিয়তা আৰু নিৰ্ভৰশীলতা অনস্বীকাৰ্য। এই দিশলৈ চাই সমসাময়িক অসমীয়া গানৰ গুণগত মান নিম্নগামী হৈছে বুলি সততে শুনিবলৈ পোৱা আক্ষেপখিনিৰ লগতে এইখিনি অভিযোগো শুনা যায় যে- ভিডিঅ' এটা নিৰ্মাণ কৰাৰ উদ্দেশ্য সন্মুখত ৰাখি গানৰ প্ৰযোজনা হোৱাৰ বাবেই গানৰ মান তললৈ আহিছে। দুই একে কোৱা শুনো, দৃশ্যায়নৰ তাগিদা এটাই খেদি ফুৰাত গানৰ সৃষ্টি, পৰিৱেশন আৰু উপভোগ্যতাৰ মৌলিকতা কিম্বা বিশুদ্ধতা নোহোৱা হৈছে, যিটো ক্ষতিকাৰক। আমাৰ বক্তব্য- চকুৰ সন্মুখলৈ অহা এটা প্ৰপঞ্চ হিচাপে কথাখিনিৰ ভিত্তি থাকিলেও এটা বিচাৰ হিচাপে অযৌক্তিক। আনকি দৃশ্যায়ণ বা অডিঅ'-ভিজুৱেল উপস্থাপনৰ প্ৰৱণতাই গানৰ ক্ষতিসাধন কৰিব পাৰে বুলি হোৱা আশংকাখিনিও সমূলি অমূলক।


গান এটাৰ দৃশ্যায়িত ৰূপৰ সম্ভাৱনা গানটোৰ মাজতেই থাকে। যিকোনো সৃষ্টিশীল কৰ্মৰ ক্ষেত্ৰতেই এই কথা সত্য যে অন্য মাধ্যমলৈ অনুবাদৰ সম্ভাৱনা তথা অনুপ্ৰেৰণা ইয়াৰ নিজৰ মাজতে থাকে। চিনেমা আৰু ভিডিঅ'ৰ (মূলতে মুভিং পিকচাৰছ) আৱিষ্কাৰ বহু বেছি দিনৰ পুৰণি ঘটনা নহয় যদিও আধুনিক মনক আটাইতকৈ বেছিকৈ প্ৰভাৱিত কৰি ৰখা এয়াই শক্তিশালী মাধ্যম। বিশেষকৈ আমাৰ দেশত চিনেমা আৰু গানৰ দৃশ্যায়নৰ সংযোগৰ ইতিহাস অভিলেখকাৰী। সেয়েহে আজিৰ তাৰিখত সুৰ এটা শুনাৰ লগে লগেই মনৰ মাজলৈ কিবা চিত্ৰ এখন যদি ভাঁহি আহে আৰু সেয়া যদি বিনোদন উদ্যোগৰ বহু বছৰৰ অভিজ্ঞতাৰ আঁ‌চোৰে অৱচেতনাত আনি দিয়া এটা সংবেদনশীলতাৰ ৰূপক হয় তেন্তে তাত আচৰিত হ'বলগীয়া একো নাই। সত্যজিৎ ৰায় আৰু ঋত্বিক ঘটক- এই দুই মহাৰথী চিনেমা নিৰ্মাতাৰ হাতত ৰবীন্দ্ৰসংগীতৰ প্ৰয়োগৰ তুলনামূলক আলোচনা সদায়েই এটা মনোগ্ৰাহী বিষয়। অসমীয়া সংগীতৰ জগতখনতো আজিও আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় গানখিনি চিনেমাৰ গানেই।

কিন্তু এই প্ৰভাৱখিনিৰ পৰা উজাই গৈও কথা পাতিব পাৰি। কবিতাৰো প্ৰাচীনতম আৰু অবিচ্ছেদ্য অংগ হ'ল চিত্ৰকল্প। এইখিনিতে মজাৰ কথাটো হ'ল এই যে বিমূৰ্ত ছবি এখনো শেষ বিচাৰত ছবি। নন-ফিগাৰেটিভ বা অবয়ৱৰ উপস্থিতিক নাকচ কৰিবলৈ বিচৰা শিল্পৰো নিজা শৰীৰী অবয়ৱ থাকে। সেই হিচাপেৰে কোনো চিত্ৰৰ নিৰ্মাণ কৰিবলৈ নিবিচাৰিলেও কবিতা চিত্ৰকল্পৰ পৰা মুক্ত হ'বগৈ নোৱাৰে। গান এটাই যদি একোৰে কথা নকয়, গানটোত যদি একোৰে বৰ্ণনা নাথাকে, ফুল নাই, তৰা নাই, ডেকা-গাভৰু নাই, নাই মানে একো নাই; গানটোৰ ভাষা যদি একো মানে নথকা জিবাৰিছ হয় তেতিয়াও সি দৃশ্য এটা মনৰ মাজলৈ আনিবই পাৰে। "ফুল ফুলিছে বসন্তত" বুলি গাওঁতে বাৰু বসন্তত ফুলা ফুলৰ দৃশ্য মনলৈ অহাটো স্বাভাৱিক। কিন্তু বিমূৰ্ত গান এটাত? ধ্ৰুপদী সংগীতৰ এটা বিমূৰ্ত দিশ আছে। সাধাৰণতে গান বুলিলে থকা ধাৰণাটো যেনে- গীতিসাহিত্য এভাগিক সুৰেৰে পৰিৱেশন কৰা হয়- এই ধাৰণাতকৈও ধ্ৰুপদী সংগীতৰ অভ্যাসত সুদীৰ্ঘ সময় ধৰি পৰিৱেশকে সুৰ তাল মানেৰে যি চৰ্চা কৰে তাৰ বিমুৰ্ততাইহে প্ৰাধান্য পায়। সেই হিচাপেৰে ৰাগ আৰু ৰাগিনী বিমূৰ্ত বস্তু। ৰাগ এটা চকুৰে দেখা নাযায়। বিশুদ্ধ ৰাগ এটাই নিজে একোৰে বৰ্ণনা নকৰে। কিন্তু সেই ৰাগৰো চৰিত্ৰ আৰু ধৰ্ম বখানিবৰ বাবে তাৰ সৈতে পুৰাকথা বা ৰূপকক সাঙুৰি লোৱা হয়। কেৱল ৰাগক ভিত্তি কৰিয়েই ৰাগমালা শীৰ্ষক ভাৰতীয় চিত্ৰৰ পৰম্পৰা এটাও আছে। সূক্ষ্ম অবয়ৱ আৰু ৰঙৰ প্ৰাচুৰ্যৰে সৈতে ৰাগমালা চিত্ৰ আপুৰুগীয়া সম্পদ। ইয়াত প্ৰতিটো ৰাগৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত নিৰ্দিষ্ট ৰং আছে।



কোণাৰ্ক, হাম্পি, বাদামি, মহাবলিপুৰম, খাজুৰাহো, ইলোৰা সমন্বিতে অগণিত ঐতিহ্যময় স্থাপত্যৰ দৃষ্টান্তত সুলভ শৰীৰী পৰিৱেশনাত ভাৰত নাট্যম বা তদানুৰূপ নৃত্য নাট্যৰ প্ৰভাৱ স্বীকাৰ কৰাতো হয়েই লগতে সেই সমূহ আচলতে একো একোটা ছন্দোবদ্ধ সাহিত্যকৃতিৰ ব্যাখ্যাৰূপ বা ইলাষ্ট্ৰেচন। আইকণ'গ্ৰাফীৰ উৎপত্তি বা নিৰ্মাণ আৰু বিকাশ সাহিত্যনিৰ্ভৰ পাঠ (টেক্সট) আৰু দৃশ্যনিৰ্মাণ- এই দুই পৰম্পৰাৰ সমানে সমানে হাত ধৰিয়েই আগবাঢ়িছিল। কল্যাণসুন্দৰ মূৰ্তি অৰ্থাৎ শিৱ পাৰ্ৱতীৰ বিবাহৰ বৰ্ণনা একে সময়তে বিশুদ্ধ সাহিত্য, উপাসনাৰ সমল আৰু একে সময়তে খনিকৰৰ বাবে নিৰ্দেশাৱলীৰ হাতপুথি বা ইনষ্ট্ৰাকচন মেনুৱেল। এনে ক্ষেত্ৰত গান কবিতা গল্প কোনোটো সৃষ্টিকৰ্মৰ সৈতেই দৃশ্যায়ণৰ প্ৰৱণতা নতুন কথা হ'ব নোৱাৰে।


