ডঃ বাণিকান্ত কাকতি

...সাহিত্যৰ ক্ষেত্রত নতুনকৈ কৰিবলগীয়া কাম একো নাই। সাহিত্য ধ্বনি আৰু প্রতিধ্বনি মাথোন। পূর্বপুৰুষ সকলৰ ভাবৰ ধ্বনি যাৰ হৃদয়ত পুৰাকৈ প্রতিধ্বনিত হয় সিয়েই সফলতা লাভ কৰে... ডঃ বাণিকান্ত কাকতি, বাঁহী, ১৩শ বছৰ, অষ্টম সংখ্যা, আঘোণ, ১৮৪৭ শক।

Friday, May 19, 2017

কাৰ বাবে এই গীত গোৱা : ৰি যাক কৰিব নোৱাৰি

এজন শিল্পীৰ (দৃশ্যশিল্প বা প্লাষ্টিক শিল্পৰ কৰ্মী) বা এজন নাট্যশিল্পীৰ কিছুমান সমস্যা এজন কবিয়ে কোনোদিনেই হয়তো বুজি নাপাব। কবিতা এটা এশবাৰ বা এহেজাৰবাৰ ৰিপ্ৰিণ্ট কৰিলেও মূলগতভাবে কবিতাটোৰ একো হীন দেঢ়ি নঘটে। কবিতা এটাৰ ৰেল্পিকা (Replica) কৰাটো একো সমস্যাৰ কথায়েই নহয়। আপুনি আপোনাৰ টোকাবহীত আপোনাৰ ভাললগা কবিতা এটা অনায়াসে টুকি থ’ব পাৰে। তাত কবিতাটোৰ একো ক্ষতি নহয়। কবিতাটোৱে একো নেহেৰুৱায়। এনেকুৱা কেতিয়াও নহয় যে যিমানবাৰেই ৰিপ্ৰিণ্ট কৰি গৈ থকা হৈছে সিমানবাৰেই কবিতাটো মলিন হৈ গৈ আছে। আঠাইশ শাৰীৰ কবিতা এটা হয়তো বহুবাৰ কে’বাবাৰো প্ৰিণ্ট হৈ হৈ অৱশেষত মাত্ৰ দুশাৰীহে থাকিলেগৈ! কথাটো মজাৰ। কিন্তু তেনে হোৱাটো অসম্ভৱ। অৱশ্যে ছপা-প্ৰক্ৰিয়াত ৰসাস্বাদনৰ পথত লে’-আউট, ফণ্ট, স্থান বিভাজন আদিৰ কিছু কথা আছে (কিন্তু আমাৰ দেশত সেইবোৰকোনো গুৰুত্ব দিয়ে কোনে?)। কিন্তু পেইণ্টিং এখন এশবাৰ বা এহেজাৰবাৰ ৰিপ্ৰিণ্ট হোৱাটোতো দূৰৰে কথা, এবাৰৰ বাবেও সম্ভৱ নহয়। ফটো এখন তুলি আপুনি ফে’চবুকত দি হয়তো ক’ব পাৰে যে – চাওক এইখন পেইণ্টিং খন। কিন্তু নহয়। এইখন পেইণ্টিং খন নহয়। এয়া পেইণ্টিং খনৰ এখন ফটোগ্ৰাফহে। মূল পেইণ্টিংখনৰ পৰা এই ফটোখন শত শত যোজন আঁতৰত। পেইণ্টিং এখনৰ ৰেপ্লিকা নহয়। কৰিব খুজিলেও লগে লগেই সি হৈ উঠে অন্য এটা কৰ্ম – সম্পূৰ্ণ অন্য এটা অস্তিত্ব।

নাট্যকৰ্মীৰ সমস্যা একেটাই। বৰঞ্চ আৰু বেছি যন্ত্ৰণাদায়ক। নাটক এখন আপুনি বাৰে বাৰে কৰিবলৈ বাধ্য, নহ’লে চাবলৈ খোজা দৰ্শকক আপুনি নাটকখন কেনেকৈ দেখুৱাব? নকৰিলে দেখুৱাব নোৱাৰি। কিন্তু যি মুহূৰ্ততেই আপুনি মানুহে চাব খোজা সেই নাটকখন কৰি দেখুৱাব খুজিছে সেই মুহূৰ্ততেই বুজিছে যে এইখন আচলত দেখোন এখন বেলেগ নাটক। প্ৰতিটো পৰিবেশনৰ অভিজ্ঞতা একক আৰু অনন্য। এটা আনটোৰ ৰেপ্লিকা হ’ব নোৱাৰে। চেক্স কৰাৰ নিচিনা। যিমান বাৰেই আপুনি কৰে, প্ৰতিবাৰেই নতুন অভিজ্ঞতা।

এশবাৰ পৰিবেশন কৰাৰ পিছত সেই নাটকখন আৰু আৰম্ভণীৰ একেখন নাটক হৈ নাথাকে। নাটক কেৱল প্লে’ কৰিব পাৰি। ৰিপ্লে’ কৰিব নোৱাৰি।

এই সমস্যাবোৰ নাই বাবেই কবিকূলৰ ফোঁপজহ বেছি হয়। পাবত গজাৰ প্ৰৱণতাও বেছি। ফে’চবুকতো বহুত মানুহৰ লাইক আৰু কমেণ্ট পোৱাটোকে সফলতা বুলি ধৰি লোৱাৰ প্ৰবৃত্তিও বেছি। কিন্তু বহুল সংখ্যক দৰ্শকে দেখা পালে বা পঢ়িলে বুলিয়েই স্ৰষ্টাৰ ইপ্সিত দ্ৰষ্টা (Spectator) জনক সি চুবগৈ পাৰিলে বুলি ভবাটো ভুল। উদাহৰণ স্বৰূপে, আজিলৈকে অন্তত: হীৰুদাৰ “মৃত্যুওতো এটা শিল্প” বাক্যাংশৰ সৈতে হেজাৰৰো অধিকবাৰ সন্মুখীন হ’লোঁ বিভিন্ন ঠাইত, বিভিন্ন প্ৰসংগত। কিন্তু পাঠ নিৰ্মাণৰ বা ৰসগ্ৰহণৰ বহুত্বক স্বীকাৰ কৰিও ক’বলৈ বাধ্য হ’ম যে হীৰুদাৰ এই কথাষাৰৰ এটা মনপূত প্ৰসংগায়িতকৰণ আজিলৈকে চকুত নপৰিল। কবিতাটোৱে আজিও যেন তাৰ ইপ্সিত পাঠকজনক বিচাৰি ফুৰিছে।

সংখ্যগত ভাবে বহুতৰ মাজলৈ লৈ যোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো জটিল, আনকি একপ্ৰকাৰে অসম্ভৱ বুলি জানে বাবেই চিত্ৰকৰ এজনে সেই ইপ্সিত দ্ৰষ্টাজনৰ অৱস্থান সম্পৰ্কে দ কৈ ভাবিবলৈ বাধ্য হয়। মুখা, মেক-আপ আদিবোৰেৰে নাট্যশিল্পক দৰ্শোৱা হয় যদিও, চৰিত্ৰায়ণকেই অভিনেতাৰ মূল কৰ্ম বুলি ধৰা হয় যদিও এটা সময় অভিনেতা জন নিজৰ গহন কোণলৈ উভতি আহি নিজৰ সৈতে নিজে মুখামুখি হ’বলৈ বাধ্য হয়।    

