ডঃ বাণিকান্ত কাকতি

...সাহিত্যৰ ক্ষেত্রত নতুনকৈ কৰিবলগীয়া কাম একো নাই। সাহিত্য ধ্বনি আৰু প্রতিধ্বনি মাথোন। পূর্বপুৰুষ সকলৰ ভাবৰ ধ্বনি যাৰ হৃদয়ত পুৰাকৈ প্রতিধ্বনিত হয় সিয়েই সফলতা লাভ কৰে... ডঃ বাণীকান্ত কাকতি, বাঁহী, ১৩শ বছৰ, অষ্টম সংখ্যা, আঘোণ, ১৮৪৭ শক।

Tuesday, January 8, 2019

পেখু পেখু (আঠাইশ): উদ্ধৃতি

[দৈনিক অসমদেওবৰীয়া চ'ৰা, 13 Jan. 2019]


"কিতাপবিলাকে সদায় আনবিলাক কিতাপৰ কথাকে কয়, অৰু প্ৰতিটো গল্পই যি কাহিনী কয় সেই কাহিনীটোও ইতিপূৰ্ৱে কোৱা হৈ গৈছে"।
["books always speak of other books, and every story tells a story that has already been told".]
- Umberto Eco

সমজুৱাকৈ কিবা এষাৰ ক'বলৈ লৈ কথাখিনি মনোগ্ৰাহী কৰি তুলিবলৈ আপুনি কাৰোবাৰ উদ্ধৃতি দি ভাল পায় নেকি? কৰোবাৰ ভাষণ শুনোতে মাজতে উদ্ধৃতি শুনি আপুনি কেতিয়া মুগ্ধ হয় আৰু কেতিয়া বিৰক্ত হয়? কেতিয়াবা বহুতো আন আন লেখকৰ কথাৰ উল্লেখৰ মাজত এজন লেখকৰ নিজস্ব বক্তব্য হেৰাই যোৱা যেন অনুভৱ হয় নেকি? সততে লেখক-বক্তাৰ উদ্ধৃতিৰ অধিক মোহ আৰু পাঠক-শ্ৰোতাৰ উদ্ধৃতিৰ প্ৰতি বিৰাগ দুয়োটাই দেখা যায়। কিন্তু মূলগতভাৱে কথাখিনি কেৱল আন কোনোবাই কৈ বা লিখি থৈ যোৱা কথাৰ উল্লেখতেই শেষ নহয়। প্ৰায়বোৰ বক্তৃতা বা লেখাত কিছুমান উদ্ধৃতি ওফৰা জেঙৰ দৰে আহি লাগেহি আৰু তাৰ ফলতেই উদ্ধৃতি সম্পৰ্কীয় ধাৰণা কিছুমানো ওফৰা জেঙৰ দৰেই আমি শুনিবলৈ পাই থাকোহক। কাৰোবাৰ বাবে উদ্ধৃতি একোটা লেখা এটাক মনোগ্ৰাহী কৰি তুলিবৰ সৌন্দৰ্যবৰ্ধক কছমেটিক্স, কাৰোবাৰ বাবে নিজকে গ্ৰন্থকীট কিম্বা পণ্ডিত-প্ৰৱৰ বুলি জাহিৰ কৰিবৰ অৱকাশ, কাৰোবাৰ বাবে ৰাজনৈতিক কিম্বা বৌদ্ধিক স্থিতি সাব্যস্ত কৰিবৰ বাবে সাৰথিৰ সূচক। কিন্তু উদ্ধৃতি এটা অপৰিহাৰ্য প্ৰসংগ। ইয়াৰ গুৰুত্ব আৰু প্ৰয়োজনীয়তা উপলব্দ্ধি কৰিব পাৰিলে ইয়াৰ প্ৰয়োগ কেনেকৈ কৰিব লাগে সেই কথাও শিকিব পৰা যাব।


অসমৰ এই সময়ৰ সাংস্কৃতিক পৰিমণ্ডলত বিদ্যায়তনিক বা পদ্ধতিগত চৰ্চাৰ প্ৰতি আগ্ৰহ বৰকৈ দেখা নাযায়। সমজুৱাকৈ কথা ক'বলৈ বিচৰা বা কাকত-আলোচনীত লিখিবলৈ বিচৰা ব্যক্তি সকলৰো বেছিভাগৰে আচলতে নিজাকৈ একো বক্তব্য নাথাকে। ফলত স্থান, কাল আৰু উদ্দেশ্য সম্পৰ্কে অৱগত নোহোৱাকৈয়ে কথাৰ ওপৰত কথা কিছুমান আগবাঢ়ি গৈ থাকে। আধা ঘণ্টা সময়ৰ বাবে আয়োজিত অনুষ্ঠান একোটাতো মই পিছে বেছি কথা নকওঁ বুলি আৰম্ভ কৰি বক্তা এজনে পঞ্চলিশ মিনিটলৈকে অনৰ্গল কথা কৈ গৈ থাকিব পাৰে। আৰু কথাখিনিৰ মৰ্ম? ইমানেই বিস্তাৰিত যে অলমিতিবিস্তাৰেণ। অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়ৰ শিৰোনাম একোটা দেখি লেখা এটা পঢ়িবলৈ লৈ শেষ পৰ্যন্ত দেখা পাওঁ সকলো কেৱল চৰ্বিত চৰ্বন। লেখকৰ বক্তব্য ক'তো নাই।

বহুকাল আগতেই আৰ্জেণ্টিনাৰ লেখক বৰ্হেছে স্বীকাৰ কৰি থৈ গৈছে যে (এইটোও এটা উদ্ধৃতিয়েই) সকলো কথাই কোৱা হৈ গৈছে, মানুহে কৰিব পৰা সকলো কামেই কৰা হৈ গৈছে। সৌ তাহানিতেই বাঁহীৰ পাতত বাণীকান্ত কাকতীদেৱেও কৈ থৈ গৈছে "সাহিত্যৰ ক্ষেত্রত নতুনকৈ কৰিবলগীয়া কাম একো নাই। সাহিত্য ধ্বনি আৰু প্রতিধ্বনি মাথোন"(ডঃ বাণীকান্ত কাকতি, "বাঁহী", ১৩শ বছৰ, অষ্টম সংখ্যা, আঘোণ, ১৮৪৭ শক)। কথাখিনি কোনোবাই অন্ত:কৰণেৰে মানি লওক বা নলওক, অন্তত: এইকথা মানি চলাই যুগুত যে আজি মই ক'বখোজা কথাটো ইতিমধ্যেই বহুজনে বহু ঠাইত বহুধৰণেৰে হয়তো কৈ থৈ গৈছে। আজি মই ভাবি থকা কথাটোৰ ময়েই একমাত্ৰ চিন্তক- এই ধাৰণা বাতুলতাৰ বাদে আন একো নহয়। ই অহমিকাযুক্ত। জ্ঞান আৰু বুদ্ধিৰ বিকাশৰ এটা বংশগতি আছে। অৱলীলাক্ৰম আৰু পদ্ধতিবিধিগত- দুয়োটা ধৰণেৰেই আমাৰ চিন্তা বা ভাবৰ জগতখন প্ৰভাৱিত। এনে ক্ষেত্ৰত এতিয়া এইটো আপোনাৰ সিদ্ধান্ত যে আপুনি সেই চিন্তন প্ৰক্ৰিয়াৰ গতিপথক স্বীকাৰ কৰি তাৰ এটা অংশ হিচাপে অপোনাৰ বক্তব্যখিনিক আগুৱাই নিবলৈ বিচাৰিব নে বক্তব্যখিনিক ব্যক্তিগত আছুতীয়া পৰ্যায়তে ৰাখিবলৈ বিচাৰিব। লগতে মন কৰি চলিব যে আপুনি বিচাৰিলেও নিবিচাৰিলেও আপোনাৰ চিন্তা বা ভাব কোনোবা নহয় কোনোবা এটা ধাৰাৰ/ ডিছিপ্লিনৰ/ স্কুলৰ অংশ। সেইকাৰণেই অগত্যা কিবা কথা এষাৰ উদ্ধৃতি দিবলগা হ'লেও কি কথাৰ উদ্ধৃতি দিয়া হৈছে তাৰ লগে লগে কথাষাৰ কাৰ কথা সেইটোও গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ উঠে। তেনেই সাধাৰণ যেন লগা কিছুমান শব্দ, বাক্য বা বাক্যাংশও আচলতে নিৰ্লিপ্ত নহয়। একোষাৰ কথাই তাৰ পিঠিত প্ৰসংগ সংগতিৰ বোজা কঢ়িয়াই ফুৰে।

মাৰ্চেল ডুচ্যঁৰ কৰ্মৰ চাক্ষুস উদ্ধৃতিৰে ব্যৱসায়িক বিজ্ঞাপন ভিত্তিক কাম


তেনেই সহজভাবে বুজিবলৈ এটা উদাহৰণ লওক। দেশৰ সৰ্বাংগীণ বিকাশ সকলোৱেই বিচাৰে। বিশেষকৈ বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ গণতন্ত্ৰ বুলি প্ৰতিস্থিত দেশ এখনত যিকোনো ৰাজনৈতিক বা সামাজিক দলেই এইটোকেই বিচাৰিব যে সকলোৰে সৈতে সকলোৰে উন্নয়ন সমানে আগবাঢ়ক। কিন্তু কথাৰ মাজতে প্ৰধানমন্ত্ৰী মোডী ডাঙৰীয়াই কৈছে যে "সবকা সাথ, সবকা বিকাশ" বুলি যদি কোনোবাই উল্লেখ কৰে তেনেহ'লে বুজিবলৈ অসুবিধা নহয় যে বাচিক বা ভাষিক বক্তব্যখিনিয়েই শেষ কথা নহয়। তাৰ প্ৰাসংগিক আৰু প্ৰসংগায়িতকৃত দিশখিনিও সমানে গুৰুত্বপূৰ্ণ। গণতন্ত্ৰত সকলোৰে একেই অভিপ্সা হ'লেও একেটা উদ্ধৃতি বিৰোধী দলৰ এজনে কেতিয়াও নিদিয়ে। তাৰ মানেটোৱেই হ'ল এই যে একো একোটা উদ্ধৃতিৰ জৰিয়তে এটা মতাদৰ্শগত স্থিতিৰ পশ্চাদপট নিৰ্মাণ কৰি গৈ থকা হয়। এটা উদ্ধৃতিয়েই, কাৰ উদ্ধৃতি আৰু কি কথাৰ উদ্ধৃতি তাৰ ভিত্তিতেই প্ৰতিভাত কৰিব আপোনাৰ চিন্তন প্ৰক্ৰিয়াৰ গতিবিধি, আপোনাৰ মতাদৰ্শগত অৱস্থান। আত্মপক্ষ সমৰ্থনৰ বাবে সমৰ্থন বিচাৰিও উদ্ধৃতিৰ প্ৰয়োগ হয়। বিশেষ কোনোবাই অমুক কথাটো আগতে কৈ গৈছে বুলি কৈ মানুহক সহজে কথা এষাৰেৰে পতিয়ন নিয়াব পাৰি বাবেই ভূৱা উদ্ধৃতিৰ মীম (Meme) ইণ্টাৰনেটত সহজে উপলব্ধ। আব্ৰাহাম লিংকন অথবা ৱাশ্বিংটনৰ ফটো এখন সাঙুৰি তেওঁলোকৰ নামত হয়তো প্ৰচাৰ কৰা হ'ল যে "ইণ্টাৰনেটত পোৱা কথা সকলো কথা বিশ্বাস নকৰিবা"। আমি জানো যে এয়া হাস্যৰসৰ বাবেই কৰা হয় কাৰণ তেওঁলোকৰ দিনত ইণ্টাৰনেট নাছিলেই। কিন্তু কথাখিনিয়ে আঙুলিয়াই দিয়ে যে প্ৰসংগৰ উল্লেখ নথকা উদ্ধৃতিয়ে কেনেকৈ আমাৰ মনত বিভ্ৰান্তিৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। এনেকৈ বিভ্ৰান্তি আৰু ভূৱা প্ৰচাৰেৰে প্ৰৰোচনাৰ কামো নিৰন্তৰ ঘটিয়েই আছে।   