গান বা সংগীত স্বয়ংসম্পূৰ্ণ বা বিশুদ্ধ শিল্পবস্তু কোনোকালেই নাছিল। বৰঞ্চ স্বতন্ত্ৰ ৰূপ এটা ল'বৰ পিছৰে পৰাইহে গানৰ নিম্নমুখী গতি আৰম্ভ হয়। বিশুদ্ধতাবাদীসকলে মনলৈ অনা ভাল যে "গছে গছে পাতি দিলে ফুলৰে শৰাই" গীতটোও "শোণিত কুঁৱৰী" নামৰ নাটক এখনৰ গান। আজি কেৱল ৰবীন্দ্ৰসংগীত বুলি যিখিনি শুনি থকা হয় সেইখিনিৰ কিছুমান নাটকৰ একোটা পৰিস্থিতিৰ বাবে নিৰ্মিত গান, কিছুমান বৃক্ষৰোপন, হলকৰ্ষন বা দৌলোৎসৱৰ দৰে কিছুমান আয়োজনৰ অংশ হিচাপে প্ৰয়োজনত কৰা গান আৰু কিছুমান আচলতে ব্ৰহ্মসমাজৰ উপাসনাৰ সমল। কোনোধৰণৰ উদ্দেশ্য, পৰিস্থিতি কিম্বা প্ৰায়োগিক দিশৰ পৰা মুক্ত হৈ গানৰ সৃষ্টি বেছিদিনৰ কথা নহয়। এই মুক্তি বৰ এটা সুবিধাজনক নহয়। (এতিয়াও আমাৰ পৰামৰ্শ এয়ে যে কোনোবাই যদি গীতিকাৰ হ’ব খুজিছে কোনোবা সংগীতশিল্পীতকৈ আগতে কোনোবা নাট্যপৰিচালক, চিনেমা নিৰ্মাতাক লগ কৰক। ৰাস্তাই ঘাটে কেনিবা যদি প্ৰতিবাদ হৈছে তাত গৈ অংশগ্ৰহণ কৰক।) প্ৰাসংগিকতা বা কনটেক্সুৱেলিটীৰ পৰা মুক্ত হোৱাৰ ফলতেই আধুনিক গীতে এটা পৰ্যায়ৰ পিছত আৰু কোনো বাৰ্তা কঢ়িয়াব নোৱাৰেগৈ। এইখিনি দিশলৈ চালি জাৰি চাই এই কথাত উপনীত হ'ব পাৰি যে যদিহে সঁ‌চাকৈয়ে নতুন প্ৰজন্মই ইউটিউবৰ বাবে ভিডিঅ' কৰিবৰ উদ্দেশ্য আগত ৰাখি গান সৃষ্টি কৰিবলৈ লৈছে তেন্তে বেয়াৰতো প্ৰশ্নই নাই, সেয়া ভাল কথাহে (হ’ব লাগিছিল)। একধৰণৰ ভিজুৱেলাইজেচনৰ উদ্দেশ্য সন্মুখত থাকিলে গানৰ সৃষ্টিয়ে এটা নতুন মাত্ৰাহে পাব পাৰে। কিন্তু এইখিনিতে দুখৰ কথা এয়ে যে কাৰ্যক্ষেত্ৰত সেয়াও দেখা নগ'ল। এই দিশেৰেও আৰম্ভণীতে কৈ অহা অভিযোগটো শুদ্ধ নহয়। কাৰণ যদিওবা গান একোটা ৰীলিজ দিয়াই হৈছে দৃশ্য-শ্ৰাব্য ৰূপত কিন্তু প্ৰকৃতপক্ষে দৃশ্যমান দিশটোৱে কোনোবাটো গানক প্ৰভাৱিত কৰিছে- এনে উদাহৰণ আমাৰ সন্মুখত নাই। গান নিজৰ ভাগেই আছে, দৃশ্যায়ণৰ ধৰণ-কৰণবোৰো একেধৰণেৰেই আছে। প্ৰেম আৰু বিৰহৰ শুৱলা শব্দৰ সমাহাৰেৰে গানবোৰ যেনেকৈ ভৰন্ত, দৃশ্যবোৰো দেখনীয়াৰ ডেকাগাভৰু আৰু  নিসৰ্গৰ বিন্যাসতেই শেষ। শেহতীয়া কেইবছৰমানত কিবা যদি পৰিৱৰ্তন আহিছে তেনেহ’লে সেয়া হ’ল উচ্চ মানবিশিষ্ট যান্ত্ৰিক সা-সজুলিৰ ব্যৱহাৰ- উন্নত মানৰ কেমেৰা, ড্ৰোণ আদি। নন্দনতাত্বিক পৰিৱৰ্তন একো নাই। নতুনকৈ অহা এটা মাধ্যম আৰু সেই মাধ্যমে আনি দিব পৰা সম্ভাৱনাখিনিৰ সুপ্ৰয়োগ কৰিবলৈ শিকাত যেন আমি বাৰে বাৰে ব্যৰ্থ হৈছোঁ‌।

কিছুকাল আগতে অসমীয়া সংস্কৃতিক পৰিমণ্ডললৈ এটা আচহুৱা বস্তু আহিছিল- ভিচিডি চিনেমা। কম খৰচ আৰু আয়সতে নিৰ্মাণৰ সুবিধা, ঘৰতে বহি উপভোগ কৰিব পৰা এটা শিল্পবস্তু হিচাপে মধ্যবিত্তৰ অৱচেতনাত সুপ্ত হৈ থকা এটা ক্ষমতাৰ বা অধিকাৰৰ চেতনা, ৰূপালী পৰ্দাৰ চিনেমাৰ প্ৰচলনৰ প্ৰতিকূল পৰিৱেশত অসমৰ মানুহৰ বিকল্প বিনোদন ব্যৱস্থাৰ প্ৰতি থকা উকমুকনি- এই আটাইবোৰে মিলি ভিচিডি চিনেমাৰ ব্যৱস্থাক তুমুল সুবিধা কৰি দিছিল। এইখিনি কথা আমি অন্যত্ৰও আলোচনা কৰিছোঁ‌ যে সেই ভিচিডি চিনেমাৰ বহুল ব্যৱহাৰ আৰু প্ৰয়োগে অসমত এটা নতুন সাংস্কৃতিক আন্দোলনৰ জন্ম দিব পাৰিলেহেতেন। আমাৰ একাল গ’ল “আমাৰ ইয়াত তেনেকৈ সা-সুবিধা নাই” এনেধৰণৰ ওজৰ আপত্তি কৰি থাকোঁতে। কিন্তু এতিয়া যেতিয়া ঘৰে ঘৰে উন্নত সা-সৰঞ্জাম হ’ল, মোবাইল ফোনেৰেও হাই-ডেফিনিচন ফুটেজ লোৱাৰে পৰা সম্পাদনালৈকে কৰিব পৰা হ’ল, এতিয়া আৰু সেই অভিযোগ নৰজিব। ভিচিডি-চিনেমাৰ সময়তেই অজস্ৰ অসমীয়া ছুটি-চিনেমাৰ নিৰ্মানেৰে অসমীয়া চিনেমাৰ এটা নতুন ইতিহাস ৰচিব পৰা গ’লহেতেন। ডাঙৰ পৰ্দাৰ চিনেমাৰ লাৰ্জাৰ-দেন-লাইফ চৰিত্ৰটোক প্ৰত্যাহ্বান জনাই এটা নতুন শিল্পভাষাৰ সন্ধান কৰিব পৰা এটা সুযোগ ওলাইছিল। কিন্তু কাৰ্যক্ষেত্ৰত সেয়া দেখা নগ’ল। কাৰণটো বাৰু নৱ্যমাধ্যমৰ প্ৰতি থকা অশ্ৰদ্ধাশীল দৃষ্টিভংগীয়েই নেকি? অনীহা, বিৰাগ, অনাস্থা কিম্বা দুৰ্ভাৱনাৰ পৰিৱৰ্তে নৱ্যমাধ্যমে নৱ্য-চিন্তনৰ উন্মেষ দাবী কৰে।

[বি. দ্ৰ:- এতিয়াও আমি ইউটিউবক লৈ কথা পাতিবলৈ নাৰাজ, তেনেক্ষেত্ৰত টিকটক সম্পৰ্কে কথা পাতিম কেতিয়া?]



সমুদ্র কাজল শইকীয়া
Rajya Sabha Television (RSTV), 3rd Floor,
Talkatora Stadium Annexe Building, New Delhi – 110001
email: kankhowa@gmail.com, mobile: +91 9811375594
 

Monday, March 18, 2019

পেখু পেখু (বত্ৰিশ): মূৰ্তমান দৃশ্য, ভাবমূৰ্তি আৰু সৌৰভ কুমাৰ চলিহা

ৰেণে মাগ্ৰিটৰ ছবিৰ আধাৰত সৌৰভ কুমাৰ চলিহাৰ ইমেজৰ পুনৰনিৰ্মাণ, সমুদ্র কাজল শইকীয়া

[দৈনিক অসম, দেওবৰীয়া চ'ৰা, 17 March, 2019]