এই গোটেইবোৰ কথাৰ লগত পাৰফৰমেন্সৰ ডকুমেণ্টেচন সম্পৰ্কে যথেষ্ট চিন্তা চৰ্চাৰ প্ৰয়োজনীয়তা আহি পৰে। 


Thursday, May 18, 2017

"কেলৈ আছা চাই"

চাৱনি এটা কেতিয়াও পেছিভ (নিষ্ক্ৰিয়) হ'ব নোৱাৰে। একপাক্ষিকো নহয়। নৈৰ্ব্যক্তিকো নহয়।
চকুৰে চোৱা - এই তেনেই সাধাৰণ কথাটো এটা বিৰাট ৰাজানৈতিক কাৰবাৰ হ'ব পাৰে।
দৃষ্টি নিক্ষেপ - এই কাৰ্যটো এটা দাৰ্শনিক প্ৰক্ৰিয়াৰ ফচল। (দৰ্শন শব্দটোৰ আক্ষৰিক অৰ্থ আৰু ফিল'চ'ফি শব্দৰ পৰিভাষাৰ মাজৰ সংযোগটোও মন কৰিব)।
এনেয়ে চোৱা বুলি আচলতে একো নাই। There is nothing like just seeing.
চোৱা আৰু চাই থকাৰো আকৌ পাৰ্থক্য আছে।
আমি বিচাৰিলেও নিবিচাৰিলেও প্ৰতি মুহূৰ্ততে আমি চাই আছোঁ। যদি চাই থকা নাই (ইচ্ছাকৃতভাবে) তেতিয়াও আমি অন্তত: দেখি আছোঁ। চকু মুদি থাকিলেও সপোনত দেখি আছোঁ। আক্ষৰিক অৰ্থত সপোনৰ কথা বাদ দিলেও দুচকু মুদাৰ লগে লগে মানস চক্ষু খুলি লৈছোঁ।
প্ৰেমৰ আৰম্ভণী চকুৰে হয়। বিপ্লৱৰ ঘোষণা চকুৰে হয়। চকু চিৰকালেই এপাত ৰাজনৈতিক হাথিয়াৰ।
কাষেৰে পাৰ হৈ যোৱা বিলাসী গাড়ী এখনলৈ যেনেকৈ চাওঁ, ফুটপাথৰ ভীক্ষাৰী এজনলৈ তেনেকৈ নাচাওঁ। শ্ৰেণী দ্বন্দৰ পৰা দৃষ্টি কাহানিও মুক্ত হ'ব নোৱাৰে। ধাৰণাগত ভাবে জেণ্ডাৰ ইকুৱেলিটিৰ কথা যিমানেই আগুৱাই নাযাওক, এজন পুৰুষৰ পুৰুষৰ প্ৰতি চাৱনি আৰু মহিলাৰ প্ৰতি চাৱনি কাহানিও একে হ'ব নোৱাৰে। চাৱনি এটা সদায়েই সকলো সময়তেই লিংগ-চেতনাৰ দ্যোতক। বাহক।
এইখিনি কথা - আন এটা প্ৰস্তাৱনা, আমাৰ আন এটা উৎসৱৰ বাবে। ভিজুৱেল কালচাৰ, দৃশ্য শিল্প, আৰু সামগ্ৰিক ভাবে 'ৱেইজ অব চিইং' সম্পৰ্কে।

কিন্তু সদ্যহতে বহিছিলোঁ "কেলৈ আছা চাই" কথাষাৰৰ আঁত ধৰিহে। সেয়েহে আনবোৰ কথা অলপ দেৰীলৈ নিলগই থওঁ দিয়ক। 

কেলৈ আছা চাই বাক্যাংশ লোৱা হৈছে এটা জনপ্ৰিয় বিহু নামৰ পৰা। ওজা খগেন মহন্তদেৱৰ কণ্ঠৰে শুনিবলৈ পোৱা যায়। নাম ফাকি এনে-
"কেলৈ আছা চাই
কেলৈ আছা চাই
তুমি চাই থাকিলে দেহা মোৰ
দেহা মোৰ মৰহি যায়"

চাই থকা জন কোন? - "তুমি"। দেহা মৰহি যোৱা জন কোন? - "মই"।
তোমাৰ আৰু মোৰ মাজৰ সংযোগটো কিহৰ? এটা দৃষ্টিৰ। এটা চাৱনিৰ। "তুমি" চাই থাকিলেই "মোৰ" দেহা মৰহি যোৱাটো সম্ভৱনে? সম্ভৱ। কাৰণ চাৱনি মানে কেৱল এটা চাৱনিয়েই নহয়। সেয়েহে কৈছিলোঁ -
"চাৱনি এটা কেতিয়াও পেছিভ (নিষ্ক্ৰিয়) হ'ব নোৱাৰে। একপাক্ষিকো নহয়। নৈব্যক্তিকো নহয়"।

"মই" কোন? "মই" - কবি, লেখক, সাহিত্যিক, গায়ক, সুৰকাৰ, অভিনেতা, পৰিচালক, নাট্যকাৰ, প্ৰযোজক... স্ৰষ্টা।
"তুমি" কোন? "তুমি"- পাঠক, দৰ্শক, উপভোক্তা, দ্ৰষ্টা।
এই দ্ৰষ্টাৰ এটা মাত্ৰ চাৱনিতে ইমানখিনি সামৰ্থ্য বা দম আছে য'ত স্ৰষ্টাৰ "দেহা মৰহি" যাব পাৰে।
এই পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কটোৰ জটিলতাখিনিয়েই যিহেতু চলতি উৎসৱটোৰ কেন্দ্ৰীয় বিষয়বস্তু আছিল (The ambiguous relation between the performer and the spectator), সেয়েহে ইয়াৰ নাম ৰাখিছিলোঁ -
"কেলৈ আছা চাই"। 