ইণ্টাৰনেট মীম (meme)

ওপৰৰ উদাহৰণটো ব্যাখ্যাৰ বাবে সহজ আছিল। কিন্তু আন কিছুমান উৎস আছে যিখিনিত কথাখিনি ইমান স্পষ্ট নহয়। আব্ৰাহম লিংকন, জ্যোতিপ্ৰসাদ, মহাত্মা গান্ধী, ৰবীন্দ্ৰনাথ, আইনষ্টাইন আজি কিছুমান লাৰ্জাৰ-দেন-লাইফ নাম আছে যিসকলৰ কথা "মহৎ লোকৰ বাণী" বুলিয়েই শীৰোধাৰ্য কৰি সহজে সততে উল্লেখ কৰি থকা হয়। কিন্তু সেই সমূহতো সাৱধানতা সমানেই মানি চলিবলগীয়া হয়। মহৎ লোক এজনো মহৎ লোক হৈ উঠে কিছুমান নিৰ্মাণ প্ৰক্ৰিয়াৰ মাজেৰেহে। সদায়ে সুবিধাবাদী স্থিতি গ্ৰহণ কৰি অহা চৰকাৰী পক্ষৰ তোষামোদকাৰী লেখকৰ দ্বাৰা জ্যোতিপ্ৰসাদৰ কথা উদ্ধৃত হ'লে প্ৰগতিশীল মহল ক্ষুণ্ণ হোৱাৰ কাৰণ এইটোৱেই। কাৰণ আমি ভাবি থকাৰ দৰে এজন মহৎ লোকৰ বাণী প্ৰয়োগ কৰি আমি যে আমাৰ বক্তব্য বা লেখাৰ জোৰ বঢ়াইছোঁ সেয়ে নহয়, প্ৰকাৰান্তৰে আমি সেই ব্যক্তিবিশেষৰ ভাৱমূৰ্তিও নিৰ্মাণ কৰি গৈ আছোঁ। গতিকে প্ৰক্ৰিয়াটো ৱান-ৱে ট্ৰেফিক নহয়। আজি ডাৰউইনৰ উদ্ধৃতি দি ডাৰউইনৰ পৰা যদি মই সহায় লৈ আছোঁ, ডাৰউইনেও মোৰ লেখাটোৰ জৰিয়তে মোৰ পৰা সহায় লৈ আছে। কাৰণ পাঠৰ মাজেৰেহে লেখক বা স্ৰষ্টাৰ অস্তিত্ব বৰ্তি থাকে।    

নতুন প্ৰজন্মৰ সাহিত্যচৰ্চাকাৰী সকলৰ সৈতে মাজে মাজে গঠণমূলক আলোচনাত জড়িত হৈ বহুতো ন-পুৰণি প্ৰশ্নৰ সন্মুখীন হওঁ। এনেকুৱাতেই এই প্ৰশ্নটোও আহিছিল যে অধিক উদ্ধৃতিয়ে লেখা এটাৰ সৌষ্ঠৱ ম্লান পেলায় নেকি? লেখকৰ নিজা বক্তব্য বিচাৰি পাঠকে হাবাথুৰি খাবলগীয়াত পৰিবগৈ নেকি? উদ্ধৃতি কেৱল কি পাণ্ডিত্য জাহিৰ কৰাৰ প্ৰৱণতা? এইখিনি প্ৰশ্নৰ প্ৰতি সঁহাৰি এজন সামাজিক মাধ্যমৰ লেখকতকৈ এজন বিদ্যায়তনিক পৰ্যায়ৰ লেখকৰ নিশ্চয় পৃথক হ'ব। কাৰণ পাঠৰ পুনৰপাঠ, প্ৰসংগ সংগতিৰ সঞ্চয়ন, চাইটেচন বা টীকাকৰণ আদিয়েই বিদ্যায়তনিক চৰ্চাৰ আধাৰ। দৈনিক, সাপ্তাহিক, পষেকীয়া আৰু মাহেকীয়া কাকত-আলোচনীৰ দ্বাৰা প্ৰৰোচিত তাৎক্ষণিকতা-নিৰ্ভৰ, চাঞ্চল্যকৰ অথবা 'সুখপাঠ্যতা-নিৰ্ভৰ' লেখাৰ চৰ্চাই এই দিশত ভাবিবলৈ সুযোগ নিদিয়ে। বাতৰি-কাকতৰ আবয়ৱিক বাচ্য (বডী লেংগুৱেজ)-ৰ প্ৰতি আনুগত্য স্বীকাৰ কৰিয়েই আমি বেছিভাগ লেখাৰ লগতেই তাৰ পাদটীকা উল্লেখ নকৰোঁ। যিটো আচলতে এটা গৰ্হিত কাম।     

এইখিনিতে উল্লেখ কৰিব পৰা এটা ব্যক্তিগত উদাহৰণো আছে। স্নাতকোত্তৰ পৰ্যায়ত সমালোচনাত্মক লেখাৰ শ্ৰেণীকোঠাৰ অন্তৰ্গত এখন কাকত জমা দিবৰ বেলা শেষ মুহূৰ্তলৈকে মোৰ লেখা হৈ উঠা নাছিল। প্ৰসংগ পুথি বা সমল যোগাৰ কৰি থৈছিলোঁ যদিও লিখিব পৰা নাছিলোঁ। ছাত্ৰাৱস্থাৰ পৰীক্ষাৰ আগনিশাৰ অৱস্থা কেনেকুৱা হয় সকলোৱে জানে। তেনে এটা নিশাই সমস্ত সমলপুথিৰ অ'ৰ পৰা অলপ ত'ৰ পৰা অলপ উদ্ধৃতি আনি আনি জোৰা দি কোনোমতে কাকতখন সম্পূৰ্ণ কৰি পূৱালৈ জমা দিলোঁ। গোটেই কাকতখনত নিজা বুলিবলৈ বৰ বিশেষ কথা লিখাই নাছিলোঁ আৰু সেয়েহে বুজিছিলোঁ এইখন কাকতত মই নম্বৰ নোপোৱাটোৱেই খাটাং। পিছলৈ নিৰীক্ষক অধ্যাপকগৰাকীয়ে মোক মাতি নি ক'লে বোলে এইখনেই মোৰ সেই সময়লৈকে আটাইতকৈ উৎকৃষ্ট কাকত। পাছত আনৰ আগতো মই যুগুতোৱা কাকতখনক এটা আৰ্হি হিচাপে তেখেতে ব্যাখ্যা কৰিছিল। এই ঘটনাটোৰ পৰা এইটোৱেই বুজি পাইছিলোঁ যে সংগৃহীত সমলসমূহৰ চয়ন, সেই সমূহৰ বিন্যাস আৰু তাৰ মাজেৰেই এটা চিন্তন প্ৰক্ৰিয়াৰ ব্যাখ্যাচিত্ৰ নিৰ্মাণ কৰিব পৰাটোৱেই আছিল এটা সফলতা। লেখাৰ মাজত বা কথাৰ মাজত অধিক উদ্ধৃতিৰ প্ৰয়োগ বেয়া কথা নেকি- এই প্ৰশ্নটোৰ উত্তৰ ইয়াতেই আছে।  

শিল্পত প্ৰভাৱ, অনুকৰণ, অনুসৰণ, পুনৰোল্লেখ আদি বিৰল নহয়। এটা চিন্তাৰ আধাৰত তাৰ সমৰ্থনত অথবা বিৰোধত আন এটা চিন্তাই বাট বোলে। এই বিষয়ত "কুম্ভীলক নে ঐতিহ্যৰ বাহক? শিল্পত পাষ্টিচ’: উল্লেখ, অনুকৰণ আৰু প্ৰতিৰূপায়ণ" শিৰোনামেৰে আমি "প্ৰকাশ" আলোচনীত আগবঢ়োৱা এটা সুদীৰ্ঘ আলোচনাৰ মাজতে এইখিনি কথাও আছিল- "আমি জানো যে আমি অসমীয়া নহওঁ দুখীয়া কিহৰ দুখীয়া হএই কথাষাৰ আছিল লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাৰ। পাছলৈ ভূপেন হাজৰিকাদেৱে যেতিয়া গায় আমি অসমীয়া নহওঁ দুখীয়া বুলি সান্তনা লভিলে নহতেতিয়া সেইটো এটা পাষ্টিচৰ উদাহৰণ। এটা এল্যুজন (Allusion)তেনেকৈয়ে অজিৎ বৰুৱাৰ মন-কুঁৱলী সময়কবিতাত পোৱা বাক্য এটিৰ যেতিয়া সন্মুখীন হওঁ এদিনাখন এটা ধেকুৰা কুকুৰে মুখত মঙহ লৈআৰু জানিব পাৰোঁ যে সেই বাক্যটো আছিল তেওঁলোকৰ বাল্যকালত পঢ়াশালীৰ পাঠ্যত (দুৰ্গাধৰ বৰকটকী সংকলিত দ্বিতীয়মান শ্ৰেণীৰ পাঠ্যপুস্তক) অন্তৰ্ভূক্ত এটা পদ্যৰ বাক্য, তেতিয়া গম পাওঁ যে সেইটো এটা পাষ্টিচ। পূৰ্ৱসূৰীৰ প্ৰভাৱক স্বীকাৰ কৰি এনেদৰে বাট বোলাৰ ফলতেই এদিন এটা ঐতিহ্যৰ নিৰ্মাণ সম্ভৱপৰ হৈ উঠে। কেতিয়া কোনখিনি উল্লেখ, অনুকৰণ অথবা প্ৰতিৰূপায়ণক এটা ঐতিহ্যৰ নিৰ্মাণৰ পদ্ধতি হিচাপে স্বীকৃতি দিম আৰু কেতিয়া এনে এটা কাৰ্যক অসাধু চৌৰ্যবৃত্তি বুলিম তাৰ মাজৰ সীমাৰেখাডাল সকলো সময়তে সুস্পষ্ট হৈ নাথাকে"

কুম্ভীলক বৃত্তি সম্পৰ্কীয় অভিযোগ আৰু বিতৰ্ক আমাৰ মাজত সঘন। ই নিজেই এটা গুৰুতৰ বিষয়। কিন্তু ইয়াৰ লগে লগে পাদটীকা চয়ন নকৰা আৰু পদ্ধতিগত অধ্যয়ণক প্ৰাধান্য নিদিয়াটো আৰু বেছি ক্ষতিকাৰক কথা। কুম্ভীলক বৃত্তিৰো ইয়ে অণুঘটক। বিদ্যায়তনিক লেখাৰ বাবেতো অপৰিহাৰ্যই হয়, আমি আনকি কবিতাৰ ক্ষেত্ৰতো পাদটীকা কিম্বা প্ৰসংগ সংগতিৰ উল্লেখৰ আমি পোষকতা কৰোঁ। অন্য উৎসৰ পৰা চুৰি কৰাটোহে যে বেয়া সেইটো নহয়। অন্য উৎসৰ পৰা আহৰিত প্ৰকাশভংগী, বাক্যাংশ, চিত্ৰকল্প, ব্যঞ্জনা আদিৰ সৌজন্যতা স্বীকাৰ নকৰাটোও সমানেই অসাধুতা। কেৱল সামান্য সাৱধানতা, সততা আৰু সিদ্ধান্তৰ প্ৰয়োজন। কুম্ভীলক-বৃত্তিৰ অভিযোগত আক্ৰান্ত আপোনাৰ লেখা এটা হয়তো ঐতিহ্যৰ বাহকো হৈ উঠিবগৈ পাৰে।


সমুদ্র কাজল শইকীয়া
Rajya Sabha Television (RSTV), 3rd Floor,
Talkatora Stadium Annexe Building, New Delhi – 110001
email: kankhowa@gmail.com, mobile: +91 9811375594

Monday, January 7, 2019

পেখু পেখু (সাতাইশ): সানন্তিক স্থৈৰ্য

[দৈনিক অসমদেওবৰীয়া চ'ৰা, 16 Dec. 2018]