ভূপেন হাজৰিকাৰ জীৱনৰ অন্তিম কালত ৰুগ্ন অৱস্থাৰ কিছুমান ফটোগ্ৰাফ তেখেতৰ অনুৰাগীয়ে প্ৰচাৰ কৰোঁতে দুই একে আপত্তি দৰ্শাইছিল এই যুক্তিত যে গোটেই জীৱন মানুহজন আছিল নিজৰ ৰাজহুৱা ভাৱমূৰ্তি বা পাব্লিক ইমেজকলৈ অত্যন্ত সাৱধানী, এই ৰুগ্ন ভগ্ন শৰীৰেৰে অসাৱধানী অৱস্থাৰ ৰাজহুৱাকৰণ তেখেতে নিজেও হয়তো ভাল নাপালেহেতেন। কথাখিনি মিছা নহয়। শাক বাচি থকা বা পাচলি কুটি থকাৰ দৰে এটা নৈমিত্তিক ঘৰুৱা অৱস্থাৰ ফটো এখনতো ভূপেন হাজৰিকাক দেখা গৈছিল অত্যন্ত পৰিপাটী সাজেৰে, সচেতন অৱস্থাত। কিছুমান ব্যক্তি নিজৰ ভাৱমূৰ্তি, আনকি আবয়ৱিক দৃশ্যগত উপস্থিতিক লৈ অত্যন্ত সচেতন হয়। আমি যিমানেই উপেক্ষা নকৰো কিয়, দৃশ্যগত প্ৰতিকী ৰূপ এটাই জনমানসত দীৰ্ঘকালীন প্ৰভাৱ পেলায় আৰু সেইসমূহে ব্যক্তিৰ কৰ্মৰ সৈতেও সাঙোৰ খাই পৰি নিজেই এটা বিষয় হৈ উঠেগৈ। ইয়াৰে কিছুমান মূৰ্তি সচেতন ভাবে নিৰ্মিত, অৰ্থাৎ য’ত তাৰ নিৰ্মাণৰ আঁৰৰ মতাদৰ্শগত সিদ্ধন্ত সমূহ স্পষ্ট। আন কিছুমান সচেতন ভাবে নিৰ্মিত নহয়, কিন্তু কালক্ৰমত সামূহিক চেতনাই তাক এটা ৰূপ দি লয়। এই কথা নক’লেও হ’ব যে এই সময়ৰ ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ পদত থকা নৰেন্দ্ৰ মোডী ডাঙৰীয়া এজন অত্যন্ত কেমেৰা সচেতন ব্যক্তি। অন্যভাবে ক’বলৈ হ’লে ৰাজহুৱা ভাৱমূৰ্তি নিৰ্মাণত তেখেত এজন অত্যন্ত সচেতন আৰু সেইবুলিয়েই বহুল চৰ্চিত ব্যক্তি। অৱশ্যে ৰাজনীতিৰ ক্ষেত্ৰখনত এই ইমেজ, মূৰ্তি, প্ৰতিকী ৰূপ অথবা আইকণ-ৰ গুৰুত্ব সকলো সময়তেই ব্যাপক ৰূপত ৰৈছে। নহ’লেনো বাৰু যিকোনো ৰাজনৈতিক দলে প্ৰচাৰৰ সময়ত স্থানীয় সমষ্টিৰ প্ৰাৰ্থীৰ লগতে সেই সংযুক্ত দলৰ মূৰব্বীৰ ফটোখনো কিয় ডাঙৰকৈ ব্যৱহাৰ কৰে? কোৱা হয় এতিয়াও গাঁৱে ভূঞে কংগ্ৰেছ বুলিলে মানুহে ইন্দিৰা গান্ধী বা ৰাজীৱ গান্ধীৰ আইকণিক মূৰ্তি-সমূহলৈকে মনত পেলায়। হাজাৰ সমালোচনা, তিৰষ্কাৰ, ককৰ্থনা স্বত্বেও কংগ্ৰেছ দলটোৰ মুখীয়াল দায়িত্বখিনি গান্ধী পৰিয়ালৰ মানুহৰ হাততেই সুদীৰ্ঘকাল ধৰি ন্যস্ত থকাৰ কাৰণটো ইয়াতেই বুলি ভাবিব পাৰি। কাৰণ নতুন মুখ এখন সন্মুখলৈ আনি তাক জনমাসত এটা সুদূৰপ্ৰসাৰী “আইকণ” ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰাটো উজু নহয়। মোডী ডাঙৰীয়াৰ মুখখন সন্মুখত নাথাকিলে এই মুহূৰ্তত ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টীৰ যি জয়জয় ময়ময় অৱস্থা সেয়া কাইলৈ একেৰূপত থাকিবনে সেই প্ৰশ্নটোও বহুতো বিজ্ঞ ৰাজনীতি বিশাৰদে কৰে। জনমানসত এটা ব্যক্তিত্বৰ ভাৱমূৰ্তিৰ বাবে তেওঁৰ শৰীৰী প্ৰতিৰূপায়ণ (ৰিপ্ৰেজেণ্টেচন) কেনেকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ ৰয় সেই কথাখিনিৰ বাবেই এইখিনি উদাহৰণৰ অৱতাৰণা।

কালক্ৰমত ‘অৱলীলাক্ৰমে’ নিৰ্মিত মূৰ্তিৰ ক্ষেত্ৰত আমি অসমৰ দুই প্ৰাত:স্মৰণীয় ব্যক্তি জ্যোতিপ্ৰসাদ আৰু বিষ্ণুপ্ৰসাদলৈ মনত পেলালেই হ’ল। জ্যোতি-জ্ঞান আৰু জ্যোতি-চৰ্চাৰ সৈতে ন্যূনতম জড়িত ব্যক্তিজনেও মনত কোনোবাখিনিত কপালৰ দুকষে কুম ওলোৱা চুলিৰে সৈতে এজন মাজবয়সীয়া জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালাক মনত ৰাখিছে। তাৰ লগতে এই সংবাদখিনিও আছে যে কম বয়সতে মানুহজন ঢুকাইছিল। সেয়েহে সেই ডেকা কিম্বা মাজবয়সীয়া ব্যক্তিজনৰ সেই ‘ইমেজ’টোৱেও ক’ৰবাত নহয় ক’ৰবাত আমাৰ অৱচেতনাত কাম কৰি থাকে যাৰ বাবে জ্যোতিপ্ৰসাদৰ ৰচনা বা সৃষ্টিৰ সৈতে অসমীয়াই সদায়ে এটা আৱেগিক সম্পৰ্ক স্থাপন কৰি চলে। একেদৰেই বিষ্ণু ৰাভাৰ কোৱাৰ্টাৰ প্ৰফাইল, অলপমান ওপৰলৈ মু-কৰি থকা ফটো এখন অথবা সেই ফটোখনৰ আধাৰত নিৰ্মিত গ্ৰাফিক ইমেজ আমাৰ সকলোৰে মনত খোদিত আছে। এইখিনি কালক্ৰমত জনমানসত সাব্যস্ত হোৱা ইমেজ। এই মূৰ্তিটো উৰ্ধমুখি, উদ্দাত্ত। সৈনিক শিল্পী বুলি নাম থকা শিল্পীজনৰ ভাৱমূৰ্তি নিৰ্মাণৰ বাবে ই এক সঠিক ৰিপ্ৰেজেণ্টেচন।

শিল্পত ৰিপ্ৰেজেণ্টেচন আৰু আইক’ণ’গ্ৰাফী- এই দুটাই ঘাই কথা। চিত্ৰকৰ বা মূৰ্তি-গঢ়োঁতাক চ্যুকাফাৰ কথা ক’লে তেওঁলোকে প্ৰথমেই ভাবিব হাতত কি থাকিব, হেংদাং নে তৰোৱাল। বাহন কি হ’ব, পোছাক কি হ’ব। নাট্যকৰ্মীৰ কথাও একেটাই। এজন গাৱলীয়া স্কুলৰ শিক্ষক বুলি ক’লে তেওঁৰ সাজ-সজ্জা কি হ’ব, তেওঁৰ ধৰণ-কৰণ কেনে হ’ব? এজন ৰাজনৈতিক নেতা আৰু এজন দৈনিক মজদুৰৰ শৰীৰী উপস্থাপনটো কেনে হ’ব- এইটোৱেই প্ৰথম প্ৰশ্ন। প্ৰচলিত ধাৰণাৰেই চৰ্বিত চৰ্বন কৰা হ’ব নে অন্য নতুন ৰূপৰ সন্ধান কৰা হ’ব সেইবোৰ কথাও আৰম্ভ এই প্ৰাথমিক প্ৰশ্নটোৰ পৰাই- মানুহজন দেখিবলৈ কেনে, অথবা মানুহজনৰ দেখিবলৈ পোৱা সম্ভাৱ্য কোনটো ৰূপৰ পৰা আমি কাম আৰম্ভ কৰিম?

কিন্তু সকলোৰে শেষত শিল্প আচলতে জীৱন-বীক্ষা, জগত-বীক্ষা। এটা মূৰ্তি নিৰ্মাণেই শেষ কথা নহয়। শিল্প যে এটা জ্ঞান-শাখা, এটা বাগধাৰা, এটা চিন্তন-প্ৰণালী, এটা দৰ্শন; এইখিনি কথাকেই প্ৰাধান্য দিবৰ বাবেই বিশ্বজুৰি শিল্পৰ শিল্পৰ ইতিহাসত সময়ে সময়ে ইমেজ-বিৰোধী প্ৰতিবাদ কিম্বা আন্দোলন চলি আহিছে। এইখিনিয়েই গুৰি কথা যাৰ বাবে চিত্ৰকৰে চিত্ৰ নিৰ্মাণ মাজে মাজে বন্ধ কৰি দিয়া উচিত, মূৰ্তি-গঢ়োঁতাই মূৰ্তিনিৰ্মাণ ত্যাগ কৰা কৰা উচিত, অভিনেতাই চৰিত্ৰৰ “যথাযথ” ৰূপায়ণৰ দায়বদ্ধতা এৰি দিয়া উচিত। (এই মুহূৰ্ততে অসমীয়া নাট্যাভিনয়ৰ প্ৰতিবেদনত সততে উপলব্দ্ধ “যথাযথ” শব্দটোৰো এটা ব্যাখ্যা পোৱা গ’ল, যিটো সম্পৰ্কে আগলৈ আলচিম)। আন নালাগে সংগীতশিল্পীয়েও মাজে মাজে সুৰৰ সৈতে বৈৰীতা স্থাপন কৰা উচিত। দৃশ্যৰ, শব্দৰ, কল্পনাৰ মোহিনীবাণেৰে জনসমাজক মোহিত কৰি ৰখাটো শিল্পৰ উদ্দেশ্য কোনোকালেই নাছিল।   