হ'ব আৰু। এহেলৈ উৎসৱ শেষ। আৰু চাই থাকিব নালাগে। ঘৰাঘৰি যাওকগৈ ৰাইজ। 

Art: Samudra Kajal Saikia, 2006

Wednesday, May 10, 2017

কাণখোৱাৰ হাতপুথি ১১ : পাঠক জনতাৰ এক্তিয়াৰ আৰু কবিৰ নিৰ্মাণ

পাঠকৰ প্ৰত্যাশা অনুযায়ী কবিতা লিখি গৈ থাকি এক ধৰণৰ পাৰস্পৰিক কমফোৰ্ট জোনৰ ভিতৰলৈ কবিকুল সোমাই গৈ থকাৰ কথা আমি আগৰ আলোচনাত কৰিছিলোঁ। কবি আৰু পাঠকৰ, শিল্পী আৰু দ্ৰষ্টাৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কই দুয়ো পক্ষকে নিৰ্মাণ কৰি গৈ থাকে। মানে, এজন কবিৰ দ্বাৰা লিখিত কবিতা পঢ়ি পঢ়িয়েই এক শ্ৰেণীৰ পাঠকৰ জন্ম হয়। জন্ম হয় এক নিৰ্দিষ্ট ৰুচিবোধৰ, সংবেদনাৰ আৰু চেতনাৰ। তেনেকৈয়ে সেই পাঠকচামৰ ৰুচি, হেঁপাহ আৰু আকংক্ষায়ো কবি এজনৰ উত্তৰোত্তৰ গতি পথ নিৰ্ধাৰণ কৰি যায়। এইটো এটা স্বাভাৱিক প্ৰক্ৰিয়া। এই পাৰস্পৰিকতাৰ উৰ্ধত কোনো অৱস্থান কৰিব নোৱাৰে। কথাখিনি কেৱল আক্ষৰিত অৰ্থতে নলৈ ধাৰণাগত ভাবেও চাব লাগিব। অৰ্থাৎ যদি কোনোবা এজন কবিৰ যদি এখনো কবিতাৰ কিতাপ ওলোৱা নাই, কোনো কাকত আলোচনীত আজিলৈকে প্ৰকাশো হোৱা নাই তেওঁৰ ক্ষেত্ৰত উপৰি-উক্ত কথাষাৰ প্ৰযোজ্য হ’ব নে নাই? উত্তৰটো হ’ল – হ’ব। কাহানিও ক’তো প্ৰকাশ নোহোৱা, কোনেও ক’তো পঢ়িবলৈ নোপোৱা কবিতা একোটাৰো পাঠক একোজন থাকেই থাকে। আনকি যি কবিতা এতিয়ালৈকে লিখায়ে হৈ উঠা নাই সেই কবিতাৰো পাঠক আছে। এজন ধাৰণাগত পাঠকৰ (conceptual reader বা conceptual spectator) অস্তিত্ব সদায়ে সৰ্বত্ৰ বিদ্যমান। ইয়াৰ লগতে সাঙুৰি ক’ব পাৰি কবিতাটো লিখি থকা কবিজনেই সেই কবিতাটোৰ পাঠকো হয়। কবি নিজেই প্ৰথম পাঠক। কবিতা এটা লিখি থকাৰ মুহূৰ্ততেই লেখক আৰু পাঠক – দুটা সত্বাৰ বিকাশ ঘটি গৈ থাকে। এই দুই সত্বায়ো তাকেই কৰে- ইটোৱে সিটোৰ সন্মুখত আবদাৰ ৰাখে। ইটো সিটোৰ পৰিপূৰক হয়। অভিযোগ অভিমানো হয়। প্ৰত্যাশাৰ প্ৰস্তাৱ ৰাখে।   

এইখিনিলৈকে কথাখিনি ঠিকেই আছিল। কিন্তু ব্যৱহাৰিক ক্ষেত্ৰত পাঠকৰ প্ৰতি কবিৰ ‘দায়বদ্ধতা’ৰ বোধ আৰু কবিৰ প্ৰতি থকা পাঠকৰ প্ৰত্যাশাৰ আলমত কিছুমান অপ্ৰীতিকৰ কথা আমাৰ চকুত পৰে – সেইখিনিহে আজিৰ আলোচনাৰ বিষয়। কবি আৰু পাঠকৰ অথবা শিল্পীৰ আৰু দ্ৰষ্টাৰ সম্পৰ্কটোত অলপমান বিমূৰ্ততা আছে, আকস্মিকতা আছে। উৎকণ্ঠা আৰু উদ্বিগ্নতাৰে ভৰা। যাদৃচ্ছিক। এই আদান প্ৰদান বা লেন দেন ব্যৱসায়িক ক্ষেত্ৰৰ স্ৰষ্টা আৰু উপভোক্তাৰ দৰে নহয়। সৃষ্টিশীল জগতখনতো অৱশ্যে এটা পৰ্যায় আছে য’ত ব্যৱসায়িক আদান প্ৰদানৰ সম্পৰ্কটো ৰক্ষিত হয়। কৰপোৰেট জগতত ব্যৱহৃত এটা নাম আছে “চাৰ্ভিছ প্ৰভাইডাৰ” বা সেৱা দাতা। বহু শিল্পী আৰু লেখকে নিজকে স্ব-ইচ্ছাৰেই চাৰ্ভিছ প্ৰভাইডাৰ বুলিয়ে পৰিচয় দিয়ে। আমিও ব্যক্তিগত ভাবে একোজন চাৰ্ভিছ প্ৰভাইডাৰ শিল্পী হিচাপেই কাম কৰি পেট প্ৰৱৰ্তাই আছোঁ। এই ক্ষেত্ৰত বজাৰে, মক্কেলে (Client) অথবা উপভোক্তাই বিচৰা মতেই চাৰ্ভিছ দিবলৈ আমি বাধ্য। কিন্তু তাৰ ব্যতিৰেকেও আন এখন জগত আছে য’ত এই প্ৰত্যক্ষ লেন দেনৰ মূল্য নাই। বিশেষকৈ কবিতাৰ ক্ষেত্ৰত এই কথা ক’বই পাৰি। আৰু অলপ আত্মপক্ষ সমৰ্থন কৰিবলৈ হ’লে অৰ্থোপাৰ্জনৰ বাবে বাণিজ্যিক লাভালাভৰ কথা সন্মুখত ৰাখি যিহেতু অসমীয়া কবিয়ে এই মুহূৰ্তত কবিতা লিখি থকা নাই গতিকে এই প্ৰত্যক্ষ লেনদেনৰ পৰা অসমীয়া কবি-কবিতা-পাঠক মুক্ত বুলিয়ে ধৰি ল’ব পাৰি।

কাব্যপ্ৰেমীৰ কবিৰ প্ৰতি আছে অগাধ সন্মান আৰু মৰম। কোনোকালে কবিতা নপঢ়া লোকৰো কবিৰ প্ৰতি অপৰিসীম দৰদ। এই ঘটনাটোৱেই এসময়ত মৰমৰ চুমাই নাকটি চুঙাৰ লেখীয়া হয়গৈ। এই সন্মান আৰু মৰমৰ লেচু লৈয়ে পাঠকৰ দাবীও বাঢ়ি গৈ থাকে। কিছুমান এক্তিয়াৰে সাৰ্বজনীন ৰূপ লয়গৈ অথবা যিখিনিক মান্যতাপ্ৰাপ্ত এক্তিয়াৰ বুলি ক’ব পাৰি। তেনে কেইটামান হ’ল –
(১) কবিৰ সামাজিক দায়বদ্ধতা থাকিব লাগে।
(২) কবিৰ কবিতাত মাটিৰ গোন্ধ থাকিব লাগে।
(৩) কবি বিনয়ী, বিনম্ৰ আৰু অহংকাৰ শূণ্য হ’ব লাগে।
(৪) কবিয়ে কবিতা লিখিও থাকিব লাগিব, প্ৰকাশো কৰি থাকিব লাগিব, কবি সন্মিলনীলৈ গৈ গামোচাও পিন্ধি ফুৰিব লাগিব, কিন্তু একে সময়তে তেওঁ অৱশ্যেই “প্ৰচাৰ বিমুখ” হ’ব লাগিব।

তালিকাখন আৰু দীঘল কৰি গৈ থাকিব পাৰি। ইয়ৰ পিছত আহে কবি-ব্যক্তিবিশেষৰ প্ৰতি পাঠকৰ অন্য অনুযোগ অথবা অনুনয় বিনয়খিনি। এক ধৰণৰ কবিতা লিখি প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰাৰ পিছত কেনেবাকৈ পৰীক্ষামূলক ভাবেও যাদি কবিয়ে নতুন ধাৰাৰ কবিতা সৃষ্টি কৰিবলৈ লয়, পাঠকে বিনাবলৈ লয় – “আপোনাৰ কবিতাত আগৰ দৰে সোৱাদ আৰু নাই”। কেতিয়াবা গ’ল গ’ল খালে খালে বুলি হায়ৈ বিয়ৈ লাগি যাবও পাৰে।