এই সময় অনাস্থাৰ সময়। তিনি দশকৰ পূৰ্ৱেও সময় অনাস্থাৰেই আছিল। কিন্তু দুয়ো সময়ৰ অনস্থাৰ মাজত প্ৰভেদ ৰৈছে। বিৰাট জনজাগৰণৰ ক্ৰমণিকাৰ মাজেৰে এটা দীঘলীয়া বাট বুলি ভাৰতবৰ্ষৰ স্বাধীনতাপ্ৰাপ্তিৰ সদ্য পৰৱৰ্তী কালত প্ৰতিষ্ঠিত গণতন্ত্ৰৰ চন্দোৱাৰৰ তলত জনতাৰ কণ্ঠস্বৰক এক অনন্য মৰ্যাদা দিয়া হ'ল। পিছে সাধাৰণ মানুহৰ সাধ্য ক্ষমতা, শক্তিৰ কথা কালক্ৰমত কেৱল ৰোমাণ্টিক ধাৰণা বুলি ল'বলৈ ল'লে এচাম মানুহে। বিংশ শতিকাৰ শেষাৰ্ধৰ দুটা দশক এই দিশেৰে এটা স্বপ্নভংগৰ যুগৰ সূত্ৰপাত বুলিয়ে ক'ব লাগিব। বিশেষকৈ নব্য উদাৰ নীতি, মুক্ত অৰ্থব্যৱস্থাৰ পিছত সমাজৰ সকলো দিশ পুঁ‌জিবাদৰ ওচৰত এনেকৈ লেটুসেতু হ'বলৈ ধৰিলে যে জনতাৰ সন্মিলিত কণ্ঠস্বৰেও ৰূপ সলাবলৈ ল'লে। জনতা, জনগণ বা মানুহ এটা বিমূৰ্ত ধাৰণা মাত্ৰ নহয়। স্থান আৰু কালৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতে ইয়াৰ চৰিত্ৰ নিৰ্ধাৰণ কৰি চলে।  একালত বাঁওপন্থী চৰ্চাই শোষক আৰু শোষিতৰ এটা দ্বৈত-বিৰোধ (বাইনেৰী) সন্মুখত ৰাখি এই জনতাৰ কণ্ঠস্বৰক সৰলীকৃত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল একেদৰে স্বাধীনতা আন্দোলনৰ বুৰঞ্জীলেখকৰ বাবেও দেশী আৰু ঔপনিৱেশিকৰ এটা স্পষ্ট দ্বৈত-বিৰোধ মজুদ আছিল। কিন্তু কালক্ৰমত যেতিয়া সকলো কথাই বহুধাবিভক্ত হৈ গৈ থাকিল তেতিয়া দেখা গ'ল যে এই জনতাৰ কণ্ঠস্বৰক সংজ্ঞায়িত কৰা বা প্ৰতিনিধিত্ব কৰাটোও এটা জটিল অংক। কণ্ঠস্বৰৰ কথা বাৰু পাছলৈ আহে। তাৰ আগতেই সামূহিক চেতনা (কালেক্টিভ কনচিয়েন্স)ৰ ক্ষুদ্ৰাতিক্ষুদ্ৰ চৰিত্ৰগত দিশখিনিয়ে আজিৰ তাৰিখত আৰু সামগ্ৰিক বা সম্যক ধাৰণা এটা লৈ থাকিবলৈ আমাক প্ৰেৰণা নোযোগায়। কোনে ভাবিছিল আজিৰ তাৰিখত দেশভক্তি এটা আটাইতকৈ ভয়ানক শব্দ হৈ উঠিব? এই সময়ত সন্মিলিত জনতা, জাগ্ৰত জনতা আৰু সমাজৰ প্ৰতি দায়বদ্ধ বুলি প্ৰমাণ কৰিবলৈ উঠি পৰি লগা জনতায়েই আটাইতকৈ বেছি সংগঠিত কূটাঘাত কৰিব লাগিছে। কোনো বহিৰাগত শত্ৰুৱে অথবা সাম্ৰাজ্যবাদী শোষকে নহয়, দেশপ্ৰেমিক, ধৰ্মপৰায়ণ, পৰম্পৰাৰ ৰক্ষক আৰু সমাজ উদ্ধাৰকৰ্তা জনতায়েহে গৈ মন্দিৰ ভাঙে অথবা মছজিদ ভাঙে। গাওঁখনৰ হিতাকাংক্ষী অনামী জনতাই হাত উজান দিয়ে ডাইনী-সন্দিগ্ধক অথবা সোপাধৰাবেশীক মৰিয়াই মৰাত। ভাৰ্চুৱেল জগতে নতুনকৈ সৃষ্টি কৰা চিমুলাক্ৰাৰ মাজত টিক টক ভিডিঅ'ৰে সময় অতিবাহিত কৰা এটা প্ৰজন্মৰ সামূহিক চেতনাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰি এজন কবিয়ে কয় জানো- মই মানুহৰ অমল উৎসৱ? প্ৰায় চাৰি দশকৰ আগৰ এটা তুমুল বিপ্লৱৰ বিপৰ্যয়ে সৃষ্টি কৰা অনাস্থাৰ পিছত এতিয়া এয়া অনাস্থাৰ দ্বিতীয় স্তৰ।












কিন্তু অনাস্থাৰে মানুহ নাবাঁ‌চে। অনাস্থাৰে জগতো নাবাচে। বিবৰ্তন আৰু ৰূপান্তৰৰ মাজৰে আহি আজিৰ বসবাসযোগ্য এই সুন্দৰ পৃথিৱীখন আজিৰ অৱস্থা পাইছেহি কেৱল সামূহিকতাৰ ওপৰত থকা আস্থাৰ বাবেহে। আজি আমি যাৰ মাধ্যমেৰে কথা পাতি আছোঁ‌হক, এই মুখৰ ভাষাটোও সামূহিকতাৰেই সাধন। অন্ন বস্ত্ৰ বাসস্থানৰ সকলো সাধনেই সামূহিকতাৰ মাজেৰে অগ্ৰসৰ হৈ আহি কৰা সাধন মাত্ৰ। সেয়েহে সমস্ত অনাস্থাৰ বিপৰীতে এক গভীৰ আস্থাৰ কামনা একাংশ কবি শিল্পী সাহিত্যিকে বৰ্তাই ৰাখিবই লাগিব। এইখিনিতেই কবি সনন্ত তাঁতিৰ অপৰিসীম গুৰুত্ব।

শিল্প আৰু সাহিত্যত মুল্যবোধ আৰোপ কৰি তাক মান্যতা প্ৰদান কৰাৰ অলিখিত বিধান কিছুমান আছে। ঘৰুৱা আড্ডাত বন্ধু এজনে এবাৰ ধেমেলীয়া সুৰেৰে কৈছিল, জীৱনৰ আগবয়সত 'কম্যুনিষ্ট' হোৱাটো ভাল। মানুহৰ মুক্তিৰ জয়গান, সমাজ পৰিৱৰ্তন আদি কথাবোৰ ডেকাকালৰ তেজ গৰম হৈ থকালৈকে ভাল, কিন্তু বয়স বাঢ়ি অহাৰ লগে লগে নিচা ফাটি সেইবোৰৰ পৰা আঁতৰি আহিব নোৱাৰিলে ব্যক্তিগত উৎকৰ্ষ সম্ভৱ নহয়। আৰু কেনেবাকৈ যদি বয়স বঢ়াৰ পিছতহে কোনোবাই সমাজ মানুহ আদিবোৰ কথালৈ বেছিকৈ মন দিবলৈ লয়, তেতিয়া হেনো তেওঁক আৰু কোনেও উদ্ধাৰ কৰিব নোৱাৰে। কথাখিনিয়ে কি সূচায় সেয়া আচলতে নক'লেও বুজিব পৰা কথা। কবিতা এটা লিখোতে সুযোগ এটা এৰি থ'ব লাগে যাতে কোনোবা সমালোচকে আহি ক'বহি পাৰে "ইয়াত কবিৰ সমাজৰ প্ৰতি দায়বদ্ধতা প্ৰকাশ পাইছে"। কাব্যসাধনাৰ পথাৰত ব্যক্তিগত উৎকৰ্ষৰ বাবেই সমাজৰ প্ৰতি দায়বদ্ধতা প্ৰকাশ এটা অলিখিত পৰিমাপক। কিন্তু একেসময়তে এইটোও দেখা যায় যে ভাব ভাষাৰ স্পষ্টতাৰ সৈতে মতাদৰ্শগত সিদ্ধান্তৰে কবিতাৰ চৰ্চাক সামগ্ৰিক ৰূপত সমসাময়িক অসমীয়া কবিতাই বৰ এটা গুৰুত্ব নিদিয়ে। সেই ফালৰ পৰা সমাজৰ প্ৰতি দায়বদ্ধতাৰ প্ৰকাশ অসমীয়া কবিতাৰ এটা অতিৰিক্ত উপাদান মাত্ৰ। আঞ্জা ৰান্ধোতে সুস্বাদু কৰিবলৈ ওপৰৰ পৰা ছটিয়াই দিয়া জালুকৰ গুৰিৰ দৰে।

১৯৭১ চনৰে পৰা আৰম্ভ কৰি অসমৰ জনজীৱনৰ কেইবাটাও জটিল সন্ধিক্ষণৰ মাজেদি আগবাঢ়ি আহি নিৰবিচ্ছিন্ন ভাবে কবিতাৰ চৰ্চা কৰি অহা সনন্ত তাঁতি জনতাৰ পক্ষত দ্বিধাহীন ভাবে থিয় দি ৰোৱা এটা একক কণ্ঠস্বৰ। কবিক বিচলিত কৰিব পৰাকৈ যথেষ্ঠ কাৰক ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক ঘটনাক্ৰমত নিহিত আছিল। আন্দোলনৰ স্বপ্নভংগ, পৰিচয়-ৰাজনীতিৰ উত্থান আৰু বিপৰ্যয়, মুক্ত অৰ্থনীতিৰ পিছৰ ব্যক্তিকেন্দ্ৰিকতা, নৱ্য-মাধ্যমৰ প্ৰসাৰে আনি দিয়া ব্যক্তিজীৱনৰ একাকীত্ব আদি অজস্ৰ কাৰক আছিল কবিমনক কক্ষচ্যুত কৰিবৰ বাবে। কিন্তু অটল, অনৱদমনীয় স্থিতিৰে কেৱল মানুহৰ জয়গানক মূলমন্ত্ৰ কৰিয়েই নিৰলস সাধনা কৰি গৈ থাকিল এইজন কবিয়ে। চৈধ্যখনকৈ কবিতাৰ সংকলন ইতিমধ্যে প্ৰকাশ হোৱা সনন্ত তাঁতিৰ কবিজীৱনৰ সুদীৰ্ঘ পৰিক্ৰমাত তেঁও কেতিয়াও কাৰো লগত 'প্ৰতিযোগিতা'ত অৱতীৰ্ণ হ'বলগীয়া হোৱা নাই। পৰীক্ষা নীৰিক্ষাৰ নামেৰেও কেতিয়াও আপোন কাব্যভাষাৰ পৰা কক্ষচ্যুত হ'বলগীয়া হোৱা নাই। একে ঠাইতে ৰৈ যোৱা আৰু দৃঢ়তা বা স্থিৰতাৰ মাজত পাৰ্থক্য আছে। আস্থাহীনতাৰ এই যুগত আমাৰ বাবে এই সানন্তিক স্থৈৰ্যৰ (consistency) প্ৰয়োজন আছে।    

"...মই জানো হৃদয়বান ব্যক্তিসকলৰ মৃত্যু ঘটিব নোৱাৰে
অসত্যৰ বিৰুদ্ধে সত্য প্ৰতিষ্ঠা কৰি যুঁজি থকা মানুহবোৰৰ মৃত্যু ঘটিব নোৱাৰে
মই জানো বিশ্বাস আৰু বিশ্বাসবোধত নিহিত
অনুভূতিক আলফুলে ডাঙৰ দীঘল।কৰা মানুহবোৰৰ মৃত্যু ঘটিব নোৱাৰে..."