চিত্ৰশিল্পী হিচাপে নিজৰ কৰ্মজীৱনৰ আটাইতকৈ ভৰপক সময়খিনিতেই মাৰ্চেল ডুচ্যঁই ছবি আঁকিবলৈ এৰিছিল। শিল্পীৰ উদ্ধেশ্য কেৱল দৃশ্য নিৰ্মাণ বা বস্তু নিৰ্মাণ নহয় বুলিবলৈকে ১৯১৭ চনত চিনামাটিত মূত্ৰাগাৰ এটা প্ৰদৰ্শনীগৃহত ওলোটাকৈ সংস্থাপন কৰি তাতে স্বাক্ষৰ এটা কৰি দি ক’ব খুজিছিল- এয়ে মোৰ শিল্প। ৰেডীমে’ড। কথা আছিল যে বস্তু এটাৰ হুবহু ৰূপতে উপস্থাপন কৰি, অৰ্থাৎ তাক “সৃষ্টি” বা “নিৰ্মাণ” নকৰাকৈ তাৰ মাজেৰেও শৈল্পিক আৰু বৌদ্ধিক কথকতাৰ জন্ম দিব পৰা যায় নেকি তাৰেই প্ৰশ্ন কৰা। কিন্তু কালক্ৰমত ডুচ্যঁৰ সেই কামটো যুগান্তকাৰী বুলি পৰিগণিত হোৱাত আজি দৰাচলতে যিমানবোৰ আমি ডুচ্যঁৰ সেই “ফাউণ্টেইন, ২০১৭” নামৰ কামটোৰ প্ৰতিলিপি দেখা পাওঁ সেইবোৰৰ বেছিভাগেই আচলতে পৰৱৰ্তী কালত পুনৰনিৰ্মিত। ইমেজ নিৰ্মাণৰ বিৰোধীতা কৰিবলৈ বিচৰা কামটোও আকৌ ৰোমন্থিত হৈ ৰ’ল পুনৰনিৰ্মিত ইমেজৰ মাধ্যমেৰেই। কোনো ইমেজ বা বস্তু বা অবয়ৱ নিৰ্মাণ নকৰোঁ কেৱল দবা খেলি যাম বুলি সিদ্ধান্দ লোৱাৰ পিছতো মাৰ্চেল ডুচ্যঁই নিজেই ষাঠিৰ দশকত এটা চুটকেছত ভৰাই ফুৰিব পৰাকৈ নিজৰ পুৰণা কামৰ সৰু সৰু প্ৰতিলিপি বা মেকেট সাজি উলিয়াইছিল। তেনেহ’লে কি এয়া আছিল মাৰ্চেল ডুচ্যঁৰ ব্যৰ্থতা? ইমেজ আৰু বস্তুৰ পৰা আঁতৰি গৈ আকৌ ইমেজ বা বস্তুৰূপলৈকে প্ৰত্যাৱৰ্তন?

সৌৰভ কুমাৰ চলিহা অসমীয়া সাহিত্যৰ জগতত এক বিৰল ব্যক্তিত্ব কেৱল সাহিত্যৰ ক্ষেত্ৰখনলৈ আগবঢ়োৱা অৱদানখিনিৰ বাবেই নহয় বৰঞ্চ নিজে নিজৰ এটা ৰাজহুৱা “ভাবমূৰ্তি” বা পাব্লিক ইমেজ নিৰ্মাণৰ ক্ষেত্ৰত লোৱা তেওঁৰ ব্যক্তিগত সিদ্ধান্তখিনিৰ কাৰণেও। সৰ্বদা লোকচক্ষুৰ আঁৰত ৰৈ যোৱাৰ তেখেতৰ যি প্ৰৱণতা- সিয়ে আজি এটা নতুন বাগধাৰাৰ জন্ম দিব পাৰে। বলীউড চিনেমাৰ বা সংগীতৰ ফেন ক্লাব থাকে, কিন্তু অসমীয়া লেখকৰো যে ফেন ক্লাব থাকিব পাৰে এয়া অবিশ্বাস্য লাগিব পাৰে, কিন্তু আছে। কাৰ আছে? সৌৰভ কুমাৰ চলিহাৰ আছে।  সদায় লোকচক্ষুৰ পৰা আঁৰত থাকি কাম কৰি যাবলৈ বিচৰা ব্যক্তি এজনো ‘চেলিব্ৰিটী’ হৈ উঠিব পাৰে। কেতিয়াও কেমেৰাৰ সন্মুখলৈ আহিবলৈ নিবিচৰা সৌৰভ কুমাৰ চলিহাৰ এই মনোবৃত্তিটোৱেও বহু কথাৰ সূত্ৰপাত ঘটায়।

কিন্তু সকলোৰে শেষত কেমেৰালৈ মুখ নকৰি পিঠি দি থকা ইমেজটোও এটা ইমেজ। কালক্ৰমত এই ইমেজটোও এটা জনমানসত দীৰ্ঘকালীন ৰৈ যোৱা এটা ইমেজ হৈ ৰ’ল। কথাষাৰৰ ইংগিত এয়ে নেকি যে যিয়েই যি নকৰোঁ কিয়, ইমেজ নিৰ্মাণৰ কোনো গত্যান্তৰ নাই? উপৰিউক্ত গোটেই কথাখিনি মনলৈ আহিছিল সুকবি অনুভৱ তুলসীৰ “মাটিভাষা” সংকলনৰ অন্তৰ্ভূক্ত এটা কবিতা পঢ়াৰ পিছত।

“আমি তেওঁক দেখা নাই। দেখিছোঁ যদিও তেওঁৰ পিছফালটোহে, তেওঁৰ
পিঠিখনহে দেখিছোঁ। তেওঁ আমাক দেখাৰ কথা নাই। তেওঁ তেওঁৰ আগফালে
নিজৰ ছাঁটোলৈকে চাই আছে। সত নগ’ল আমনি কৰিবলৈ”।
এনেকৈয়ে আৰম্ভণী হৈছে অনুভৱ তুলসীৰ “সৌৰভ কুমাৰ চলিহা” শীৰ্ষক কবিতাটিৰ। গোটেই কবিতাটিৰ আধাৰ কেইখনমান ছবি, কেইটিমান ইমেজ, এটা আইকণ। সুপাঠ্য এই কবিতাটো আগবাঢ়ে কেইটিমান চলচ্ছিত্ৰীয় মুহূৰ্তৰে। কিবা ঘটনা এটা ঘটি থাকে। উপস্থিত নথকাকৈয়ো উপস্থিত থাকে চৰিত্ৰ এটা। আৰু তাৰ লগতে থাকে দ্ৰষ্টাৰ, কথকৰ সংযোগ স্থাপনৰ হাবিয়াসখিনি। এটা নাগৰীক মুহূৰ্ত জীৱন্ত হৈ উঠিছে ক্ৰমশ:। মুহূৰ্ত শব্দটো এইখিনিতে গুৰুত্বপূৰ্ণ এইবাবেই যে, ই এই আছে এই নাই।

“এয়াৰছেলৰ গ্ল’চাইনকিখনলৈ ৰঙা-নীলা চকুৰে সেয়া সৌৰভ কুমাৰ চলিহাই
চাই আছে নে কি? নে নিজেই বাইৰ হৈ গৈছে ফ্ৰেইমৰ”।
মুহূৰ্তত ধৰা দিয়া এটা ইমেজ, নিজেই ফ্ৰেইমৰ বাহিৰ যাব পাৰে। যিখিন ইমেজৰ কথা কোৱা হৈ আছে, সেয়া নিৰ্মিত ইমেজৰ আধাৰত ইমেজৰ পুনৰ্নিৰ্মাণৰ কথা। সেই হিচাপেৰে এই কবিতাটো এটা মেটা-কবিতা। সৌৰভ কুমাৰ চলিহা নামৰ কোনোবা এজন ব্যক্তিৰ ইচ্ছাত (বা অনিচ্ছাত) এটা ইমেজ নিৰ্মিত হৈছিল, কালক্ৰমত তাৰে আধাৰত আৰু এটা ইমেজ নিৰ্মাণ কৰি লোৱা হ’ল। তাৰো পাছত আহিল অনুভৱ তুলসী।

“পাহৰণিতে অৱশ্যে
ফ্লাইঅ’ভাৰৰ ৰেলিঙত সৌৰভ কুমাৰ চলিহাৰ
সোঁহাতখন ৰৈ গৈছে”।
এনেকৈ শেষ হৈছে কবিতাটো। এই পাহৰণিতে সৌৰভ কুমাৰ চলিহাৰ সোঁহাতখন ৰৈ যোৱাৰ কথাটোৱে আন কেইবাটাও কথা সূচায়। তাৰ মাজৰে এটা হ’ল, ইমেজ-মেকিং বা দৃশ্যগত প্ৰতীকী ৰূপায়ণক আমি নিমানেই নৎস্যাৎ কৰিবলৈ চেষ্টা নকৰোঁ কিয়, দৃশ্যগত আৱেদনৰ পৰা মুক্তি পোৱাটো আচলতে আমাৰ বাবে সম্ভৱ নহয়েই নেকি?