এই গোটেই পৰিস্থিতিখিনিত “ক্ষমতাৰ সম্পৰ্ক” জনিত অলপ মনস্তাত্বিক কাহিনীও সোমাই আছে।  এজন কবিৰ অভ্যুত্থানৰ বেলিকাই কিছু পাঠকে সেই কবিৰ মাজত ‘সম্ভাৱনা’ৰ আৱিস্কাৰ কৰে। স্বাভাৱিকতেই সেই পাঠকে সেই কবিৰ গঢ় গতি আশানুৰূপ ভাবে আগুৱালে তাৰ আঁৰত একধৰণৰ তৃপ্তি লাভ কৰিব। এই তৃপ্তি একধৰণৰ অভিভাৱকত্বৰ তৃপ্তি। ‘মই নকৈছিলোনে’ বুলি লাভ কৰিব এক সন্তুষ্টি। কেনেবাকৈ সেয়া হৈ নুঠিলে, কবিয়ে যদি গতিপথ সলায় তেতিয়া তেওঁ অসন্তুষ্ট হ’ব। এতিয়া এই কৈ থকা পাঠক- এক ব্যক্তি পাঠকো হ’ব পাৰে – এক সন্মিলিত পাঠক সমাজো হ’ব পাৰে। কৈ থোৱা ভাল যে সামাজিক স্তৰত (আনকি ব্যক্তিগত স্তৰতো) ব্যক্তি সমষ্টি সততে স্থিতাৱস্থা প্ৰত্যাশী। সমাজখন যেনেকৈ চলি আছে তেনেকৈয়ে চলি থাকিলেই সামগ্ৰিক ভাবে বিস্তৰ জনতা সুখী হয়। যিকোনো ধৰণৰ পৰিৱৰ্তনেই আকস্মিক যেন গণ্য হয়। পৰম্পৰাত আস্থা ৰাখিয়েই সমাজ এখনে গঢ় লয়। ফলত এই স্থিতাৱস্থাৰ মোহখিনিয়ে আহি কবিৰ ব্যক্তিগত কবিজীৱনকো প্ৰভাৱিত কৰেহি।

কিন্তু সেয়া আছিল জানো কবিৰ কাম্য? আছিল জানো সেয়া কবিতাৰ মৰ্ম? কবিতাই দেখোন বিচাৰিছিল সম্পূৰ্ণ বিপৰীত মেৰুত অৱস্থান কৰিবলৈ – স্থিতাৱস্থা বিৰোধী। কথা আছিল সমাজে বান্ধি দিয়া নৈতিকতা, আদৰ্শ আৰু আন সকলোবোৰ ধূতি-নীতিৰ পৰা উন্মুক্ত হৈ কবি অন্তত: কবিতাত এবাৰ নগ্ন হ’ব। কথা আছিল সভ্যতাৰ মুখাৰ আঁৰত শ্বাসৰূদ্ধ হৈ ৰোৱা কবিৰ মুখখন কবিতাত অন্তত: খোল খাব। যুক্তিৰ বান্ধ খোল খাব। আনকি এনে এটা পৰ্যায়লৈকো কবিতা গুছি যাব য’ত অৰ্থ বা মানেৰ বন্ধনৰ পৰাও শব্দই মুক্তি পাব।

কিন্তু কাৰ্যত: সেয়া হৈ উঠা দেখা নগ’ল। কবি পাঠকৰ দাসত্বৰ পৰাই মুক্ত হ’ব নোৱাৰিলে। সেয়েহে আমি ক’বলৈ বাধ্য হওঁ – পাঠকৰ প্ৰত্যাশা পূৰণ কৰি চলিবলৈ কবি পাঠকৰ গোলাম নহয়। 


সমুদ্র কাজল শইকীয়া



কাণখোৱাৰ হাতপুথি ১০ : অ’ মোৰ সুৰীয়া মাত

কাব্যভাষাৰ নিৰ্মাণ প্ৰসংগত


প্ৰতিটো ভাষাৰ মাজতেই সুৰ এটা সোমাই থাকেই। অসমীয়া ভাষাৰো এটা সুৰ আছে। আনহাতে কবিতাৰো এটা সুৰ আছে। অসমীয়া কবিতাই ক্ৰমবিকাশৰ মাজেৰে আহি আজিলৈকে নিজস্ব আন এটা সুৰ তৈয়াৰ কৰি লৈছেহি। এই সুৰ, স্বন, অথবা ধ্বনি-মাধুৰ্যয়েই ‘অসমীয়া কবিতা’ৰ চৰিত্ৰ নিৰূপণ কৰিছে। এই ঘটনাটোক ইতিবাচক হিচাপেও চাব পৰা যায় যিহেতু তাৰ মাধ্যমেৰেই অসমীয়া কবিতাই এটা নিজস্ব ৰূপ পৰিগ্ৰহ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে। আনহাতে ইয়াক আসোঁৱাহপূৰ্ণ বুলি ভাবিবৰো থল থাকি যায় কিয়নো ইয়াৰ মাধ্যমেৰে কাব্যভাষাৰ নতুনত্বৰ প্ৰতি কবিমন তথা ৰসগ্ৰাহীৰ যি জিজ্ঞাসা, সেয়া স্থবিৰ হৈ পৰাৰ ভয় থাকে। গতিময়তাৰ পৰিৱৰ্তে একধৰণৰ স্থৱিৰতাৰ সংশয়ৰ উন্মেষ এইখিনিতে ঘটে।

মন কৰিবলগীয়া যে জনপ্ৰিয়, জনমুখী অথবা বিনোদনধৰ্মী সাংস্কৃতিক উপাদানবোৰে সৰ্বজনগ্ৰাহ্যতাৰ স্বাৰ্থতেই কিছুমান সাধাৰণীকৃত উপভাষা বা ইডিয়মৰ লালন পালন কৰে। পপুলাৰ হিন্দী চিনেমা এখন চাবলৈ যোৱাৰ আগতেই আমি জানো বা গম পাওঁ যে চিনেমাখনত আমি কি দেখিবলৈ পাম। আমাৰ প্ৰত্যাশা পূৰণ কৰাটোৱেই সেই মাধ্যমটোৰ এটা উদ্দেশ্য। কেনেবাকৈ সেই প্ৰত্যাশা পূৰণ কৰিব নোৱাৰিলেই চিনেমাখন ফ্লপ। আমি জানো যে হেজাৰ বাধা বিঘিনীৰ পিছতো সৰ্ব শেষত ভিলেইন পৰাজিত হ’ব, আৰু হিৰোই জয়লাভ কৰাত এটা হেপ্পী এণ্ডিং হ’বগৈ আৰু হাঁহি মুখে আমি হলঘৰৰ পৰা গান এটা গুণগুণাই ওলাই আহিম। ছয় ধৰণৰ দ্ৰষ্টা বা দৰ্শকৰ চৰিত্ৰ নিৰ্ণয় কৰিবলৈ গৈ “ষড়দ্ৰষ্টা” নামৰ এটা লেখাত আমি সাংস্কৃতিক উপাদান সমূহৰ আপোন দ্ৰ্ষ্টা প্ৰস্তুতি পদ্ধতি সমূহৰ কথা লিখিছিলোঁ আৰু তাৰ নাম ৰাখিছিলোঁ “ঘৰুৱা দৰ্শক” বা ডমেষ্টিক স্পেক্টেটোৰ – যি সকলো জানে। “মন কৰিবলগীয়া কথা যা সাম্প্রতিক হিন্দী চিনেমাৰ প্রমোচনেল ষ্ট্রেটেজিবোৰে চিনেমা এখন ৰিলিজ হোৱাৰ আগতেই গানবোৰ বজাৰত উলিয়াই দি, পোষ্টাৰ উলিয়াই, নায়ক-নায়িকাৰ মুখৰোচকৰ কাহিনী সজাই, ৰিয়েলিতি শ্বো পাতি, ‘ইউ-টিউবৰ দৰে চচিয়েল নেটওৱর্কত প্রচাৰ কৰি আচলতে এই শ্রেণীৰ ঘৰুৱা দর্শকৰ প্রস্তুতিকেই পোষকতা কৰে। এইবোৰ মার্কেটিং চানেকীয়ে আগতীয়াকৈয়ে চিনেমাখনৰ সম্পর্কে কিছুমান ক্লু বা সূত্র ভাবি-দর্শকৰ মাজলৈ আগবঢ়াই দিয়ে, যাৰ জৰিয়তে সেই ভাবি দর্শকজনৰ শিল্পকর্মটোত মনোনিৱেশ কৰিবলৈ সুবিধা হব পাৰে [ঘৰচীয়া বা ঘৰুৱা দর্শক (Domestic Spectator)]। আমি যিমানেই ‘আমাক নতুন কিবা এটা লাগে’ বুলি কৈ নাথাকোঁ কিয় মনোৰঞ্জনৰ বাবে চাবলৈ যোৱা চিনেমা এখনত যদি চলমান খান আছে তেনেহ’লে চলমান খানৰ যিটো ইতিমধ্যে নিৰ্মিত (projected) ইমেজ আছে আমি সেই ৰূপতেই চাবলৈ বিচাৰিম।   