এই স্পষ্টতা আৰু পোনপটীয়া প্ৰকাশৰ বাবেই সনন্ত তাঁতি আমাৰ সকলোৰে প্ৰিয়। কাব্যজীৱনৰ সুদীৰ্ঘ পৰিক্ৰমাত বাৰে বাৰে এইজন কবি নতুন উদ্যমেৰে কেৱল জী উঠে, "সেয়ে নিহত হোৱাৰ পিচতো মই আকৌ জী উঠিছোঁ অভাৱনীয়ভাৱে"। জীৱনক সদায়ে মহত্ব প্ৰদান কৰা এইজন কবিয়ে মৃত্যুক স্বীকাৰ কৰি ল'বলৈ নাৰাজ। মৃত্যুক প্ৰত্যাখ্যান কৰিবলৈ অমান্তি হোৱা এই মনোবৃত্তিটোৱেই আমি ইমান সময়ে কৈ অহা আস্থাৰ সঞ্চয়ন। 
"অচিনাক্ত বন্দুকধাৰীৰ গুলীত নিহত হোৱাৰ পিচত
মই আকৌ জী উঠিছোঁ আচৰিতভাৱে
মাজে মাজে ভুমুকি মৰা সকলো দমন আৰু সন্ত্ৰাসৰ বিৰুদ্ধে।"
("মই আকৌ জী উঠিছোঁ")

সনন্ত তাঁতিয়ে ২০১৩ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত "আঁক-বাক " প্ৰকাশনৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত "কাইলৈৰ দিনতো আমাৰ হ'ব" শীৰ্ষক কবিতাৰ সংকলনৰ বাবে ২০১৮ বৰ্ষৰ সাহিত্য অকাডেমি বঁটা লাভ কৰাৰ খবৰে সকলোৰে মনত নতুন আশাৰ সঞ্চাৰ কৰিছে। এই আলোচনাৰ আগভাগত উল্লেখ কৰি অহাৰ দৰে অসমীয়া কবিতাৰ মূলসূঁতিৰ আলোচনাত কেৱল "সামাজিক দায়বদ্ধতাৰ প্ৰকাশ" পোৱাকেই মান্যতা দি থকা হয়। প্ৰকৃততেই বিদ্ৰোহ আৰু বিপ্লৱৰ কথা পাতিবলৈ গ'লে অধিকাংশ লোকেই নাক কোচোৱাৰ সম্ভাৱনাহে অধিক। সাহিত্য অকাডেমী বঁটাৰ ঘোষণা সেয়েহে এটা সুখবৰ এইবাবেই যে বঁটা-বাহনে এজন লেখকৰ ৰচনাৰাজি সম্বন্ধে নতুনকৈ আলোচনা কৰিবলৈ এটা অৱকাশ আনি দিয়ে। ৯ ডিচেম্বৰ, ২০১৮-ৰ "অসমীয়া প্ৰতিদিন" কাকতত প্ৰকাশিত এটি লেখাত এক "প্ৰান্তীয় কণ্ঠস্বৰ" "মূলসুঁতিৰ শক্তিশালী কণ্ঠস্বৰ" হৈ উঠাৰ দিশটো কমল কুমাৰ তাঁতীয়ে ফঁহিয়াই দেখুৱাইছে। চাহ জনগোষ্ঠীৰ মাজৰ পৰা পোনতে বঙালি ভাষাত কাব্যচৰ্চা আৰম্ভ কৰি অসমীয়া ভাষাকে আপোন কৰি লোৱা সনন্ত তাঁতিয়ে সাহিত্য অকাডেমী লাভ কৰাটোৰ আন এটা উল্লেখযোগ্য দিশ হৈছে "বোধকৰোঁ পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে সাহিত্য অকাডেমী বঁটা অসমৰ বৰাক উপত্যকাত জন্মগ্ৰহণ কৰা এজন লেখক বা কবিয়ে লাভ কৰিছে"। দিব্যজ্যোতি শৰ্মাৰ দ্বাৰা অনুদিত ২০১৭ চনত প্ৰকাশিত "Selected Poems, Sananta Tanty" নামৰ ইংৰাজী সংকলনখনত "The Metaphysics of a Rebel" শীৰোনামেৰে আমাৰো এটা আলোচনা প্ৰকাশ পাইছিল। ইমান সুদীৰ্ঘ কাল ধৰি এটা বলিষ্ঠ কাব্যভাষাৰ চৰ্চা কৰি থকাৰ পিছতো কেনেকৈ সমালোচকৰ দ্বাৰা সনন্ত তাঁতী উপেক্ষিত হৈ ৰৈছে তাৰ এটা পৰ্যবেক্ষণ আগবঢ়াইছিলোঁ। কেৱল চাহজনগোষ্ঠীয় এটা পৃষ্ঠভাগ থকাৰ বাবেই অসমীয়া কবিতাৰ আলোচনা সমূহত সমীৰ তাঁতী আৰু সনন্ত তাঁতিৰ নাম একত্ৰে উল্লেখ মাত্ৰ কৰা হৈ থাকে। আলোচনা আৰু আগ নাবাঢ়ে।  

কবিতা মানেই শব্দৰ খেল। ওৰেটো জীৱন এইজন শিল্পীয়ে শব্দ লৈ খেলিছে। অসমীয়া কবিতাত আকৌ 'সুৰ'ৰ এক অনন্য গুৰুত্ব আছে। পাঠ আৰু উদ্দাত্ত আবৃত্তিৰ বাবে সদায়ে উপযুক্ত হৈ উঠা সনন্তৰ কবিতাৰ শব্দ চয়ন পাঠকৰ মন উদ্বেলিত কৰিব পৰা। কবিতাৰ সুৰে অন্তৰ্মনক জোকাৰি যাব পৰা। এতিয়া কথা হ'ল কোনখিনি শব্দক লৈ বা কেনেধৰণৰ সুৰ একোটাক লৈ কবি এজনে নিজৰ জীৱনটো নিয়োজিত কৰিব? হৃদয়াবেগক উদ্বেলিত কৰিব পৰা চকুপানী বোৱাই প্ৰেম বিৰহৰ মাজতে কবি আৱদ্ধ থাকিব নে দেশ আৰু কালৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত আপোন স্থিতিৰ সন্ধান কৰিব? কবি স্পষ্ট। কবি পাঠকৰ ওচৰত বা বহল অৰ্থত জনগণৰ ওচৰত দায়বদ্ধ। কিন্তু পাঠকক সন্তুষ্ট কৰি চলা অথবা পঠন অভিজ্ঞতাক কেৱল তৃপ্ত কৰি চলা কবিৰ উদ্দেশ্য নহয়। কবি স্পষ্ট। কবিয়ে আমাকো স্পষ্ট কৰি দিয়ে।
"প্ৰিয় মহাশয় ভুল নুবুজিব এই বুলি যে
আপোনাৰ সহায়ৰ বাবে মই এই শব্দবোৰ
সজাই পৰাই লৈছোঁ আৰু মই
আপোনাৰ আকৰ্ষণৰ বাবে
অৰ্থহীন অভিপ্ৰায় গঢ়ি তুলিছোঁ …"
( "প্ৰিয় মহাশয়", কাইলৈৰ দিনতো আমাৰ হ'ব )


সমুদ্র কাজল শইকীয়া
Rajya Sabha Television (RSTV), 3rd Floor,
Talkatora Stadium Annexe Building, New Delhi – 110001
email: kankhowa@gmail.com, mobile: +91 9811375594

পেখু পেখু (ছাব্বিশ): প্ৰেক্টিকেল সাহিত্য

[দৈনিক অসমদেওবৰীয়া চ'ৰা, 2 Dec. 2018]


সাহিত্য আৰু শিল্প সম্পৰ্কে জনমানসৰ থকা অত্যুৎসাহ আৰু অত্যাধিক বিশুদ্ধতাবাদী মনোভাৱৰ বিৰোধিতা আমি ইমানকৈয়ে কৰি আহিছোঁ যে মানুহে আমাক 'সাহিত্য বিৰোধী সাহিত্যিক' আৰু 'শিল্প বিৰোধী শিল্পী' বুলিয়েই জানিবলৈ লৈছে। সাহিত্যৰ চৰ্চাৰ পথাৰত ভৰি থোৱা ন-লেখক সকলৰ মাজতো ধূতি নীতি আৰু সূচীবায়ুগ্ৰস্থতাই তেনেই ফুকলীয়া স্তৰতেই এনেকৈ গ্ৰাস কৰে যে ভাবিলে আচৰিত লাগে। যিকোনো সৃষ্টিশীল কৰ্মতেই অগ্ৰসৰ হোৱাৰ সময়ত বিশ্ববীক্ষণত এনেকৈ সাহিত্যৰ প্ৰলেপ লগাই দিয়া হয় যে সাহিত্যৰ আচ্ছাদন ফালি অন্য কোনো চেতনাৰ নিৰ্যাস পোৱাটো আৰু সম্ভৱ হৈ নৰয়গৈ। নাটক হৈ পৰে নাট্য সাহিত্য। চিনেমা হৈ পৰে চিনেমা সাহিত্য। ইয়াৰ ফলত কাৰ কি লাভ হ'ল নাজানো, কিন্তু আজিকোপতি না নাটক বা চিনেমাৰ কিবা উৎকৰ্ষ সাধন হ'ল, না সাহিত্যই কিবা নতুন আয়তন পালে। এতিয়াও সাহিত্য কিবা এটা গজদন্ত মিনাৰৰ বস্তু। কিন্তু সৃষ্টিশীল যিকোনো কামেই যে আচলতে ব্যৱহাৰিক, ব্যৱহাৰ্য, প্ৰায়োগিক, প্ৰযুক্ত, স্থান আৰু কাল নিৰ্ভৰ, ব্যয়বহুল, শাৰীৰিক শ্ৰম-সাধ্য, কাৰিকৰী, অভ্যাস-পূৰ্ৱক আহৰিত সেয়া বুজি উঠিবলৈ এতিয়াও যেন বহু যোজন বাট। যদি এই কথাখিনি সত্য নহয় তেনেহ'লে লেখা এটাৰ বাবদ মাননী বিচৰাটো আজিও অশোভনীয় বুলি কিয় গণ্য হৈ আহিছে? জনমুখী নাট্য পৰিৱেশন এটাক কমাৰ্চিয়েল হ'ল বুলি তুচ্ছ্যাৰ্থত ঠাট্টা মস্কৰা কিয় কৰা হয়? গান এটা যে সুৰৰ আধাৰতহে লিখিত হয় সেই কথাটো অনেকেই কিয় মানি ল'বলৈ টান পায়? প্ৰশ্ন বহুত। উত্তৰ Blowin' in the wind.
 