কেমেৰাৰ ফালে পিঠি দি, অৰ্থাৎ কেমেৰাৰ সন্মুখীন নোহোৱাকৈ প্ৰকাৰান্তৰে ইমেজ-নিৰ্মাণৰ প্ৰৱণতাৰ বিৰোধিতা কৰি সৌৰভ কুমাৰ চলিহাই অন্য এটা ইমেজ নিৰ্মাণ কৰি থৈ গ’ল- অনন্য আৰু আন বহুতো ইমেজতকৈ শক্তিশালী ইমেজ।


সমুদ্র কাজল শইকীয়া
Rajya Sabha Television (RSTV), 3rd Floor,
Talkatora Stadium Annexe Building, New Delhi – 110001
email: kankhowa@gmail.com, mobile: +91 9811375594

পেখু পেখু (একত্ৰিশ): নাট-কথা


[দৈনিক অসম, দেওবৰীয়া চ'ৰা, 3 March, 2019]

অসমৰ দৰে এখন ঠাই য'ত দিনটোৰ আধাখিনি সময় লোডশ্বেডিঙে অন্ধকাৰাচ্ছন্ন কৰি ৰাখে তাত অভিনেতাৰ উচ্চ বিদ্যুৎশক্তি চালিত স্পটলাইটৰ প্ৰতি ইমান মোহ কিয়? এই দেশত য'ত ঘৰ নিৰ্মিত হয় কাঠ বাঁহ অথবা মাটি লেপা ইকৰা খাগৰিৰে তাত অভিনেতাৰ চৰ্চা প্ৰেক্ষাগৃহমুখী কিয়? অভিনয়, কিম্বা যিকোনো শিল্পৰে মূল যদি হয় আপোন সত্বাৰ সৈতে মুখামুখি হোৱা, তেনেহ'লে নাট্যশিল্পৰ প্ৰতীক হিচাপে আজিও মুখা কিয়? যিবোৰ নাটক আমি দেখি আছোঁ, যিবোৰ আমি কৰি আছোঁ সেইবোৰ নাটক আমাৰ নাটক হয় জানো? আমাৰ নিজৰ নাটক হ'বলৈ হ'লে সেই নাটকৰ ভাষা কি হ'ব (ভাষা মানে ইয়াত নিশ্চয় অসমীয়া, হিন্দী, ইংৰাজী আদিৰ কথা কোৱা হোৱা নাই)?

অসমৰ সৰু বৰ অঞ্চলবোৰত সাংস্কৃতিক কাৰ্যকলাপ আগতকৈ হ্ৰাস পাইছে অথবা মান নিম্নগামী হৈ আহিছে বুলি অভিযোগ কিছুমান শুনিবলৈ পাই থকা যায় যদিও এতিয়াও ভালেখিনি শিল্পী আৰু কলাকুশলীয়ে নিৰবিচ্ছিন্ন ভাবে কাম কৰি আহিছে। ভাৰতবৰ্ষৰ অন্যান্য ঠাইৰ তুলনাত আজিও সংখ্যাগতভাবে অসমৰ অঞ্চলসমূহত সাংস্কৃতিক আৰু শৈল্পিক কাৰ্যকলাপ যথেষ্ঠপৰিমাণে সুলভ। কিন্তু নিৰবিচ্ছিন্নভাবে কৰি যোৱাটো এটা প্ৰাথমিক চৰ্ত হ'লেও সেয়ে শেষ কথা নহয়। অভিনয় কৰাই অভিনয় কৰি আছে, নচাই নাচি আছে, গোৱাই গাই আছে। কিন্তু আমি কি কৰি আছোঁ, আমি কি কৰা উচিত এনেধৰণৰ প্ৰশ্ন কিছুমান সন্মুখলৈ আহি নপৰালৈকে কৰি থকা কামখিনিয়ে বিশেষ তাৎপৰ্য বহন কৰিব নোৱাৰে। সম্প্ৰতি দুটামান দৃষ্টান্তই এইখিনি প্ৰশ্নক আমাৰ সন্মুখত তুলি ধৰি নতুন চিন্তাৰ খোৰাক যোগাইছে। 
 
তত্ত্বান্বেষীৰ "হোলোং দ্যা থিয়েটাৰ ফেষ্টিভেল"


মৰিগাঁৱৰ চৰাইবাহীৰ সোনাই পাৰত ১৬ আৰু ১৭ ফেব্ৰুৱাৰী (২০১৯) তাৰিখে অনুষ্ঠিত হৈ যায় তত্ত্বান্বেষীৰ "হোলোং দ্যা থিয়েটাৰ ফেষ্টিভেল"। পথাৰৰ মাজত অনুষ্টুপীয়া অথচ মনোগ্ৰাহী আয়োজনত দিনৰ পোহৰতে কৰা এইখিনি নাট্যাভিনয়ৰ খবৰ প্ৰীতম যোগীৰ জৰিয়তে পাই আপ্লুত হৈছিলোঁ যদিও সোঁশৰীৰে অনুষ্ঠানটোত উপস্থিত থাকিব নোৱাৰিলোঁ। তাৰ কেইদিনমানৰ পিছতে নলবাৰীৰ কৈঠালকুছিত তিনিদিনীয়াকৈ উদযাপিত'ল সুনাগৰ উদ্যোগত "পথাৰ নাট মেলা"। ইয়াটো তিনি দিন ধৰি চলিল পথাৰৰ মাজত নাটক। দিনৰ পোহৰত। সম্পূৰ্ণ অনুষ্ঠানত থাকিব নোৱাৰিলেও পৰিবেশটো দৰ্শনৰ অভিজ্ঞতা হ’ল।

এতিয়া এই প্ৰয়াসখিনিক কেৱল ব্যতিক্ৰমী কিম্বা পৰীক্ষামূলক বুলি কৈ থ'লেই অন্যায় কৰা হ'ব যদিহে এইখিনি প্ৰয়াসে আনি দিয়া বাগধাৰাখিনি আগবঢ়াই নিব পৰা নাযায়। ব্যতিক্ৰম কিহত? এই ব্যতিক্ৰমৰ প্ৰাসংগিকতা কোনখিনিত? পৰীক্ষামূলক যদি সেয়া কিহৰ পৰীক্ষা? পৰীক্ষাৰ ফলাফল বা অনুসিদ্ধান্ত কি?

অসমত চলি থকা সমসাময়িক নাট্যচৰ্চাৰ তিনিটা ধাৰাৰ কথা আমি আগতে পাতিছোঁ। এটা হ'ল অঞ্চলে অঞ্চলে অনুষ্ঠিত হৈ থকা সদৌ অসম ভিত্তিক প্ৰতিযোগিতা সমূহৰ উদ্যোগ আৰু সমৰ্থনত চৰ্চিত হৈ থকা একাংকিকা নাটকসমূহ। বিস্তৰ চৰ্চাই গাঁৱে ভূঞে অলেখ কলাকুশলীক জন্ম দি আগবঢ়াই অনা এই প্ৰতিযোগিতাকেন্দ্ৰিক একাংকিকা নাটকৰ পৰম্পৰাক উলাই কৰিব পৰা নিশ্চয় নাযায়। কিন্তু ত্বৎসত্বেও প্ৰতিযোগিতামূলক ব্যৱস্থা এটাৰ অন্তৰ্গত হৈ ৰোৱাৰ ফলতেই এই পৰম্পৰাই বহুখিনি সীমাবদ্ধতাৰ মাজতে নিজকে আৱদ্ধ কৰি ৰাখিলে। এইখিনি কথা আমি অন্যত্ৰ ফঁহিয়াই বিশদভাবে আলোচনা কৰিছোঁ। দ্বিতীয়টো ভাগত থাকিল সততে এমেছাৰ বুলি চিহ্নিত এচাম কৰ্মীৰ নাট্যচৰ্চা। বিভিন্ন প্ৰেক্ষাগৃহত সময়ে সময়ে অনুষ্ঠিত নাটকসমূহ। একাংকিকাৰ চৰ্চাৰ পয়োভৰৰ অনুপাতে তাৰ আলোচনা সমালোচনা প্ৰায় নাই বুলিবই পাৰি। এমেছাৰ নাট্যচৰ্চা সমূহৰ দুই এখনৰ বাতৰি প্ৰতিবেদনৰ লেখীয়াকৈ অলপ অচৰপ কথা ওলায়। কিন্তু এটা দাৰ্শনিক ভিত্তিৰে সমালোচনাত্মক বাগধাৰা তেনেকৈ চকুত নপৰে। তৃতীয়টো ভাগত ৰ'ল ব্যৱসায়িক ভিত্তিত একালত শ্ৰীবৃদ্ধি লাভ কৰি এটা সুকীয়া পৰিচয় লাভ কৰা ভ্ৰাম্যমাণ নাটকখিনি। এই তিনিওটা ভাগতেই বছৰি হৈ থকা চৰ্চাৰ সংখ্যা তাকৰীয়া নহয়। কিন্তু এইবোৰৰ চৰ্চাই কেনেধৰণৰ কথাবতৰাৰ সুযোগ আমাৰ মাজলৈ অনি দিব পাৰিছে সেইটো এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰসংগ।