কিন্তু মূলগত ভাবেই শিল্পকলা আৰু কবিতা এনে দুটা ক্ষেত্ৰ য’ত মানুহে সঁচা অৰ্থতে সদায়ে নতুন কিবা এটা বিচাৰে। অথবা সেইবুলি ভবা হয়। সভ্যতাৰ আদিকালৰে পৰা আজিকোপতি সেয়েহে এই দুটা ক্ষেত্ৰয়েই মানুহৰ বৌদ্ধিক জয়যাত্ৰাক নিৰন্তৰ জোকাৰি আহিছে। দ্ৰষ্টাক বিনোদন প্ৰদান কৰা, তৃপ্ত কৰা অথবা সন্তুষ্ট কৰি ৰখাটো শিল্পকলাৰ অথবা কবিতাৰ উদ্দেশ্য কাহানিও নছিল। বিপৰীতক্ৰমে সময়ে সময়ে স্থিতাৱস্থাক জোকাৰণি তোলাটোহে ইবোৰৰ উদ্দেশ্য। চিন্তন আৰু মননক এটা নতুন মাত্ৰা দিব নোৱাৰিলে সেই শিল্প মহত্বৰ তুলাচনীত নুঠে। ছন্দেৰে ৰূপেৰে বৰ্ণেৰে কেতিয়াবা কবিতা আৰু শিল্পই মানৱ মনক পুলকিত কৰি ৰাখিব পাৰে, কিন্তু তাৰ লগে লগে সেই পুলকৰ উৰ্ধলৈ গৈ সেই শিল্পই কেনে ধৰণৰ প্ৰশ্ন দ্ৰষ্টাৰ মনত উদ্ৰেক কৰিছে সেইটোহে মৰ্মভাগত থকা এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কথা। এতিয়া এই প্ৰশ্ন বা কৌতুহলেৰে দ্ৰষ্টা পাঠকক জোকাৰণি কেনেকৈ তুলিব সেয়া শিল্পকৰ্মটিৰ অন্তৰ্নিহিত চৰিত্ৰই নিৰ্ধাৰণ কৰিব। সূৰ্যাস্তৰ এখনি মনোমোহা নিসৰ্গ ছবিৰ মাজতো সেই ক্ষমতা থাকিব পাৰে, যদি দিৱাৱসানৰ ক্ষণৰ ভাৱাকুলতাই আপোনাক ব্যাকুল কৰি তোলে। যদি মাত্ৰ এখন ছবিয়ে, আলোকচিত্ৰই হওক বা হস্তাংকিতই হওক, আপোনাক দিবা নিশি সন্ধিক্ষণত ক্ষণভংগুৰতা সম্পৰ্কে অথবা চিৰাচৰিত পৰিৱৰ্তন সম্পৰ্কে কিবা এটা প্ৰশ্নৰ উদ্ৰেক কৰে। এয়া আছিল এটা দৃষ্টিনন্দন কলাৰ উদাহৰণ। ইয়াৰ বিপৰীতে কোনোবা শিল্পীয়ে দৃষ্টিনান্দনিকতাকেই সমূলাঞ্চে উৎখাৎ কৰি আপোনাক আমনি কৰিবলৈ বিচাৰিব পাৰে। হ’ব পাৰে আপোনাক আমনি কৰিবলৈ বিচৰাৰ প্ৰৱণতা তীৰ্যক। তীব্ৰ। আপোচবিহীন। আপোনাৰ পুৰ্ৱাপৰ স্থিত ধাৰণাক ই নামানিবও পাৰে আৰু আপোনাৰ প্ৰত্যাশা পূৰণৰ বাবে ই দায়বদ্ধ নহ’বও পাৰে। তেতিয়া পাঠক বা দ্ৰষ্টা হিচাপে আপুনি প্ৰথমে অসন্তুষ্ট হ’ব। সেই অসন্তুষ্টিয়ে যদি মূৰত খুন্দিয়াই থাকে আপুনি শিল্পীয়ে বা কবিয়ে কিয় এনে কৰিলে বুলি এটা প্ৰশ্ন হাতত লৈ অণুসন্ধানত ব্ৰতী হ’ব। আপোনাৰ সহজাত আৰাম-বোধ ক্ষুন্ন হ’ব, কাৰন আপোনাৰো কুচ-কাৱাজ আৰম্ভ হ’ব। আপুনি বুজি উঠিব কেৱল স্ৰষ্টাৰে নহয়, শিল্প নিৰ্মাণত দ্ৰষ্টাৰো কৰণীয় থাকে।       

অসমীয়া শিল্পকলা বুলি একো নাই, অসমত চৰ্চা হৈ থকা শিল্পকলা সম্পৰ্কে কথা পাতিবলৈ বিশেষ সমল পোৱা নাযায়। কিন্তু কবিতা সম্পৰ্কে কথা পতাৰ থল আছে। সম্প্ৰতি অসমীয়া কবিতা চৰ্চাৰ গতি বিধিলৈ চাই আমি মন কৰিছোঁ যে অসমীয়া কবিতাৰ ঐতিহ্য নিৰ্মাণৰ পদ্ধতিটোত কবি, পাঠক, আলোচক-সমালোচক সকলোৰে বাবে এটা সন্তুষ্টিৰ পৰ্ব চলিব লাগিছে। যি সকল অগ্ৰজ কবিক বৰেণ্য, প্ৰাত:স্মৰণীয় অথবা অৱশ্যপঠণীয় বুলি মানি অহা হৈছে তেওঁলোকৰ দ্বাৰা নিৰ্মিত কাব্যভাষা (সমূহ) নিৰ্দ্বিধাই অৱশ্য-অণুকৰণীয় বুলি মানি লোৱা হৈছে। তাৰ ফলশ্ৰুতিত যি ধৰণৰ কাব্যভাষাৰ অৱতাৰণা হৈ আহিছে সেয়া বিস্তৰভাবে সুৰীয়, লীৰিকেল। কবি আৰু পাঠকৰ মাজতো ইতিমধ্যেই একধৰণৰ বুজা পৰা অথবা আপোচ হৈ গৈছে। আপোচটো এনে ধৰণৰ যে – পাঠকে যিহেতু অসমীয়া ভাষাত কথা-বতৰাৰ এটা কালিকা আৰু তাৰ লগতে অসমীয়া কবিতাই আকোঁৱালি লোৱা এটা সুৰক মান্যতা দি লৈছে, গতিকে কবিয়ে সেই সুৰটো ৰক্ষা কৰিয়ে চলিব। ওলোটাকৈ ক’বলৈ গ’লে, যিহেতু ইমান দিনে অসমীয়া কবিয়ে এটা “অসমীয়া কবিতাৰ সুৰ” নিৰ্ধাৰণ কৰি লৈছে গতিকে পাঠকে সেই সুৰটোতেই নতুন কবিতা এটা পঢ়িবলৈ বিচাৰিব। ঠিক এইখিনিতেই সাম্প্ৰতিক অসমীয়া কবিতাৰ চৰ্চাৰ ৰেহ-ৰূপ সম্পৰ্কে আমাৰ আপত্তি।