সমুদ্ৰ কাজল শইকীয়া, নদীৰ পাৰৰ কবিতা, River Song II, ৰাজস্থান
সেয়েহে কিছুমান কথা আমি বাৰে বাৰে পাতি থকাটো জৰুৰী। আটাইতকৈ জৰুৰী এই কথাটোত পতিয়ন যোৱাটো যে সাহিত্যই হওক বা শিল্পই হওক, এইবোৰ মানৱসৃষ্ট মানুহৰ প্ৰয়োজনত নিৰ্মিত বস্তু। এইবোৰৰ একোটা বস্তুগুণ আছে। কবিতা এটা কেৱল ধাৰণা নহয়, ইয়াক শব্দৰে কাগজত লিখি উলিওৱা হয় অথবা শব্দোচ্চাৰণেৰে তাক শৰীৰ দিয়া হয়। এহাতে যেনেকৈ কাগজ, কলম আৰু চিয়াঁহীৰ বস্তুগত দিশ আছে, তেনেকৈয়ে ভাষা, ব্যাকৰণ আৰু মানুহৰ মাজত তাৰ গ্ৰহণযোগ্যতাৰ ব্যৱহাৰিক দিশখিনিও আছে। ইয়াৰ এটা শৰীৰী অবয়ৱ যিহেতু আছে, সেয়েহে ইয়াৰ শৰীৰী প্ৰসংগখিনি বাদ দি কেৱল এটা ধাৰণাগত দিশেৰে কথা পাতি থাকিলে নহ'ব। তেনেকৈয়ে এখন ছবিৰ এটা শৰীৰ আছে, এটা গানৰো এটা শৰীৰ আছে। ছবি এখন বা মূৰ্তি এটা বস্তুৰে নিৰ্মিত হয়। ইয়াৰ ৰং, ৰূপ, গন্ধ আছে। সেয়েহে দৃশ্যশিল্পৰ উপাদান সমূহক প্লাষ্টিক আৰ্ট বুলিও জনা যায়। শিল্পীৰ সৈতে বস্তুৰ সম্পৰ্ক অভিন্ন।

বিভ্ৰান্তিখিনি ক'ত হয় সেই কথা দুটা প্ৰচলিত অভিযোগৰ আধাৰত উনুকিয়াব খুজিছোঁ। এই সময়ৰ অসমীয়া গানৰ বিপৰ্যয়ৰ কথা ক'বলৈ গৈ বহুতে মত পোষণ কৰে যে আজিকালি হেনো গানবোৰ আগতে সুৰ নিৰ্মাণ কৰি তাৰ আধাৰতহে গীত লিখা হয়। এইটো এটা দোষণীয় কাম (হেনো)। ইয়াৰ ফলতে আজিকালিৰ অসমীয়া গীতত ভাব-ভাষাৰ গভীৰতা হেৰুৱাইছে আৰু গানবোৰ আত্মাহীন হৈ পৰিছে বুলি মত। দ্বিতীয়টো অভিযোগ এয়ে যে উত্তৰ-ডিজিটেল যুগত গানবোৰ ইউটিউব বা আন মাধ্যমত প্ৰসাৰৰ বাবে ভিডিঅ'ৰ কথা মনত ৰাখিহে নিৰ্মাণ কৰা হৈ আছে যাৰ বাবে (হেনো) সমসাময়িক গীতৰ শ্ৰাব্যগুণত মাধমাৰ পৰিছে। কিন্তু আমাৰ বিচাৰেৰে যিখিনি ধাৰণাৰে এই অভিযোগবোৰে গা কৰি উঠে সেই ধাৰণাখিনি নিজেই একোটা সমস্যা। ধাৰণাখিনি বিশুদ্ধতাবাদী, ভাববাদী, কল্পনাশ্ৰয়ী আৰু অব্যৱহাৰিক। গান সকলোসময়তেই পৰিৱেশ্য শিল্প আৰু চিৰকালেই ই সুৰ আৰু কথাৰ সমিলমিলেৰে সৃষ্টি হৈ আহিছে। সুৰৰ আধাৰতেই প্ৰকৃততে গানৰ সৃষ্টি সম্ভৱ, আৰু সেয়া হোৱাও উচিত। সুৰেই ধৰি দিয়ে আপোনাৰ কথাখিনি কোন ছন্দেৰে কি গতিৰে কোন মুডেৰে আগবাঢ়িব। গানটো কবিতাৰ লেখীয়াকৈ আগতে লিখা বস্তু এটা আৰু তাৰ পিছত কোনোবা সুৰকাৰে আহি সুৰ দিয়েহি বুলি ভাবি থকাটো কেৱল সাহিত্য-প্ৰেমীৰ উন্নাসিকতাৰ বাহিৰে আন একো নহয় আৰু এই কাৰবাৰটোহে বেছি ক্ষতিকাৰক। অসমীয়া "গীতিসাহিত্য"ৰ দুজন পুৰোধ ব্যক্তিৰ দুটা কথা এইখিনিতে টানি আনিব পাৰি। জয়ন্ত হাজৰিকাৰ কণ্ঠ আৰু সুৰেৰে নিৰ্মলপ্ৰভা বৰদলৈৰ "সাৰ পাম মই পুৱতি নিশাতে" গানটোৰ সৃষ্টিৰ আঁৰৰ কাহিনী এটা অনেকেই জানে - কেনেকৈ নীলা বাইদেউৰ ঘৰলৈ আহি ৰাণাদাই সুৰ এটা গুণগুণাই শুনাই থৈ গ'ল আৰু তাৰ বাবে গীত এটা অনুৰোধ কৰিলে, আৰু কেনেকৈ পিছদিনা পুৱালৈ সেই সুৰৰ আধাৰত গীতটোৰ সৃষ্টি হ'ল। আনজন বহুল সমাদৃত ব্যক্তি হীৰন ভট্টাচাৰ্যই এবাৰ কথা প্ৰসংগত আমাৰ সন্মুখতে কৈছিল- গান নিলিখে নহয়। গান লিখা বস্তু নহয়, গান কৰে, নিলিখে।
 
নদীৰ শিলত কবিতা লিখি থকা অৱস্থাত প্ৰদ্যুম্ন কুমাৰ গগৈ
চলচ্ছিত্ৰৰ বাবে বা চলচ্ছিত্ৰত ব্যৱহৃত গীত যে এটা ব্যৱহাৰিক নিৰ্মাণ সেয়া বুজিবলৈ অসুবিধ নহয়। চিনেমাৰ বাবে গান কৰোতে কেইবাটাও দিশলৈ ধ্যান দি আগবাঢ়িবলগা হয়। উৰ্দু গজলৰ দৰে এটা ধাৰক জনপ্ৰিয়কৰণত বিশেষ ভূমিকা পালন কৰা জগজিৎ সিঙে এসময়ত চিনেমা-সংগীতৰ পৰা আঁতই আহি নিজাববীয়া এলবামত মনোনিৱেশ কৰিছিল এই বাহ্যিক তাগিদা সমূহৰ আতিশয্যত অতীষ্ঠ হৈয়েই। চিনেমাখনৰ কাহিনীয়ে কি বিচাৰিছে, কেনেকুৱা পৰিস্থিতিত কোন চৰিত্ৰৰ মুখেৰে গানটো গোৱাব এইখিনি কথাতো বিচাৰ্য হ'বই লাগিব, তাৰ লগতে পৰিচালকৰ তাগিদা আৰু প্ৰযোজকৰ প্ৰয়োজনখিনিকো সন্তুষ্ট কৰি চলিবলগীয়া হয়। এইবিলাকৰ উপৰিও অভিনেতা আৰু অভিনেত্ৰীৰ তাগিদাখিনিও আহি পৰে ভূতৰ ওপৰত দানহৰ দৰে। এনে পৰিস্থিতিতহে চিনেমাৰ গান এটা নিৰ্মিত হয়। হিন্দী চিনেমা বুলিয়েই নহয়, অসমীয়া চিনেমাৰো একেই কাহিনী। ইমান বাধ্যবাধকতা আৰু পৰিস্থিতিগত সীমাবদ্ধতা থকাৰ পিছতো আজি আমি জানো যে শ্ৰেষ্ঠ অসমীয়া গীতৰ তালিকা এখন যদি আপুনি প্ৰস্তুত কৰে তাৰ সৰহসংখ্যক গীতেই আচলতে ফিল্ম-মিউজিক। আধুনিক অসমীয়া সংগীতৰ জঁকাটো নিৰ্মাণ কৰি থৈছে ৰমেন বৰুৱা আৰু কেশৱ মহন্ত যুতিৰ চিনেমা সংগীতে। স্থান-কাল-পাত্ৰ সমন্বিতে অনেকবোৰ ব্যৱহাৰিক আৰু প্ৰায়োগিক বিচাৰ বিবেচনাৰ মাজেৰেহে ই সম্ভৱ, আৰু সেয়া এটা দোষ যে কোনোমতেই হ'ব নোৱাৰে। 

ব্যৱহাৰ্যতা আৰু প্ৰায়োগিক দিশে শিল্প সৃষ্টিক কাহনিও গুণগত দিশেৰে অৱদমিত কৰাৰ নজিৰ নাই। বৰঞ্চ ব্যৱহাৰ্যতাই বিশুদ্ধ ৰূপত আমি গ্ৰহণ কৰিবলৈ বিচৰা এটা শিল্পৰূপক অন্য মাত্ৰাহে প্ৰদান কৰে। শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱৰ লেখাত সাহিত্যমূল্যৰ বিচাৰ কৰি থকা সকলকো আমি বাৰে বাৰে আঙুলিয়াই দিওঁ যে কীৰ্তনপুথিৰ ৰসবিচাৰ কৰোঁতে তাত কিমান কি সাহিত্য ওলায় নাজানো, কিন্তু তাৰ পৰিৱেশন, ঘোষাপাঠ, কীৰ্তনপাঠ, গায়ন আৰু শ্ৰৱনেহে গুৰুজনাক চিৰকালৰ বাবে এক অনন্য আসনত অধিস্থিত কৰি ৰাখিলে। কীৰ্তন বা নামঘোষা কোনোখনেই বিশুদ্ধ সাহিত্য নহয়, ব্যৱহাৰিক সাহিত্যহে।   
 
পাৰফৰমেন্স আৰ্ট কৰি থকা অৱস্থাত কবিতা পাঠত শিল্পী অনুপম শইকীয়া 
নাটকৰ লিখিত পাঠবোৰ যিহেতু একান্তই ব্যৱহাৰ্য সাহিত্যৰূপ ইয়াত সাহিত্যৰ বিশুদ্ধতাবাদৰ স্থান নাই। সেয়েহে নাট্যকাৰ সকলৰ সমাজত স্থানো নাই। তালৈকে চাই যেতিয়া নাটককো সাহিত্য বুলি দাবী একোটা উত্থাপন হয় সেয়াও অন্য এটা চক্ৰান্তৰ অংশ হৈ পৰে। সাহিত্যৰ মৰ্যাদা প্ৰাপ্তিৰ আকাংক্ষাৰে সেইসমূহক কেন্দ্ৰ কৰি আগবঢ়া বাগধাৰা ক্ৰমশ: পৰিৱেশনৰ দিশটোৰ পৰা আঁতৰি আহিবলৈ লয়। নাটকক গণ্য কৰিবলৈ লোৱা হয় সংলাপৰ সমষ্টি হিচাপে। চিনেমাক সংকুচিত কৰি পেলোৱা হয় 'বিষয়বস্তুলৈ' অথবা কাহিনীটোৱে 'কি বুজাব খোজা হৈছে' তালৈ। স্থান-কাল নিৰ্ভৰ পৰিৱেশনৰ মৰ্ম বুজি উঠাত থকা অক্ষমতা আৰু ব্যৱহাৰ্যতাৰ পৰা আঁতৰত অৱস্থান কৰাটোৱেহে এই সময়ৰ সাহিত্যৰ আৰু শিল্পৰ গুণগত মান নিম্নগামী কৰি আনিছে বুলি আমাৰ বিশ্বাস। এই সময়ৰ কবিতাৰ বেছিভাগেই আবৃত্তিৰ বাবে উপযুক্ত নহয়। কবিতা আৰু গীতৰ মাজৰ সম্পৰ্কটোও দূৰলৈ গৈ আছে ক্ৰমশ:। সুখৰ কথা যে এইবছৰ গ্ৰন্থমেলাত তুলনামূলকভাব নতুন কবিৰ কবিতাৰ কিতাপৰ বিক্ৰী বাঢ়িছে বুলি খবৰ আহিছে। কিন্তু সংগীত, চিনেমা, নাটক আদিৰ সৈতে জড়িত কবি কেইজন আছে আমি নাজানো। থাকিলেও তেওঁলোকৰ কবিতাৰ কোনোবা দিশত প্ৰায়োগিক দিশ আছে বুলি আমি জ্ঞাত নহয়। সেই অৰ্থেৰে এইসকল কবিৰ সকলোৱেই বিশুদ্ধ কবি। কাৰোবাৰ জনপ্ৰিয়তা থাকিলেও জনমুখীতাৰ দিশখিনি প্ৰশ্নৰ আৱৰ্তত। এইখিনি কেৱল কবিতাৰ বাবে কবিতা (লিখিত ৰূপত- ছপাবৰ বাবে আৰু মনে মনে পঢ়িবৰ বাবে)। আজিৰ আলোচনাটো আমাৰ আগৰ আলোচনাটোৰ কনট্ৰাষ্ট, য'ত আমি বিশেষ ডিছিপ্লিন এটাত বিশেষ মনোনিৱেশেৰে একাগ্ৰ সাধনাৰ কথা পাতিছিলোঁ। ব্যৱহাৰ্যতাৰ দিশখিনি আওকাণ কৰি চলাৰ ফলত এই বিশুদ্ধতাই কিন্তু 'কবিতা কবিতাৰ বাবে'- এই দৰ্শনকো সিদ্ধ কৰিবলৈ সক্ষম হোৱা নাই। সেইটোহে মনকৰিবলগীয়া।    