নাটক মানে কেৱল আঁৰকাপোৰ, হেলোজেন আৰু স্পটলাইট, উইংছ, গ্ৰীণৰুম আৰু প্ৰেক্ষাগৃহ নহয়। প্ৰচেনিয়াম নামেৰে জনাজাত এটা গঠণৰ পৰা নাটকক বাহিৰলৈ উলিয়াই আনি চোৱাটো আজিও অত্যন্ত জৰুৰী হৈ আছে। আজিও বুলি এইবাবেই কোৱা হ'ল এইকাৰণেই যে এই বিষয়ত কথাবতৰা আগতেও হৈছে। নাটক এটা জীৱন চৰ্চা। নাটক এটা দৰ্শন প্ৰণালী। আমি কেনে ধৰণৰ নাটক কৰিম, অথবা কোনখিনি নাটক আমাৰ নাটক হ'ব এইখিনি প্ৰশ্নৰ অৱতাৰণা কৰি পশ্চিমীয়া নাট্যচৰ্চাৰ প্ৰভাৱেৰে আমাৰ মাজলৈ অহা প্ৰচেনিয়াম আৰ্হিটোক সমূলি নৎস্যাৎ কৰি পৰম্পৰাগত আৰু পশ্চীমীয়া আধুনিক নাটকৰ পৰিৱৰ্তে এই সময়ৰ আমাৰ নাটক এটা তৃতীয় ধাৰাৰহে হ'ব লাগিব বুলি কথা তুলিছিল বাদল সৰকাৰে। এই তৃতীয় থিয়েটাৰৰ প্ৰস্তাৱৰ ভিত্তিত যিখিনি কথা আলোচিত হ'ল তাত প্ৰাধান্য পালে অভিনেতা আৰু দৰ্শকৰ প্ৰত্যক্ষ যোগাযোগৰ দিশখিনিয়ে। নাটক মঞ্চৰ পৰা নামি আহিল বাটলৈ, বজাৰলৈ। বিগত শতিকাৰ সত্তৰৰ দশকটো অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ এইবাবেই যে প্ৰায় সমান্তৰালভাবে বহুখিনি নতুন চিন্তাৰ উন্মেষ ঘটিবলৈ লৈছিল। উত্তৰগঠণবাদী চিন্তা চৰ্চাই যেনেকৈ আধুনিকতাবাদী ভিত্তিমূলখিনিক প্ৰশ্ন কৰিবলৈ লৈছিল তাৰ প্ৰভাৱ সকলোতে পৰিছিল। বাদল সৰকাৰৰ থিয়েটাৰৰ ভাষা সম্পৰ্কীয় চিন্তা আৰু সম্পৰীক্ষণৰ দৰেই ৰিছাৰ্ড শ্বিখনাৰৰ আৰম্ভ হৈছিল পাৰ্ফৰমেটিভ চাৰ্কুমষ্টেন্সৰ অন্বেষন। আনফালে কানহাইলালে আগবঢ়াই নিলে নাটকক জীৱনৰ সৈতে সংপৃক্ত কৰি নাট্যচৰ্চা। শুক্ৰাচাৰ্য ৰাভায়ো গোৱালপাৰাৰ ৰামপুৰত আগবাঢ়াই আনিলে অন্য এটা পৰিৱেশ। মাজতে হিমাংশু প্ৰসাদ দাসেও নাটকক আনি সুমুৱালেহি মহানগৰৰ ছিটিবাছৰ ভিতৰত। নাটক কেৱল নাটক হৈ নাথাকি হৈ পৰিল একধৰণৰ দৰ্শন-চৰ্যা। ইয়াৰ পিছত নাটকৰ সৈতে জড়িত মানুহখিনিয়ে নাটকক কেৱল পৰম্পৰাগত ধাৰণাটোৰ মাজেৰেই চাই থাকিবলৈ আৰু নাৰাজ। তেওঁলোকে পৰিৱেশন কলাৰ সমস্ত উপাদান আৰু সেইবোৰৰ মৰ্ম অধ্যয়ণ কৰি সম্প্ৰসাৰণ ঘটাবলৈ ল'লে পাৰ্ফৰমেন্স ষ্টাডিজ নামেৰে অন্য এটা সমান্তৰাল জ্ঞানশাখা।

নাটক কৰি থকাটো যিমান জৰুৰী, নাটকৰ কথা পাতি থকাটোও সমানেই জৰুৰী।ক্থাওকতে উল্লেখ কৰি থওঁ যে নীলোৎপল বৰুৱাৰ “শুক্ৰাচাৰ্য ৰাভা- যাত্ৰা আৰু মাত্ৰা” নামেৰে শুক্ৰাচাৰ্য ৰাভাৰ থিয়েটাৰী দৰ্শন, সম্পৰীক্ষা, যাত্ৰা আৰু মাত্ৰা সম্বন্ধীয় গ্ৰন্থ এখন প্ৰকাশ পায় বাদুংদুপ্পা প্ৰকাশনৰ দ্বাৰা। কেৱল শুক্ৰাচাৰ্য কিম্বা বাদুংদুপ্পা নহয়, বৰঞ্চ পাৰফৰমেন্স সম্পৰ্কীয় বহুতো আনুষংগিক দিশক সামৰি অনা অসমীয়া ভাষাত এইখন এখন অনন্য আৰু একক গ্ৰন্থ।

চৰাইবাহীৰ সোনাই পাৰতত্ত্বান্বেষীৰ "হোলোং" হওক কিম্বা কৈঠালকুছিৰ সুনাগৰ "পথাৰৰ নাট" হওক, এইখিনি উদ্যোগে কৰিলে কি আগলৈ কথা পাতিব পৰাকৈ আমাৰ সন্মুখলৈ সমল অলপ আগবঢ়াই দিলে। প্ৰথম, ইমান দিনে নাটক সম্পৰ্কে কথাবাৰ্তা যিখিনি পতা হৈ আছিল তাৰ গুৰুভাগ "নাট্যসাহিত্য" আখ্যা দি কেৱল নাটকৰ কাহিনী, সংলাপ আৰু মূল (বাচিক) কণ্টেণ্ট খিনিৰ মাজতে আৱদ্ধ আছিল। এইবাৰ এইখিনি উদ্যোগে কণ্টেণ্টৰ লগে লগে পৰিৱেশনৰ ফৰ্ম (আংগিক) সম্পৰ্কেও আমাক ভাবিবলৈ বাধ্য কৰালে। দ্বিতীয়, পৰিৱেশনৰ আনন্দ, দৰ্শনৰ আমোদ প্ৰমোদৰ লগে লগে এটা পৰিৱেশন পদ্ধতি যে একপ্ৰকাৰৰ দৰ্শন চৰ্চা সেই কথাও সাব্যস্ত কৰিলে। তৃতীয়, পৰিৱৰ্তীত আৰ্থ-সামাজিক প্ৰেক্ষাপটত "আজিকালি নাটক চাবলৈ মানুহ নাহে" বুলি হামৰাও কাঢ়ি থকা সময়ত নাটক চাবলৈ যদি মানুহ নাহে নাটককেই মানুহৰ মাজলৈ লৈ যোৱা যাওক- এনে এটা মনোবৃত্তিৰে নতুন সম্ভাৱনাৰ উন্মেষ ঘটালে।

পৰিৱেশন কলা অথবা পৰিৱেশ্য কলা- এই দুয়োটা পৰিভাষাৰে ব্যুৎপত্তিগত মূল হৈছে পৰিৱেশ শব্দটো। সেয়েহে পৰিৱেশ শব্দটোকলৈ বিশেষ চিন্তা-ভাবনা নকৰাকৈ কেৱল ইয়াৰ চৰ্চাৰ পৰম্পৰাগত পদ্ধতিখিনিৰেই চৰ্বিত চৰ্বন কৰি গৈ থকাটো নিশ্চয়কৈ গ্ৰহণীয় নহয়। এই ক্ষেত্ৰত হোলোং আৰু পথাৰৰ নাটে নাটকৰ উপস্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত পৰিৱেশৰ কথাখিনিক পুনৰ প্ৰসঙ্গায়িতকৰণ কৰি অলপ কথা পতাৰ সুযোগ আনি দিলে। এটা ব্যৱহাৰিক কলাৰূপ হিচাপে ইয়াৰ পিছত আহিব আন জটিলৰ পৰা জটিলতৰ প্ৰসংগখিনি। প্ৰচেনিয়াম মঞ্চৰ ‘সফল’ নাট এখনকে আনি হুবহু ৰূপত ইয়াতো উপস্থাপন কৰা হ’ব নেকি? অভিনয়ৰ মেথ’ড বা পদ্ধতি কেনে হ’ব? অভিনেতাৰ প্ৰস্তুতি-প্ৰক্ৰিয়া কেনে হ’ব? অসমৰ গাওঁ বা অসমৰ পথাৰ বুলি কথা কওতেও তাতো বিস্তৰ ব্যৱধান আছে। স্থানিক ভাষিক সাংস্কৃতিক সামূহিক স্মৃতিয়ে এইখিনি পৰিৱেশন পদ্ধতিক কেনেকৈ প্ৰভাৱিত কৰিব? উজনিৰ গাঁও এখনৰ দৰ্শকৰ সৈতে অভিনেতাৰ সাক্ষাৎ অভিজ্ঞতাক নামনিৰ গাঁও এখনৰ দৰ্শকৰ সৈতে হোৱা অভিজ্ঞতাৰ সৈতে কেনেকৈ ৰিজাব পৰা যাব? অনুষ্টুপ আৰু ক্ষণস্থায়ী আয়োজনবোৰেই প্ৰাধান্য পাই থাকিব নে দীৰ্ঘম্যাদী এটা আন্দোলনৰ ৰূপত আগবাঢ়ি যাব পৰাকৈ এইবোৰৰ সাংগঠনিক ৰননীতি একোটায়ো গা কৰি উঠিব? নব্য-উপস্থাপন-ৰীতিয়ে নাট্যকাৰসকলকো নাট ৰচনাৰ কৌশল সম্পৰ্কে নতুনকৈ ভাবিবলৈ বাধ্য কৰাব নেকি?