আন ঠাইৰ কথা নাজানো, কিন্তু অসম দেশত এটা কথা ভাল যে কবিতা পঢ়াৰ বা কবিতা লিখাৰ এটা বিস্তৰ পৰিবেশ ইয়াত আছে। বহুতো নতুন নতুন কবি আমি দেখা পাই আহিছোঁ। তেওঁলোকৰ প্ৰতিভাৰ শলাগ নলৈ নোৱাৰি। তাৰে কেইবাজনকো ক’ব পাৰি আজন্ম-কবি। একধৰণৰ ‘ঈশ্বৰপ্ৰদত্ত প্ৰতিভা’ৰেই তেওঁলোক গৌৰৱাম্বিত যেন ধাৰণ হয়। খুব অনায়াসে তেওঁ লোকে একোটা ‘কবিতা কবিতা যেন লগা’ বাক্য সৃষ্টি কৰি শ্ৰোতা-পাঠকক মোহাচ্ছন্ন কৰি ৰাখিব পাৰে থিতাতে। কিন্তু এই উক্তি যদি সত্য হয়, কবিতাৰ অগ্ৰগতিৰ বাবে এয়া সুখবৰ হ’ব নোৱাৰে। শ্ৰুতিমধুৰতা অথবা সুখপাঠ্যতাৰ ধাৰণাটোৱে কবিতালৈ একধৰণৰ স্থিতাৱস্থা কঢ়িয়াই অনাৰ বাহিৰে আন একো উপকাৰ সাধিব নোৱাৰিব। সুখপাঠ্যতাৰ দাবীৰ আঁৰত হয়তো বহুখিনি বিষয়বস্তু, বহুখিনি প্ৰসংগ কবিৰ আওতাৰ পৰা বাজতেই ৰৈ যাবলৈ বাধ্য হ’ব।  শ্ৰৱণেন্দ্ৰিয়ক তৃপ্ত কৰাই শেষ কথা হোৱা হ’লে সংগীতত সকলোৱে নিচুকনি গীতকেই ৰচিলেহেতেন। হাৰ্ড ৰক বা মেটেলিকাৰ উত্থান নহ’লেই হেতেন। দৃষ্টিনান্দনিকতাই শেষ কথা হোৱা হ’লে ছবি যথাদৃষ্টবাদতে অথবা জ্যামিতিতে ৰৈ থাকিলেহেতেন।

সুখপাঠ্যতা আৰু সুশ্ৰাব্য অথবা শ্ৰুতিমধুৰতাৰ আন কিছুমান অসুবিধাও আছে। এজন ভাল বক্তাৰ পৰা সম্ভাব্য বিপদ এইটোৱেই যে তেওঁ কেনেকৈ আৰু কিমান ধুনীয়াকৈ কথাবোৰ কৈছে সেইখিনিতেই আমি মুগ্ধ হৈ থাকোঁ। কি কথা কৈছে বা কথাৰ মৰ্মখিনি কি সেইবোৰলৈ সোমাবলৈ আমি পাহৰিয়ে থাকোঁ। ভাল কথা ক'ব জনা মানুহে শ্ৰোতাৰ এই দুৰ্বলতাখিনি জানে আৰু সেইমতেই তেওঁলোকে শ্ৰোতাক সহজে পৰিচালিত কৰে। আজিৰ তাৰিখত ভাৰতবৰ্ষৰ ৰাজনীতিলৈ চকু দিলে এই কথাষাৰ বুজিবলৈ হয়তো কাৰো একো অসুবিধা নহ’ব। ভাষাৰ প্ৰয়োগ বা ফৰ্মৰ মনোগ্ৰাহিতাৰ মাজতে আমি ইমানকৈ নিমজ্জিত হৈ থাকো যে আচলতে ক'ব খোজা কথাখিনিৰ প্ৰতি আমি আওকাণ কৰি গুছি যাওঁ। এইখিনিতেই সতৰ্ক হোৱাটো পাঠকৰ দায়িত্ব। 
     


সমুদ্র কাজল শইকীয়া 

Monday, February 27, 2017

আলখাল্লা - কাণখোৱা চুফি উৎসৱৰ সূচীপত্ৰ

#আলখাল্লা #Alkhalla কাণখোৱা চুফি উৎসৱৰ সমস্ত আপডেট তলত আগবঢ়োৱা হ'ল। আগ্ৰহী সকলে চকু ফুৰাই চাব পাৰে।