সমুদ্র কাজল শইকীয়া
Rajya Sabha Television (RSTV), 3rd Floor,
Talkatora Stadium Annexe Building, New Delhi – 110001
email: kankhowa@gmail.com, mobile: +91 9811375594

Sunday, November 25, 2018

পেখু পেখু (পঁচিশ) এটা ধোঁৱাই থকা ঘৰ, আঁচোৰ পৰা শৰীৰ

অংকন দত্তৰ ধোঁৱাই থকা ঘৰটো


[দৈনিক অসম, দেওবৰীয়া চ'ৰা, ১৮ নৱেম্বৰ ২০১৮]
মহানগৰত, বিশেষকৈ ৰাজধানী চহৰত লোকশিল্প, জনজাতীয় সংস্কৃতি, পৰম্পৰাগত কৃষ্টি আদিৰ প্ৰদৰ্শনৰ উৎসৱসমূহ সদায়েই যন্ত্ৰণাদায়ক। অধ্যয়ণ, সংৰক্ষণ আৰু প্ৰসাৰ আদিলৈ চাই এইবোৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা নুই কৰিব নোৱাৰিলেও একে সময়তে এইবোৰ প্ৰসংগ-চ্যুত এটা ভিন্ন স্থান কালৰ মাত্ৰাত উপস্থাপিত হৈ কেতিয়াবা অশান্তিদায়কো হৈ উঠে। দিল্লীৰ ইণ্ডিয়া ইণ্টাৰনেচনেল চেণ্টাৰৰ চৌহদত অনুষ্ঠিত হৈ যোৱা এইবাৰৰ নৰ্থ ইষ্ট ফেষ্টিভেললৈ গৈও এই পৰস্পৰবিৰোধী অনুভূতিখিনিয়েই বহুতৰ মনলৈ অহাটো স্বাভাৱিক। অহুকাণে পহুকাণে কাণত আহি পৰা এক জনৈক পৰিদৰ্শকৰ মন্তব্য- "নৰ্থ ইষ্ট মানে কি আমি এতিয়াও আমাক জাপি পাচি খৰাহীৰেই নিজকে পৰিচয় দি থাকিম নেকি?" এই কথাষাৰ প্ৰায় অৱশ্যাম্ভাৱী। এনে এটা পাৰিপাৰ্শ্বিকতাত উৎসৱটিৰ সৈতে সংযুক্ত উত্তৰ পূৰ্ৱাঞ্চলৰ শিল্পীৰ শিল্পকলাৰ প্ৰদৰ্শনীখনৰ এক বিশেষ গুৰুত্ব ৰ'ল আৰু ইয়াৰ বিশেষ কৃতিত্বৰ দাবী কৰে কিউৰেটৰ ৱাহিদা আহমেদে। কিউৰেচন এটা জটিল কাম আৰু শিল্পকলাৰ মতাদৰ্শগত প্ৰক্ষেপণ, পৰিকাঠামো নিৰ্মাণৰ পৰা আৰম্ভ কৰি শিল্পবস্তুৰ স্থানিক পৰিবেশন, পোহৰৰ ব্যৱস্থা আদি কাৰিকৰী দিশলৈকে আটাইবোৰ সাঙুৰি সামগ্ৰিক প্ৰয়াসেৰেহে ই সম্ভৱপৰ হৈ উঠে। প্ৰতীতী নিৰ্মাণত কিউৰেটৰৰ গুৰুত্ব যিমান, বস্তু ব্যৱস্থাপনা মজদুৰীৰ পৰ্যায়তো গুৰুত্ব সিমানেই। শিল্প প্ৰদৰ্শণীৰ নামটোৱেই এটা গুৰুতৰ ভূমিকা বহন কৰে কিয়নো আাগন্তুক দ্ৰষ্টাৰ মনত ইয়ে এটা পূৰ্ৱ-ধাৰণাৰ নিৰ্মাণ কৰিব পাৰে। এইখন প্ৰদৰ্শনীৰ নাম "Blurred Perimeter" (ধূসৰ পৰিধি?) ৰাখি ৱাহিদা আহমেদে এটা স্থিতি স্পষ্ট কৰিছে যিটো ইমানদিনে ভাৰতবৰ্ষৰ মেইনষ্ট্ৰীম আৰু মেইনলেণ্ড বুলি থকা ধাৰণাৰ পৰিপ্ৰেক্ষিততহে অসমক প্ৰক্ষেপণ কৰাৰ বিৰক্তিকৰ পৰম্পৰাটোক নৎস্যাৎ কৰিবলৈ বিচাৰিছে। এইটোও বৰ সহজ কথা নহয়। আহমেদ এগৰাকী শিল্পকলাৰ সংগ্ৰাহক আৰু কলাবিথিকা এখন পৰিচালনা কৰে। যিবোৰ কাৰকে সমসাময়িক কলাৰ ধাৰণাবোৰক জন্ম দিয়ে আৰু ইয়াৰ গতিবিধি নিৰ্ণয় কৰি চলে সেই সমূহক সমূলি প্ৰত্যাখ্যান কৰি এটা ৰেডিকেল অৱস্থান গ্ৰহণ কৰাটো তেওঁৰ বাবে সহজ নহয়। মন কৰিবলগীয়া যে বহু সময়ত ৰেডিকেল বুলি আখ্যা পোৱা বহুখিনি সমল আচলতে আধুনিক আৰু সাম্প্ৰতিক কলাৰ কিছুমান এজেঞ্চীৰ বাগধাৰাই স্বীকৃতি দিয়া নিদিয়া পৰিসৰৰ মাজতেহে ৰেডিকেল হৈ ৰয়। তাতে আকৌ এই মুহূৰ্তত আমি কথা পাতি থকা আয়োজনটো সাক্ষাৎ নেহেৰুবাদী আধুনিকতাবাদী এটা আয়োজন, 'ত উত্তৰপূৰ্ৱাঞ্চলক তাৰ পৰম্পৰাগত পৰিচয়ৰ আহিলা সমূহেৰেই 'বিশ্ব'ৰ সন্মুখত দাঙি ধৰিবলৈ চেষ্টা কৰা হয় আৰু এইখন মঞ্চৰ তাগিদা অনুসৰী সেয়াই কাম্য। এনে এখন মঞ্চত Perimeter বা পৰিধি ৰেখাডালকেই Blurred বুলি উল্লেখ কৰাটোৱেই এটা উল্লেখযোগ্য পদক্ষেপ। আৰু ইয়াৰ বাবেই উৎসৱ-পৰিসৰটোৰ আনবোৰ বিপনী আৰু উপাদানতকৈ এইখন প্ৰদৰ্শনী একক আৰু আছুতীয়া হৈ থিয় দি ৰৈছে।
 
প্ৰদৰ্শনীস্থলত বিশিষ্ট অতিথি ড কপিলা বাৎসায়ন, IIC সঞ্চালক অশোক বাজপেয়ী, মনিষ পুস্কালেৰ সৈতে কিউৰেটৰ ৱাহিদা আহমেদ
দ্বিতীয় গুৰুত্বপূৰ্ণ কথাটো হ'ল, এটা পৰম্পৰাগত প্ৰতিনিধিত্বমূলক শিল্প-সংস্কৃতি প্ৰদৰ্শনৰ পৰিৱেশৰ মাজত এইখন শিল্প-প্ৰদৰ্শনীয়ে উত্তৰপূৰ্ৱাঞ্চলৰ পৰা কেইজনমান বাচকবনীয়া নতুন প্ৰজন্মৰ শিল্পীক তুলি ধৰিছে যিসকল স্বতন্ত্ৰতা, নিজস্বতা আৰু নতুনত্বৰ বাৰ্তাবাহী। মুষ্টিমেয় লব্ধপ্ৰতিষ্ঠ কেইজনমান শিল্পীৰ জৰিয়তে উত্তৰ-পূৱৰ শিল্পক প্ৰতিনিধিত্ব কৰাৰ পৰিৱৰ্তে এইকেইজন উদীয়মান শিল্পীৰ ওপৰত আস্থা ৰখাৰ বাবে আৰু একেসময়তে আমাক সমসাময়িকতাৰ আভাস দিয়াৰ বাবেও কিউৰেটৰ ৱাহিদা আহমেদ ধন্যবাদৰ পাত্ৰ।
ডিটেইল, ধৰ্মেন্দ্ৰ প্ৰসাদৰ শিল্পকৰ্ম
অংকন দত্তৰ ধোঁৱাচাং
 
ধৰ্মেন্দ্ৰ প্ৰসাদৰ শিল্পকৰ্ম
দা ৰাজা ফাউণ্ডেচন আৰু ইণ্ডিয়া ইণ্টাৰনেচনেল চেণ্টাৰৰ যৌথ উদ্যোগত IIC Experience 2018 আয়োজনৰ অংশ হিচাপে নতুন দিল্লীত ২৭ অক্টোবৰৰ পৰা ১০ নৱেম্বৰলৈকে হৈ যোৱা এই Blurred Perimeter নামৰ প্ৰদৰ্শনীখনৰ শিল্পী সকল হ'ল থ্ৰংকিউবা য়িমছুংগ্ৰু (নাগালেণ্ড), ত্ৰেইবৰ মাওলং (মেঘালয়), চাওবা থিয়াম (মণিপুৰ), কম্পী ৰিবা (অৰুণাচল), মৃন্ময় দেববৰ্মা (ত্ৰিপুৰা), শিশিৰ থাপা (চিক্কিম), থ্লানা বাজিক (মিজোৰাম) আৰু অসমৰ অংকন দত্ত, ধ্ৰুবজিৎ শৰ্মা, ধৰ্মেন্দ্ৰ প্ৰসাদ, অৰ্পিতা দে। ভিন্ন শিল্পীৰ ভিন্ন সোৱাদৰ কাম ইয়াত থাকিলেও সমসাময়িক ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক পৰিস্থিতিয়ে আনি দিয়া উদ্বিগ্নতা আৰু মানৱ শৰীৰত তাৰ ৰৈ যোৱা আঁচোৰেই ইয়াত এটা ঘাইকৈ চকুত লগা দিশ হৈ ৰৈছে। ৰাজা ফাউণ্ডেচনৰে বঁটা প্ৰাপ্ত কবি নীলিম কুমাৰৰ বিজ্ঞাপন কবিতাটোৰ (ইংৰাজী ৰূপটো) প্ৰদৰ্শনী চৌহদৰ বেৰত সন্নিবিষ্ট কৰাটোও লক্ষণীয়। এই আলোচনাটিত কেইজনমান নিৰ্বাচিত শিল্পীৰ কামৰ কথা উল্লেখ কৰিম।
 