নতুন পুৰুষে কথাবোৰ পাতিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে। প্ৰশ্নবোৰ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে। কথাৰে আৰু কামেৰে।
 
সুনাগৰ উদ্যোগত "পথাৰ নাট মেলা"

সুনাগৰ উদ্যোগত "পথাৰ নাট মেলা"

তত্ত্বান্বেষীৰ "হোলোং দ্যা থিয়েটাৰ ফেষ্টিভেল"


সমুদ্র কাজল শইকীয়া
Rajya Sabha Television (RSTV), 3rd Floor,
Talkatora Stadium Annexe Building, New Delhi – 110001
email: kankhowa@gmail.com, mobile: +91 9811375594

পেখু পেখু (ত্ৰিশ): নুফুলা ফুলৰ গান: ফুলৰ গান, গানৰ ফুল

[দৈনিক অসম, দেওবৰীয়া চ'ৰা, 17 February, 2019]

ফেব্ৰুৱাৰী প্ৰেমৰ মাহ গান মানেই প্ৰেম প্ৰেম বুলিলেই ফুল ফুলাৰ বতৰা এতিয়া বসন্ত কিন্তু আমি চকুৰে দেখা ফুলপাহ গানত গোৱা হৈ থকা ফুলপাহৰ সৈতে একেই বুলি কোনো কথা নাই চাক্ষুস অভিজ্ঞতালব্ধ দৈনিক জীৱনত সাক্ষাৎ লাভ কৰা ফুলপাহ শিল্পই উপস্থাপন কৰা ফুলপাহৰ সৈতে একে নহবও পাৰে আৰু এই কথাটোৱেই আমাক ভাবিবলৈ বাধ্য কৰাব যে প্ৰাত্যহিক জীৱনৰ আপাত বাস্তৱতা আৰু শিল্পৰ বাস্তৱতা হুবহু একে নহয় সদায় চকুৰে দেখা গছ পাতটিও/ ছবিটিত ভাল হৈ পৰে;/ সদায় কাণেৰে শুনা সৰু কথাটিও/ গীত হলে প্ৰাণ টানি ধৰে...” কবিৰ ব্যাখ্যাই শৈল্পিক প্ৰতিৰূপায়ণ অথবা ৰিপ্ৰেজেণ্টেচনৰ প্ৰতি থকা আমাৰ আনুগত্যা কিম্বা আকৰ্ষণৰ কথাকেই সূচায় কিন্তু এই ৰিপ্ৰেজেণ্টেচনৰ ব্যতিৰেকেও শিল্পত উপস্থাপিত গছপাতটি কিম্বা ফুলপাহৰ একক, স্বকীয় আৰু অদ্বিতীয় এটা অস্তিত্ব থাকে সদায়ে তাক তাৰ এটা আপাত বাস্তৱিক অস্তিত্বৰ পৰিপূৰক বুলি উৎস সন্ধান কৰিবৰ প্ৰয়োজন নাথাকে ছবিৰ গছপাতটি ছবিৰেই গছপাত, গানৰ ফুলপাহ গানৰেই ফুলপাহ বুলি পতিয়ন যাব পাৰিলে শিল্পৰ ৰসগ্ৰহণৰ প্ৰক্ৰিয়াটো আৰু বেছি উজু হৈ পৰে

কেইটিমান গানৰ কথা আছে নুফুলা ফুলৰ বতৰা আছে নথকাৰ থকা ফুল নুফুলাৰ কথাখিনিয়ে তাৎক্ষণিকভাবে যদি বিৰহৰ ভাৱ এটাৰ উদ্ৰেক কৰে তেনেহলে ভুল কাৰণ খোজা গানকেইটা আচলতে অভাৱ, বিৰহ বা বিষাদৰ বিপৰীতে প্ৰাচুৰ্যৰহে গান



অত্যন্ত প্ৰভাৱশালী প্ৰথমটো গান বিশ্বৰ সৰ্ৱশ্ৰেষ্ট প্ৰেমৰ গান বুলি তালিকা এখন কৰিলে তাৰ ভিতৰত নিশ্চয় উপৰৰ ফালেই থাকিব যিহেতু প্ৰেমৰ গান, সেয়েহে ইয়াত ফুলৰ কথা আছে নতুন বছৰৰ আৰম্ভণীৰ কথা আছে, বৰষুণৰ কথা আছে গানৰ এটা সহজাত বৈশিষ্ট্য বা চৰিত্ৰ এয়েও যে সকলো সময়তে আপুনি গান এটা মনযোগেৰে নুশুনে, বা শুনিবই লাগিব বুলিও কথা নাই বেছিভাগ সময়তে অৱচেতন মনতহে গুণগুণনি এটাই অথবা তাৰ কথাংশই দোলা দি যায় সেই ফালৰ পৰা এই গীতটোত প্ৰেমৰ গান এটাত যিবোৰ শব্দ থাকিব লাগে সেইবোৰ শব্দই আছে এটা প্ৰেমাকূল আৱহাৱা নিৰ্মাণ কৰিবলৈ যিখিনি উপাদান লাগে সেইখিনিয়েই আছে কিন্তু সেইখিনি থাকিও নাই বস্তুখিনি থাকিও যে নাই সেয়াহে কৈ থকা হৈছে "উদযাপন কৰিবলৈ নতুন বছৰৰ আৰম্ভণীৰ দিনো নহয়... বসন্তৰ প্ৰথম দিনো নহয়, গাবলৈ কোনো গান নাই... আচলতেই এয়া এটা তেনেই সাধাৰণ দিন... এপ্ৰিলৰ বৰষুণ নাই, ফুল ফুলা নাই..." একোৰে একোটো নাই, বৰঞ্চ আজি তেনেই এটা গতানুগতীক বৈচিত্ৰহীন দিন এনে এটা বৈশিষ্ট্যৰহিত দিনতেই তোমাক মাতিলোঁ বা কল এটা কৰিলোঁ এই কথাটোকে বলৈ যে- তোমাক ভালপাওঁ, I just called to say I love you... সেই হিচাপেৰে এইটো এটা নুফুলা ফুলৰ গান, নোহোৱা বৰষুণৰ গান কিন্তু অন্তৰত প্ৰেমৰ উচ্ছাস ইমানেই আছে যে তাৰ বাবে ফুল ফুলিবৰ বতৰলৈ অপেক্ষা কৰিবৰ প্ৰয়োজনেই নহ এটা গতানুগতিক দিনটো নুফুলা ফুলৰ উল্লেখেৰেও, কেৱল বাচিক উল্লেখেৰেই প্ৰাপ্তিৰ অনুভৱখিনি এনেকৈয়ে নিৰ্মিত হৈছে

১৯৮৪ চনৰ ষ্টিভি ৱণ্ডাৰৰ এই গীতটো আজিও এটা শ্ৰেষ্ঠতম গীত বুলিয়েই পৰিগণিত কিন্তু এদিন আহি গম পালোঁ যে গানটোৰ ৰচয়িতা ষ্টিভি ৱণ্ডাৰ আছিল অন্ধ গানটোৰ এটা ভিডিঅ' আছে ' 'লা চছমা পিন্ধা ৱণ্ডাৰে টেলিফোনৰ ৰিচিভাৰটো কাণত কাষত ধৰি গানটো গাই আছে যেতিয়া গম পোৱা যায় যে যে এজন অন্ধ গায়কে ফুল নুফুলাৰ গানটি গাইছে তেতিয়া এই কথাটোত আকৌ এবাৰ পতিয়ন যাবলৈ সহজ হয় যে গানৰ মাজৰ এই ফুল ফুলাৰ অথবা নুফুলাৰ বতৰা বাস্তৱৰ ফুলপাহৰ ফুলা-নফুলাৰ বতৰাতকৈ পৃথকেই হয়   