[আলখাল্লা, চুফি কবিতাৰ অসমীয়া অনুবাদৰ উপক্ৰমণিকা)
  1. প্ৰতিপাদিত ব্যক্তিসত্বা আৰু অন্যান্য (Performing Subjectivity and the Kankhowaesque)
  2. নাম অনাম অনন্ত ৰয়, দ্বিতীয় তত্ব একো নাই ...
  3. দৰিয়া, আচমান আৰু মানিমুনি শাক (১) অসমীয়া কবিতাত চুফি ভাৱনাৰ ইতিবৃত্ত
  4. দৰিয়া, আচমান আৰু মানিমুনি শাক (২)
  5. দৰিয়া, আচমান আৰু মানিমুনি শাক (৩) 
[আলখাল্লা]
  • পখীৰ গান (জালাল উদ্দিন মুহাম্মদ ৰুমি)
  • দৃশ্যৰ অন্তৰালত (জালাল উদ্দিন মুহাম্মদ ৰুমি)
  • মই এনেয়ে অনাই বনাই ফুৰা নাই (জালাল উদ্দিন মুহাম্মদ ৰুমি)
  • নামবিহীন তৰা (জালাল উদ্দিন মুহাম্মদ ৰুমি)
  • ৰুবায়ত (জালাল উদ্দিন মুহাম্মদ ৰুমি)
  • শিল হৈ মৰি মই (জালাল উদ্দিন মুহাম্মদ ৰুমি)
  • জীৱনকাল (জালাল উদ্দিন মুহাম্মদ ৰুমি)
  • এটি সুখৰ মুহূৰ্ত (জালাল উদ্দিন মুহাম্মদ ৰুমি)
  • যিয়ে মোক পৃথিৱীলৈ পঠালে (জালাল উদ্দিন মুহাম্মদ ৰুমি)
  •  
  • তোমাক মই মৰম কৰোঁ (ৰাবিয়া-অল্‌-বাছ্‌ৰি)
  • প্ৰেম (ৰাবিয়া-অল্‌-বাছ্‌ৰি)
  • প্ৰকৃত লক্ষ্য (ৰাবিয়া-অল্‌-বাছ্‌ৰি)
  • বাস্তৱ (ৰাবিয়া-অল্‌-বাছ্‌ৰি)
  • বেমাৰ (ৰাবিয়া-অল্‌-বাছ্‌ৰি)
  • হৃদয়ৰ সঙ্গী (ৰাবিয়া-অল্‌-বাছ্‌ৰি)
  • হৃদয়ৰ দ্বাৰপালিকা (ৰাবিয়া-অল্‌-বাছ্‌ৰি)
  •  
  • নুবুলি নোৱাৰিলোঁ কথা, যি মনলৈ আহিল... (বুলে শ্বাহ) 
  • পঢ়িলাহে পঢ়িলা হেৰা কিতাপ হাজাৰ (বুলে শ্বাহ)  
  • প্ৰেমত খোজ পেলাবলে টান (বুলে শ্বাহ) 
  • মছজিদ ভাঙিবি, মন্দিৰ ভাঙিবি (বুলে শ্বাহ) 
  •  
  • চাদৰ (কবীৰ দাস)
  • বোপাইৰ ঘৰ আৰু ভাল নালাগে... (কবীৰ দাস)
  • মোকনো ক'ত বিচাৰি ফুৰিছ বাচা (কবীৰ দাস)
  • সাধু হে এয়া মৰাৰ গাঁও (কবীৰ দাস)
  • দোহা (কবীৰ দাস)
  •  
  • প্ৰেম নদী (আমিৰ খুশ্ৰু)
  • চকুতে চকু থৈ (আমিৰ খুশ্ৰু)
  • জীয়াতু ভূগিছোঁ যি (আমিৰ খুশ্ৰু)
  •  
  • মা অ' মা, কাকে নো কওঁ (শ্বাহ হুছেইন)
  • ৰাঞ্জাৰ ঠাই (শ্বাহ হুছেইন) 

  • পাপ পূণ্যৰ কথা মই সোধোঁ বা কাকেই (লালন ফকীৰ)
  • সমুদ্র কূলতে বহি পানী পানী কৰি সি মৰে (লালন ফকীৰ)


Sunday, January 29, 2017

নাম অনাম অনন্ত ৰয়, দ্বিতীয় তত্ব একো নাই ... #Alkhalla 02

কবীৰৰ কিছুমান গীতৰ বৰ্ণনা উদ্ভট বা এবছাৰ্ড অথবা ননছেন্স। বাউল আৰু ফকীৰৰ গীততো কিছুমান উদ্ভট  বৰ্ণনা আছে যিবোৰৰ গূঢ়াৰ্থ অনুধাৱণ কৰাটো আমাৰ দৰে সাধাৰণ নৰমণিচৰ বাবে দুৰূহ। পাৰ্বতি বাউলৰ মুখত শুনা এটি গীতত এনে এজোপা গছৰ কথা কয় যিজোপা গছত
"এই গছত ধৰিছে কি চমৎকাৰ ফল
আকাশত দেখিছোঁ গছৰ শিপা
আৰু মাটিত মেলিছে ডাল"।। 


সাহিত্য অকাডেমিৰ অনুবাদ কেন্দ্ৰই প্ৰকাশ কৰা "কবীৰাই কয়" কিতাপখনৰ অনুবাদকৰ নিবেদনত নৱকান্ত বৰুৱাই লিখিছে- "গুহ্য তত্ত্ব প্ৰকাশক উত্ভট বৰ্ণনাৰ ৰীতি বিভিন্ন সাধন সম্প্ৰদায়ত প্ৰচলিত। সেইবোৰ প্ৰায় সাঁথৰৰ দৰে। চৰ্যাপদত আছে- 'ৰুখেৰ তেন্তেলি কুন্ভীৰে খাই' (গছৰ তেতেলি ঘঁৰিয়ালে খায়"। আমাৰ ভকতীয়া ফকৰা কিছুমানত আমি প্ৰহেলিকাৰ দৰেই ব্যৱহাৰ পাওঁ :
হাঁহে নিলে হাপাক খেদি
শিয়াল থাকিল চাই।
জুইশালৰ পোৰা মাছে
বোন্দাক পেলালে খাই।।
বা
'পানী মৰে পিয়াহত অগ্নি মৰে জাৰত'

এনেধৰণৰ অবাস্তৱ আৰু আপাত দৃষ্টিত অবান্তৰ চিত্ৰকল্পবোৰে ধৰ্মীয় তত্ত্ব বুজাওকেই বা নুবুজাওকেই - একোটা আকৰ্ষণীয় ৰহস্যময় ভাব মনলৈ আনি দিয়ে। সেইবিলাক জ্ঞান সন্ধানীৰ আধ্যাত্ম প্ৰহেলিকা বা শিশুৰ মনোজগতৰ বিচিত্ৰ অনুভূতি জগোৱা সাঁথৰৰ দৰে। কবীৰৰ ক্ষেত্ৰত সেইবোৰৰ বিস্তাৰ অলপ বেছি, ৰহস্যবাদৰ ইপাৰ সিপাৰে, দুয়োপাৰে সিহঁতৰ স্থিতি"।


শংকৰদেৱক চাৰিটা বাহু যুক্ত পোছাক চিলাই দিয়া বুলি জনাজাত চান্দসাঁইৰ লেখাখিনিত কবিৰৰ ভণিতা আছে। এনে কবিৰৰ ভণিতা থকা এটা গীত ভূপেন হাজৰিকাৰ কণ্ঠতো শুনা যায়। নৱকান্ত বৰুৱাই উল্লেখ কৰা মতেই- "কবীৰৰ কথা অসমীয়া মানুহে নজনা নহয়। আমাৰ গুৰুজনাই, শ্ৰীমন্ত শংকৰে, "পাষণ্ড মৰ্দন"ত কবীৰৰ গীতৰ কথা উল্লেখ কৰি থৈছে:
ওৰেষা বাৰাণসী ঠাৱে ঠাৱে
কবিৰ গীত শিষ্ট সৱে গাৱে।"

চুফি কবিতা গীতৰ প্ৰসাৰৰ আধাৰটো পুথি পাজি নহয়। কবীৰ নিজেই আছিল অনাখৰী। মানুহৰ মুখে মুখে চলি অহা গীত মাত আৰু চৰ্চাই ইয়াৰ আধাৰ। সেয়েহে লোকায়ত চৰ্চাৰ বহুখিনি সমলেৰে এই চুফি চিন্তাৰ বাটবোৰো সমৃদ্ধ হৈছে। প্ৰচলিত আন আন লোকগীত আৰু কাহিনী কথনৰ ধৰণ কৰণে আহি ইয়াত প্ৰতীকী ৰূপ পাইছেহি। ভূপেন হাজৰিকাৰ কণ্ঠত "অ' মোৰ গুৰুদেউ" গীতটি শুনি বহুদিন কবীৰাৰ গীত বুলিয়েই ভাবি অসমত কবীৰ-চৰ্চাৰ পৰম্পৰা সম্পৰ্কে কৌতুহলবশত: অলপ খুচৰি চাইছিলোঁ।