প্ৰদৰ্শনীৰ প্ৰস্তুতি কালত শিল্পী 
এটা ধোঁৱাই থকা ঘৰ। কেঞ্চি বাতামৰ অসম আৰ্হিৰ মিনিয়েচাৰ ঘৰ এটা সাজিছে অংকন দত্তই। ঘৰটোৰ ভেণ্টিলেটৰবোৰেদি ধোঁৱা ওলাই থাকে। সেই ধোঁৱাত আকৌ মাজে মাজে ধূনাৰ গোন্ধ, মাজে মাজে পোৰা চুলি অথবা পোৰা ফটাকানিৰ গোন্ধ। কামটো মূলত: এটা ভাস্কৰ্য সদৃশ যদিও ঘৰটোত ধোঁৱাৰ সংযোজনে তাক এটা প্ৰতিস্থাপনৰ লগতে কিছু পৰিমানে পৰিৱেশনৰ ওচৰ চপাই আনিছে। ঘৰৰ অনুষংগ অংকনৰ আন এটা কামৰ লগতে ধৰ্মেন্দ্ৰ প্ৰসাদৰ কামৰ মাজতো আছে। এটা অস্থায়ী বাসস্থানৰ আৰ্হি নিৰ্মান কৰি তাতে গুলি সূতাৰে সী উলিয়াইছে ঘৰৰ সৈতে জড়িত কিছুমান নিতান্তই দৈনন্দিন আৰু আপাত তুচ্ছ প্ৰসংগ। ইনষ্টলেচনধৰ্মী এই কামটোৰ ভিতৰলৈ দৰ্শক সোমাই যাবও পাৰে, বহিব পাৰে, বাগৰ সলাবো পাৰে। সেইভাবে ঘৰ আৰু আমাৰ শৰীৰটোক এখন সমতলত ৰাখিবলৈ চেষ্টা কৰা এই কামটোৱে দৰ্শকক শিল্পকৰ্মটোৰ সৈতে শাৰীৰিকভাবে এটা সম্পৰ্ক স্থাপনৰ আহ্বান জনায়। ঘৰ, শৰীৰ, ৰাজনৈতিক আৰু মানসিক সংঘাতজনিত স্থানচ্যুতি, অস্তিত্বৰ অস্থিৰতা, হিংসাৰ দ্বাৰা আঘাতপ্ৰাপ্ত শৰীৰ এইবোৰ প্ৰসংগই এইখিনি শিল্পীৰ কামত দোলা দি যায় আৰু অসম তথা উত্তৰ-পূৱ ভাৰতৰ সমসাময়িকতাক এইবোৰে সূচিত কৰিব পাৰে। বিশেষকৈ অংকনৰ কামত ব্যৱহৃত উপাদান সমূহেও তাকেই সূচায়। কলাৰ জগতৰ প্ৰচলিত আৰু তুলনামূলক ভাৱে স্থায়ী মাধ্যম সমূহৰ বিপৰীতে অস্থায়ী আৰু সহজতে পাব পৰা সমলৰ ব্যৱহাৰ মন কৰিবলগীয়া। ধোঁৱাচাং নামেৰে আন এটি কামত অংকন দত্তই বস্তু থ'বলৈ ব্যৱহাৰ কৰা শুকান লাওৰ খোলাকে ধৰি বহুখিনি ঘৰুৱা আচবাবৰ ব্যৱহাৰ কৰাটো এটা সচেতন প্ৰয়োগ। ঘৰুৱা আচবাবৰ ভিতৰতে বেটাৰীযুক্ত টৰ্চ কেইটিমানত ছাঁইৰ প্ৰলেপ সানি তাত কাটি উলিওৱা মুখাবয়ৱ কেইটিমান আছে যাৰ প্ৰক্ষেপন লেপি থোৱা মাটিত পৰে। পোৰ্ট্ৰেইট কেইটা গুপ্তহত্যাৰ সময়ৰ নিৰুদ্দিষ্ট কেইজনমান ব্যক্তিৰ বুলি শুনিবলৈ পাইছোঁ। ধোঁৱাচাং নামটোৰ আক্ষৰিক প্ৰয়োগ আৰু আক্ষৰিক ইংগিতখিনি যথেষ্ট আকৰ্ষণীয় আংগিক আৰু লগতে ভাবোদ্দীপক। একেদৰেই ধ্ৰুৱজিৎ শৰ্মাৰ পেইণ্টিং আৰু ভিডিঅ' আৰ্ট দুয়োটাতে শৰীৰ এটা কেন্দ্ৰীয় বিষয়। কিন্তু এই শৰীৰ স্থান কালৰ উৰ্ধৰ এটা অনামী শৰীৰ নহয়. বৰঞ্চ ধ্ৰুৱজিতৰ ছবিৰ শৰীৰবোৰ এটা বিষয়ী অৱস্থান নিৰ্মিত কৰা কেতবোৰ উপাদানেৰে খোদিত তৰপীয়া শৰীৰ। প্ৰদৰ্শনীত সন্নিবিষ্ট তেওঁৰ ভিডিঅ' আৰ্টটোতো দেখা যায় এটা মানৱী শৰীৰৰ ৰূপান্তৰ ঘটি তাৰ উপাদানখিনিৰেই অন্যত্ৰ এজুপি পুষ্পিত গছে গা কৰি উঠে। পুনৰ জী উঠাৰ বাসনা, নতুনকৈ জীৱন লাভৰ বাসনা, নিজকে নি:শেষ কৰি দি এটা অন্য সম্ভাৱনাৰ বাবে বাট এৰি দিয়াৰ প্ৰৱণতা আদি বহুতো অব্যক্ত কথকতাৰ ই জন্ম দিব পাৰে। অৰ্পিতা দে'ৰ ফেব্ৰিক আৰু পানীৰঙৰ প্ৰয়োগখিনিত নতুনত্ব আছে আৰু সমসাময়িক বহুতো শিল্পীৰ তুলনাত একক হৈ থিয় দিব পৰা।
 
ধ্ৰুৱজিৎ শৰ্মাৰ পেইণ্টিং 
আটাইখিনি কাম সম্পৰ্কে আলোচনা কৰিবলৈ হ'লে লেখাটোৱে বহল অবয়ৱ ল'বগৈ। সকলো শিল্পীৰ কামেই আছিল সতেজ আৰু প্ৰাণৱন্ত। বিশেষভাবে আকৰ্ষণীয় আছিল মণিপুৰৰ চাওবা থিয়ামৰ পাৰফৰমেঞ্চৰ ভিডিঅ'টো। জন্ম, প্ৰকৃতি আৰু মানৱ দেহৰ চিৰন্তন ৰহস্যখিনিক কেন্দ্ৰ কৰি আগবঢ়া এই কামটোৱে যিকোনো দৰ্শককে নিবিষ্ট চিত্তে মগ্ন কৰি ৰাখিবৰ সামৰ্থ ৰাখিছিল।  

সমুদ্র কাজল শইকীয়া
Rajya Sabha Television (RSTV), 3rd Floor,
Talkatora Stadium Annexe Building, New Delhi – 110001
email: kankhowa@gmail.com, mobile: +91 9811375594

Tuesday, October 23, 2018

গ্ৰন্থন সমস্যা, গণ-পাঠক আৰু সেৱাদাতা লেখক


["নিয়মীয়া বাৰ্তা", ১০ মাৰ্চ, ২০১৮]
"কিতাপ চামুচ, কেঁচী, হাতুৰী আৰু চকাৰ নিচিনা। এবাৰ আৱিষ্কাৰ হোৱাৰ পাছত ইয়াৰ উৎকৰ্ষ সাধন কৰিব নোৱাৰি। আৱিষ্কাৰ হোৱাৰে পৰা চামুচ এখন একে গঢ়তে আছে। প্ৰাগৈতিহাসিক চকা আৰু আজিৰ চকাৰ মাজত বিশেষ পাৰ্থক্য নাই। কিতাপৰ কোনো বিকল্প ওলালেও ই কিতাপৰ দৰেই হ'ব লাগিব। চিনেমা, টেলিভিশ্যন, ইণ্টাৰনেট একোৱেই কিতাপৰ স্থান ল'ব নোৱাৰে।" ইটালীৰ লেখক উমবাৰ্টো ইক' আৰু ফৰাচী চিত্ৰনাট্য লেখক জাঁ ক্লডে কেৰিয়াৰৰ এটা কথোপকথনৰ আধাৰত গীতাশ্ৰী তামুলীৰ "সাহিত্য আৰু সমালোচনা" গ্ৰন্থৰ শেষ নিবন্ধটো হ'ল "কিতাপৰ কাহিনী"। তাতে উমবাৰ্টো ইক'ই কোৱা এই কথাখিনি আছে। যিমান যি প্ৰত্যাহ্বান আহিলেও কিতাপ আছে আৰু থাকিব তাৰ ঘোষণাই আছে লেখাটোত। হাজাৰটা আহুকালৰ মাজতো অসমীয়া কিতাপেও নিজৰ জয়যাত্ৰা অব্যাহত ৰাখিছে। কিন্তু গ্ৰন্থ প্ৰকাশনৰ উদ্যোগটো কিমান কি সমস্যাৰে জৰ্জৰিত আৰু গ্ৰন্থ প্ৰকাশনৰ এটা সুচল পৰিৱেশৰ অভাৱত লেখক সকল কেনেকৈ কিমান আপোচৰ মাজেৰে চলিবলগীয়া হয় সেয়া আমি দেখি আহিছোঁ।  

গ্ৰন্থমেলাৰ বতৰত অন্য এখন কাকতত "প্ৰকাশক কাক বোলে" শীৰোনামেৰে আলোচনা এটা আগবঢ়াইছিলোঁ য'ত আমাৰ কেন্দ্ৰীয় বক্তব্য আছিল যে কিতাপৰ পাণ্ডুলিপি এটাক ছপা ৰূপত উলিয়াই দিয়াজনকেই প্ৰকাশক বোলা নহয়। "প্ৰকাশক মানে Curator; প্ৰকাশক মানে Connoisseur; প্ৰকাশক মানে Archivist; প্ৰকাশক মানে Strategist; প্ৰকাশক মানে Researcher; প্ৰকাশক মানে Manager; প্ৰকাশক মানে Conceptual Guide; প্ৰকাশক মানে Investor; প্ৰকাশক মানে Producer, Promoter, 'Pro'Claimer... আৰু বহুত কিবাকিবি। লেখাখিনি হয়তো লেখকৰ, কিন্তু কিতাপ আকাৰে প্ৰকাশ হৈ ওলোৱাৰ পিছত কিতাপখন আচলতে প্ৰকাশকৰহে"। কিন্তু তেনে আদৰ্শ প্ৰকাশক একোজন অসমত বিচাৰি উলিওৱাটো প্ৰায় অসাধ্য। গ্ৰন্থ প্ৰকাশন এটা বৌদ্ধিক কচৰৎ আৰু প্ৰকাশকজনো লেখকৰ সৈতে সমানে সমানে চিন্তন প্ৰক্ৰিয়া এটাৰ অংশীদাৰ। এই বৌদ্ধিক দিশটোৰ সৈতে যে অসমৰ স্বঘোষিত 'প্ৰকাশক' সকল যুক্ত নহয় সেই কথা আমি অভিজ্ঞতাৰ পৰাই দেখি আহিছোঁ। অন্য ব্যৱহাৰিক দিশটোতো থকা অপেশাদাৰী অভ্যাস, দায়িত্বগ্ৰহণৰ দিশত থকা হেমাহি আদিৰ ফালৰ পৰাও প্ৰকৃতাৰ্থত প্ৰকাশক এজনৰ অভাৱ আমি অনুভৱ কৰি থাকোঁ। অসমত অসমীয়া ভাষাৰ কিতাপৰ বিক্ৰীবাৰ্তাৰ কথা যিমান পতা হৈ থাকে, কিতাপ পঢ়াৰ অভ্যাসৰ কথা যেনেকৈ পতা হৈ থাকে তেনেকৈ কিন্তু প্ৰকাশন পদ্ধতিটোত থকা সমস্যাখিনিৰ কথা পতা নহয়। লেখক এজনে কোনোমতে নিজৰ উদ্যোগত কিতাপ এখন মুদ্ৰণৰ ব্যৱস্থা কৰিলেও তাৰ পিছত আহিব পৰা অৱশ্যাম্ভৱী সমস্যাটোৰ পৰা হাত সাৰিবৰ কোনো বাট নাথাকে। সেইটো হ'ল গ্ৰন্থ পৰিবেশন বা বিতৰণৰ সমস্যাটো। কিতাপ এখন মুদ্ৰণ কৰি বন্ধাই থ'লেইতো নহ'ব, সেইখন মানুহৰ হাতত পৰিবগৈও লাগিব। লেখকে যদি নিজা খৰছত কোনোমতে কিতাপ এখন ছপাই উলিয়ায়ো, সেইখন লৈ এতিয়া মানুহৰ ঘৰে ঘৰে বেচি ফুৰিবগৈতো নোৱাৰে, অথবা, দোকানে দোকানে বিতৰণ কৰিবও নোৱাৰে। যদি তেওঁ পাৰেও সেইটো আচলতে তেওঁৰ কাম নহয়। কিন্তু গ্ৰন্থৰ পৰিবেশক এজন ক'ত পোৱা যায় এতিয়া? গ্ৰন্থ প্ৰকাশনৰ এটা মতাদৰ্শ নোহোৱাকৈ, এটা পদ্ধতিবিধি অনুসৰণ কৰি চিন্তন-প্ৰক্ৰিয়া নথকাকৈ কেৱল কিতাপ এখন ছপাই দিয়াজন যেনেকৈ প্ৰকাশক নহয়, কিতাপ এখনৰ দহটা কপি বিক্ৰী কৰি দিয়াজনো পৰিবেশক বা বিতৰক নহয়। সেইজনক খুব বেছি কোৱা হ'ব পাৰে এজন দোকানীহে। এইবোৰ দিশলৈ চায়েই ক'ব পাৰি অসমত গ্ৰন্থ প্ৰকাশনটোৱেই আটাইতকৈ বেছি উদ্ভট আৰু আচহুৱা উদ্যোগ। প্ৰকৃতাৰ্থত প্ৰকাশকৰ অভাৱৰ পিছতো ইয়াত গ্ৰন্থ প্ৰকাশ হৈ থাকে, কোনো বিতৰণকাৰী নোহোৱাকৈয়ে উৎপাদনৰ উদ্যোগটো চলি থাকে। এইখিনিলৈকে আছিল প্ৰাককথন। আজিৰ আলোচনাত অন্য এটা দিশহে উনুকিয়াবলৈ বিচাৰিম।