তেনেকৈয়ে অঞ্জন দত্তৰ বঙালী ভাষাৰ যথেষ্ঠ জনপ্ৰিয় আন এটি গীত আছে এইটো গীতত আকৌ ফুল নুফুলাৰ কথাতকৈয়ো আৰু এঢাপ আগবাঢ়ি কোৱা যে ফুল ফুলিল বা নুফুলিল- সেই কথটোৰেই গুৰুত্ব নাই, “ফুল ফুটুক নাইবা ফুটুক আজ বসন্ত বাক্যাংশখিনি আহিছে কবি সুভাষ মুখোপাধ্যায়ৰ কবিতাৰ পৰা- ফুল ফুটুক না ফুটুক/ আজ বসন্ত এইটো আন এটা নুফুলা ফুলৰ প্ৰাপ্তিৰ গান তোমাৰ মোৰ আকাশৰ ৰং ফিকা হওক কোনো কথা নাই ধুমুহা আহক বা নাহক, কোনো কথা নাই এইখিনি গানে যি কথা প্ৰমাণ কৰে সেয়া বাস্তৱিক ফুলৰ উপস্থিতিয়েহে যে প্ৰাচুৰ্যৰ সম্ভেদ আনিব পাৰে তেনে কোনো কথা নাই গানৰ ফুলেও দিব পাৰে ঐশ্বৰ্যৰ সন্ধান গানত নুফুলাকৈ থকা ফুলপাহেও বিলাব পাৰে সুৰভি   

ফুল ফুলিছে বুলি কোৱাটো যেনেকৈ গানৰ এটা সহজ উপাদান, ফুল নাই ফুলা বুলি কোৱাটোও তেনেকৈয়ে এটা উপাদান ৰবীন্দ্ৰনাথৰ গানত "ফুলনিখন এতিয়া তেনেই উদং" কথাষাৰেও এটা চিত্ৰকল্পৰ সৃষ্টি কৰিছে হেমন্ত ঋতুৰ গানত গায়কে গাইছে- "ফুলনি আজি তেনেই যে উকা,/ কুলি কেতেকীয়ে নুশুনোঁ মতা,/ কঁহুৱানি সৰি যায় নদীৰ চৰে" নহয়, এয়াও বিষাহ বা বিৰহৰ গান নহয় কুলি-কেতেকীত মাত কিম্বা ফুল নাই মানেই সেয়া বিষাদৰ গান নহয় বৰঞ্চ এয়া বিষাদ দূৰ কৰাৰ হে প্ৰাৰ্থনা-সংগীত- "যাক অৱসাদ বিষাদ যিবোৰ,/ দিপালিকাৰে কৰা পোহৰ,/ কৰা পোহৰ, পোহৰে নিজৰ,/ শুনোৱা পোহৰৰ জয়বাণী..."



তেনেকুৱাকৈয়ে ফইজ আহমদ ফইজৰ তেনেই সহজ প্ৰেমৰ যেন লগা কিন্তু অত্যন্ত জটিল গান এটা আছে- “মুঝ চে পেহলি চি মুহব্বত মেৰে মেহবুব না মাংগ”: আগৰ দৰে আকৌ ভালপোৱাৰ কথা নকবি সোণ এহাতে মোৰ পৰা আৰু প্ৰেম নিবিচাৰিবি বুলি প্ৰকাৰান্তৰে প্ৰত্যাখ্যান কৰিও আকৌ গানটো ভৰি আছে প্ৰেমাস্পদৰ সৰস বৰ্ণনাৰে পোনতে গানটো বিৰহৰ গান নে প্ৰাপ্তিৰ গান বুজিবলৈ কঠিন ইমন কল্যাণ ৰাগৰ আধাৰেৰে মেডাম নুৰ জেহানৰ কণ্ঠত গীতটোৱে অসীম জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিছিল উৰ্দু ভাষাৰ অন্যন্য সুন্দৰ কথাৰে সৈতে এই গানটোৰ প্ৰভাৱ সুদূৰ-প্ৰসাৰী আন উদাহৰণ নালাগে, গানটোৰ মাজৰ পৰা "তেৰে আঁখোঁ কে চিৱা ইছ দুনীয়া মেইন ৰখা ক্যা হেই" বাক্যটোকে ধাৰলৈ আনি মজৰুহ চুলতানপুৰীৰ কলমেৰে সৃষ্টি হৈছিল আন এটি কালজয়ী গান লতা মংগেশকাৰৰ কণ্ঠত এই এটি মাত্ৰ বাক্যই যেনেকৈ অনুভৱী ব্যক্তি এজনক বহু সময় তন্ময় কৰি ৰাখিব পাৰে তেনেকৈয়ে গীতটোৰ বাকী বাক্যাংশবোৰো সমানেই শক্তিশালী গানটিয়ে বৰ্ণনা কৰি যায় প্ৰেমাস্পদক আৰু প্ৰেমাস্পদৰ প্ৰতি গীতিকাৰৰ হাবিয়াসক-
"...তোক পালেই পাম বৈকুন্ঠৰে ধাম
তোৰ দুখৰ মণিটি লৈ নেলাগে মোক কুবেৰৰো ধান
তোৰ এই মুখনিতে অনন্ত বসন্তৰে গান
তোৰ দুচকুতেই মোৰ পূৱা মোৰ দিবাৱসান..."  

কিন্তু ইমান হৃদয় উপচি পৰা প্ৰেমৰ অনুভূতি থকাৰ স্বত্বেও কিয় গানটোত বাৰে বাৰে কোৱা হৈছে, "আগৰ দৰে আকৌ ভালপোৱাৰ কথা নক'বি সোণ"? কিয় কোৱা হৈছে,
"ভালপোৱাতকৈয়ো আৰু অন্য দুখো আছে সংসাৰত
প্ৰেমৰ সিপাৰেও আছে অন্য হেঁপাহ এই মৰতত?"

কোৱা হয় ইংৰাজী ভাষাত প্ৰেম-ভালপোৱাৰ বাবে বহুল ব্যৱহৃত "Love" শব্দটোৰ বিপৰীতে উৰ্দু ভাষাত কেৱল প্ৰেম-ভালপোৱা বুজাবলৈকে ওঠৰটাকৈ শব্দ আছে উৰ্দু কবিয়ে প্ৰেমৰ আৰু প্ৰেমিকাৰ গুণ-গান নিৰহ-নিপানীকৈ গাব জানে কিন্তু গানটোৱে এইখিনিতে মোৰ সলায়- ভালপোৱাতকৈয়ো অন্য দুখৰ কথা যেতিয়া ক'বলৈ আৰম্ভ কৰে  
"অমানিশাই ঢাকি ৰাখিছে আমাক কত শত কাল
চেনেহৰ আঁচলেৰে ৰাখিব খোজা মানৱতা
প্ৰান্তে প্ৰান্তে দেখোঁ বজাৰত কেনেকে' বিক্ৰি হোৱা
দেখিছোঁ ছাই হোৱা, তেজতে লুতুৰি পুতুৰি হোৱা
মহাব্যাধিৰ জুহালত পোৰা মানুহৰ দেহা
পুতিগন্ধময় ক্ষত বিক্ষত মানুহৰ দেহা"

প্ৰেমাকুল হৃদয়াৱেগৰ উৰ্দ্ধত গীতিকাৰে দেখিছে সমাজৰ অন্ধকাৰাচ্ছন্ন সময়- "মোৰ দৃষ্টিয়ে পোনায় সেইফালেও বাট কি যে কৰোঁ, আজিও ধুনীয়া তোৰ মান কোনো নাই পিছে কি যে কৰোঁ" এটা প্ৰেমৰ গানৰ সলনি ই হৈ উঠিছে সমাজৰ প্ৰতি থকা শিল্পী-চেতনাৰ প্ৰকাশ কিন্তু এই আপাত প্ৰেমহীনতাত কোনো দুখ নাই

ফইজৰ আন এটি অনবদ্য গীত "গুলোঁ মেঁ ৰঙ্গ ভৰে' বাদ--নৌ-বাহাৰ চলে/ চলে ভি আৱ' কি গুলশন কা কাৰোবাৰ চলে " 'ত আছে ফুল ফুলাৰ কামনা ফুল ফুলি উঠাৰ প্ৰাৰ্থনা দ্বিজেন্দ্ৰ মোহন শৰ্মাৰ প্ৰখ্যাত গীতটোতো তীব্ৰ- "ফুল ফুলক, 'দৰে ফুল হৃদয় সেউজী ধৰাত" ফইজৰ গানত যেতিয়া ফুলৰ কামনা শুনিবলৈ পাইছোঁ- তেতিয়া ফইজ জেলত আৱদ্ধ কাৰাৰুদ্ধ কবিয়ে কামনা কৰিছে-
ফুলৰ পাপৰি ৰঙাই, বসন্তৰ সুগন্ধিত শীতল বায়ু বৈ যাওক
গুছি আহা তুমি, ফুলনি জাতিষ্কাৰ হওক
ইয়াতো ফুল ফুলা নাই কেৱল কামনাহে আছে- বসন্তই আহি ফুলে ফুলে ৰং ভৰাই যোৱাৰ  

ফুল নুফুলাৰ কালতো গানৰ ফুলে আমাক সুবাস দি আহিছে আনকি গানত নুফুলা ফুলেও সুবাস বিয়পাইছে, ফুলি মৰহি যোৱা ফুলেও দিছে প্ৰাচুৰ্যৰ সম্ভেদ হেমাংগ দত্তৰ কবিতাৰ সূৰ্যটোৰ দৰেইৰাতিয়ে উপহাৰ দিব নোৱাৰে সূৰ্য/ কিন্তু ৰাতিৰ কবিতাই পাৰে
ফুল ফুলক জীৱন প্ৰেমময় হওক



সমুদ্র কাজল শইকীয়া
Rajya Sabha Television (RSTV), 3rd Floor,
Talkatora Stadium Annexe Building, New Delhi – 110001
email: kankhowa@gmail.com, mobile: +91 9811375594