গ্ৰন্থ প্ৰকাশনৰ উদ্যোগটোৰ অসুবিধাৰ কাৰণেই বুজন সংখ্যক লেখকে জীৱন পাত কৰিবলগীয়া হয় বাতৰি কাকত আৰু আলোচনীৰ পাতত লিখা মেলা কৰি। গ্ৰন্থিত কৰা বা গাঁঠি থোৱা কথাষাৰৰ পৰাই হয়তো "গ্ৰন্থ" শব্দটো আহিছে। এনেদৰে কাকতে আলোচনীয়ে প্ৰকাশ হোৱা লেখা অলপকে একেলগে গাঁঠি বেছিভাগ লেখকে গ্ৰন্থ প্ৰকাশ কৰে। কিন্তু গ্ৰন্থৰ নিৰ্মাণ এটা স্বয়ংসম্পূৰ্ণ কলা হিচাপে মানি ল'লে কেৱল লেখা অলপ থুপাই থোৱাটোকেই গ্ৰন্থ বোলা নাযাব। কিন্তু পৰিস্থিতি এনেকুৱা হয়গৈ যে তাকে নকৰিলে গত্যান্তৰ নাথাকেগৈ। এনেয়েও আৰম্ভণীৰে পৰাই অসমীয়া সাহিত্যৰ সামগ্ৰিক চৰিত্ৰটো আলোচনী-কেন্দ্ৰিক বুলি কথা এষাৰৰ প্ৰচলন আছে। একোটা আদৰ্শ বা একোজন ব্যক্তিৰ নামেৰে যুগবিভাজন হোৱাৰ পৰিৱৰ্তে অসমীয়া সাহিত্যৰ যুগবিভাজনৰ পদ্ধতিটোও আলোচনী-কেন্দ্ৰিকেই, যথা, অৰুণোদয় যুগ, জোনাকী যুগ, আৱাহন যুগ আদি। নি:সন্দেহে কাকত আলোচনীৰ ব্যাপক প্ৰচলনে, কাকত আলোচনীৰ নিৰ্ভৰশীলতাই লেখক সকললৈ বিস্তৰ সুবিধাও আগবঢ়াই আহিছে। কিতাপ এখন প্ৰকাশ কৰাটো যিহেতু পানীমিঠৈ নহয়, কাকত এখনতে লিখি নিজৰ লেখা-লিখিৰ হাবিয়াসখিনি পূৰণ কৰিব পৰা যায়। তাৰোপৰি কাকত আলোচনীত লিখি পাঠকৰ মতামত আদি সংগ্ৰহ কৰি পিছত তাক কিতাপ আকাৰে সজাই তুলিবলৈ লওঁতে পৰিমাৰ্জনা কৰিবৰ বা পুনৰ্সম্পাদনা কৰাৰ অৱকাশটোও থাকিল। এইখিনি হ'ল ভাল দিশ। কিন্তু কাকত আলোচনীৰ নিৰ্ভৰশীলতাই লেখক এজনলৈ আনি দিয়া কিছুমান অসুবিধাৰ দিশো আছে সেইখিনি উনুকিয়াবলৈহে আজি কলম মেলি লৈছিলোঁ।

প্ৰকাশৰ মাধ্যম বা ক্ষেত্ৰ এখনৰ চৰিত্ৰই লেখা এটাৰো চাৰিত্ৰিক বৈশিষ্ট্যক প্ৰভাৱিত কৰে। এটা প্ৰকাশনৰ উদ্যোগ হিচাপে কাকত আলোচনীৰ কেলেৱৰটোৰ প্ৰভাৱ ইয়াত গুৰুত্বপূৰ্ণ। বাতৰি কাকত এখনত সুদীৰ্ঘ গৱেষণা পত্ৰ এখন প্ৰকাশ কৰাৰ থল নাথাকে। একেদৰেই নিৰন্তৰ সমসাময়িকতাত অৱস্থান কৰা গণ মাধ্যমৰ অংশ হিচাপেও ইয়াৰ চাৰিত্ৰিক বৈশিষ্ট্যই লেখকৰ মনস্তত্বক গঢ় দি গৈ থাকে। সমসাময়িকতাৰ ভিত্তিতহে ইয়াত লেখা এটাই মান্যতা পায়। লেখা এটাক সময়সাপেক্ষ বুলি দাবী কৰিবৰ দায়িত্ব এটা লেখকৰ কান্ধত আপোনা-আপুনি আহি পৰেহি তাৰ লগতে আহি পৰে আন এটা তাগিদা- সেয়া হ'ল লোকচক্ষুৰ সন্মুখত বৰ্তি থাকিবৰ তাগিদা। ফলত সকলো সময়তে বাতৰি কাকত আৰু আলোচনীয়ে জন্ম দিয়া অথবা লালন পালন কৰি থকা লেখকে নিৰন্তৰ বিচাৰি ফুৰে ব্যতিক্ৰমী ভাব-ভাষা। এই ব্যতিক্ৰমৰ সন্ধানটো আপাত দৃষ্টিত এটা ভাল কথা যেন লাগিলেও বেছিভাগ সময়ত সি সাৰমৰ্মহীন লেখন অভ্যাসৰো জন্মদাতা। কি কামটো কৰা উচিত আৰু কি কথাটো পতা উচিত আদিবোৰ কথাতকৈ বেছি গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ উঠে লেখাটো গণ-পাঠকে (Mass-reader) আদৰি ল'ব নে নল'ব সেইটোহে। কাকত আলোচনী সমূহত ৰাজনীতিৰ পৰা ক্ৰীড়ালৈকে, কৃষিৰ পৰা বিনোদনলৈকে যিমানেই শিতান নাথাকক কিয়, পৰিশেষত কিন্তু সমস্ত শিতানেই সমসাময়িকতাৰ দাবীৰ ওচৰত নতশিৰ হ'বলৈ বাধ্য। একান্তই বিদ্যায়তনিক চৰ্চাৰ বাবে উৎসৰ্গিত শিতান বা পৃষ্ঠা এটা যদি ক'ৰবাত থাকেও সেই শিতানটোও কিন্তু এই সমসাময়িকতাৰ দাবীৰ পৰা উৰ্ধত নহয়। প্ৰকৃতাৰ্থত গৱেষণামূলক বা বিদ্যায়তনিক চৰ্চাত নিবিষ্ট লেখক এজনৰ তাগিদা অপূৰ্ণ হৈয়েই ৰয়। কলেৱৰৰ দিশেৰে শব্দসংখ্যাই যদি লেখকক এফালে আৱদ্ধ কৰিবলৈ বিচাৰে, আনফালে কাকতখনৰ জনমুখী বা পপুলাৰ চৰিত্ৰটোৱেও লেখকক নিজৰ বাটেৰে আগবঢ়াত অসুবিধাৰ সৃষ্টি কৰে। এইখিনি কাৰক বেছিভাগ সময়ত অলক্ষিতেই থাকি যায়। বহুকাল ধৰি কাকতে-পত্ৰই লেখা মেলি কৰি থকা লেখক এজনে এটা সময়ত নিজেই বুজিব নোৱাৰা হৈ ৰয় যে কোনবোৰ কাৰকৰ দ্বাৰা তেওঁ প্ৰভাৱিত হৈ আহিছে।

লেখক এজনে যেতিয়া কয় "মই মোৰ নিজৰ বাবে লিখোঁ", অথবা, "মই মোৰ মনৰ তৃপ্তিৰ বাবে লিখোঁ", তেতিয়াও তেওঁ হয়তো নিজেই গম পোৱা নাই যে নিজৰ মনৰ তৃপ্তিৰ কথা কৈ থাকোঁতে আচলতে তেওঁ অন্য এজন পাঠকৰ তৃপ্তিহে পুৰাই আছে। তেওঁ সজ্ঞানে নহ'লেও অন্তত: অৱচেতনাত জানে যে তেওঁৰ মুখেৰে "মই মোৰ মনৰ তৃপ্তিৰ বাবে লিখোঁ" বুলি শুনিবলৈ ক'ৰবাত পাঠক এজন ৰৈ আছে। কেৱল যে লেখকে লেখা এটা লিখি উলিওৱাৰ পিছতহে তাৰ পাঠক থাকিব পাৰে তেনে নহয়। লেখা এটা লিখাৰ আগতেও সেই অদ্যাপি অলিখিত পাঠটোৰ পাঠক এজন আগৰে পৰাই ৰৈ আছেই। কিছুমান পাঠকৰ অস্তিত্ব লেখকৰ অস্তিত্বৰ পূৰ্বৱৰ্তী।

গ্ৰন্থ প্ৰকাশনৰ উদ্যোগটো সুচল বা তনকীয়াল নোহোৱাৰ ফলত হ'ব পৰা অসুবিধা বহুতেই আছে। লেখক এজনৰ স্বকীয় পৰিচয় এটা কিতাপ এখনৰ মাধ্যমেৰেই হয়। এখন কিতাপৰ প্ৰকাশৰ পিছত দ্বিতীয়খন কিতাপৰ প্ৰকাশৰ সময়ত এটা গুণগত উত্তৰণৰ তুলনামূলক বিচাৰৰো বাট মুকলি হয়। এনে বহুখিনি অসুবিধাৰ ভিতৰত কিন্তু লেখা প্ৰকাশৰ মাধ্যম হিচাপে গণমুখী মাধ্যমৰ তাগিদাই গঢ় দিয়া লেখকৰ আভ্যন্তৰীণ চৰিত্ৰটোহে অধিক গুৰুতৰ বিষয়। যিকোনো এটা বিষয়তেই অধ্যয়ণ কৰিবলৈ লৈ অসমীয়া ভাষাৰ পাঠক এজনে সমল পুথিৰ অভাৱৰ কথা দৰ্শায়। এজনে অমুকটো বিষয়ত 'চিৰিয়াছ' চৰ্চাৰ অভাৱৰ কথা কৈ থাকোঁতেই আনফালে অন্য এজনে তমুকটো বিষয়তো বিষদ আলোচনা পাবলৈ নাই বুলি গোচৰ তোলা শুনো। কাকত আলোচনীৰ তাগিদা সমূহ (আৰু সেইসমূহৰ পাঠক-সমাজৰ ক্ষণিক এক্তিয়াৰবোৰ) পুৰণ কৰি গৈ থকা একোজন "চাৰ্ভিছ প্ৰভাইডাৰ"ৰ ভূমিকা পালনৰ পৰা লেখক সকল ওলাই আহিব নোৱৰালৈকে এই অভাৱ-অভিযোগবোৰ চলিয়েই থাকিব। লেখক এজনৰ লেখক জীৱনৰ সুস্থ উত্তৰণৰ বাবেই গ্ৰন্থ উদ্যোগটো সুচল হোৱাটো বাঞ্চণীয়।   


সমুদ্র কাজল শইকীয়া
Rajya Sabha Television (RSTV), 3rd Floor,
Talkatora Stadium Annexe Building, New Delhi – 110001
email: kankhowa@gmail.com, mobile: +91 9811375594