হালোৱাই নিচিনে হালৰ হালে গৰু
ৰান্ধনিয়ে নিচিনে চৰু..
কি কৰে ভাৰ্যাই স্বামীকে নিচিনে
শিষ্যেই নিচিনে গুৰু
...
হাতত তাঙোন লৈ গৃহস্থ পলাই যায়
পাছে পাছে খেদে চোৰে
...
গোহালিক গিলিলে হেৰামৰ কাঠে
পঁঘাই গিলিলে গৰু
হাত সাৱতি ৰান্ধনি পলাই যায়
পাছে পাছে খেদে চৰু
...
বাঘৰে চাগৰে হালখন জুৰিলো
কাঁৰশলা সাপৰে লৰো
ভালুকো বকুৰাই আলিৰ পাহ কাঁটে
বান্দৰেও  চাৰে গৰু
...
ই গীত ৰচিছে কবীৰা ফকিৰাই
কি বুজিবা ভকতিৰ ভাও
...
"কবীৰা ফকীৰা" বুলি উল্লেখ থাকিলেও এইজন কবীৰা সেই কবীৰ দাসজন নহয়, সম্ভৱত: আমাৰ চান্দসাইহে। নগেন শইকীয়া দেৱেও নৱকান্ত বৰুৱাক কৈছিল কবীৰ চৰ্চাৰ নামত যিখিনি গীত অসমত চলি আছে সেইখিনি আচলতে কবীৰৰ ভাব লৈ ৰচিত অসমীয়া গীতেই।


ইছমাইল হোছেইনদেৱে "শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ আৰু চান্দসাই" গ্ৰন্থৰ "কবীৰ আৰু চান্দসাই" অধ্যায়ত লিখিছে :
"কবীৰৰ উদাৰ চিন্তা-দৰ্শনে সম্ভৱত: শনকৰদেৱক আকৰ্ষিত কৰিছিল। সেইবাবেই তেৰাই কবীৰৰ সমাধি দৰ্শন কৰিবলৈ তেওঁৰ গৃহলৈ গৈছিল। শংকৰদেৱৰ শিষ্য চান্দসাইকো বহুতে কবীৰ বা কবীৰ গোঁসাই বুলি অভিহিত কৰিব খোজে। সম্ভৱত: কাশীৰ কবীৰৰ উদাৰবাদী দৰ্শনৰ সৈতে শংকৰদেৱ আৰু তেৰাৰ ইছলামধৰ্মী শিষ্য চান্দসাইৰ শৰ্ম-দৰ্শন আৰু চিন্তাৰ মিল থকা বাবেই সান্দসাইক কবীৰ গোঁসাই বা অসমৰ কবীৰ বুলি অভিহিত কৰিব খোজে"।
(ইছমাইল হোছেইন, "কবীৰ আৰু চান্দসাই",  শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ আৰু চান্দসাই, পৃষ্ঠা-২৯)

হোছেইনে দুটামান প্ৰসংগ সংগতিও সন্নিবিষ্ট কৰিছে, যথা :

"শংকৰদেৱৰ যৱন বা মুছলমান শিষ্য বুলি জনাজাত চান্দসাই (চন্দখাঁ) দৰ্জীৰ কোনো লিখিত পুথি আছিলনে নাই, জনা নাযায়। পিছৰ যুগৰ বিখ্যাত আজান পীৰৰ জিকিৰৰ দৰে আৰু ৰচনা-ৰীতিৰ ফালৰ পৰা জিকিৰৰ সমপৰ্যায়ৰ লোকগীত-বুলীয়া সুই-এটি গীত চান্দসাইৰ নামে ভক্ত সমাজত আজিও চলি আছে। এওঁক কবীৰ বুলিছিল আৰু কবীৰৰ ভণিতা থকা দুই-এটি গীতো অ'ত ত'ত লগ পোৱা যায়"।
(ড° মহেশ্বৰ নেওগ, অসমীয়া সাহিত্যৰ ৰূপৰেখা, ১৯৮৬, পৃষ্ঠা- ১৩৯)।

"In some aspects the Vaishnavism preached by Sankardeva appears to have a close affinity to Islam. But there is no evidence to show that he ever studied any Islamic work or came into close contact with any Muslim saint before he began to preach his doctrines in Assam. It is, of course, found that the name of Kabir has been held in high esteem by the followers of Sankardeva. In the Katha Guru Charit, it is stated that during his second pilgrimage he visited the place of Kabir but met his granddaughter only. ....Chand Khan, the Muslim disciple of Sankardeva is sometimes identified with or known as Kabir".
(Dr. Mohini Saikia, Assam-Muslim Relation and Its Cultural Significance, 1978, page 222, 223)

"এইসকল গৱেষকে চান্দসাইক কি কাৰণে কবীৰ বুলি অভিহিত কৰা হয় সেই সম্পৰ্কে স্পষ্ট আৰু গ্ৰহণযোগ্য মতামত দাঙি ধৰিব পৰা নাই। আন এগৰাকী গৱেষক ড° প্ৰফুল্ল দত্ত গোস্বামী সম্পাদিত 'বাৰ মাহৰ তেৰ গীত'ত আমি 'উল্টা পুৰাণৰ গীত' সমূহক কবীৰ ফকীৰ বা কবীৰাৰ গীত বুলি উল্লেখ থকাৰ কথা পাওঁ। সম্ভৱত: কবীৰৰ গীতৰ তত্বকথাৰ সৈতে চান্দসাইৰ গীতৰ তত্বকথাৰ মিল থকা বাবেই (আংশিকভাবে) তেওঁক কবীৰৰ সৈতে তুলনা কৰা হয়"। মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱে কবীৰৰ আদৰ্শৰ দ্বাৰা অনুপ্ৰাণিত হৈয়েই ইছলামধৰ্মী চান্দসাইক শৰণ দি শিষ্য কৰি লৈছিল বুলি ড° লক্ষ্মিনন্দন বৰাই শংকৰদেৱৰ জীৱন-আধাৰিত উপন্যাস 'যাকেৰি নাহিকে উপাম'তো উল্লেখ কৰাৰ কথা হোছেইনদেৱে উল্লেখ কৰিছে। "পিছৰপিনে হয়তো শংকৰদেৱৰ অন্যান্য শিষ্য সকলেও চান্দসাইক কবীৰ বুলি মাতিবলৈ লৈছিল আৰু তেনেকৈয়ে চান্দসাই হৈ পৰিছিল কবীৰ গোসাঁই বা কবীৰা ফকীৰ"।


লোকসংগীত অথবা সাহিত্যৰ পাঠ সমীক্ষা বৰ উজু কাম নহয়।ঈয়াৰ বাবে সুকীয়া পদ্ধতিবিধিৰো প্ৰয়োজন হয়। একেধৰণেৰেই আৰু এটা প্ৰসংগত আমাৰ উদ্বিগ্নতা আছিল, সেয়া হ'ল অসমীয়া লোকগীতত "কহয় মাধৱ দাসে" বুলি যি ভণিতা পোৱা যায় সেই মাধৱ দেৱজন কোন? “কহয় মাধৱ দাসে এহি তত্ব সাৰ” – এই মাধৱ দাস কোন?" এইবুলি এটা আপডেট ফেচবুকতে দিছিলোঁ। চামচুল হক Samsul Haque ডাঙৰীয়াই মন্তব্য কৰিছিল- "প্ৰশ্নটো বেচ কৌতুহলোদ্দীপক ৷ মাধৱদেৱে নামঘোষা ,ৰত্নাৱলী , বৰগীত আৰু চোৰধৰা পিম্পৰা গুচোৱাকে ধৰি আঠখন অংকীয়া নাট ৰচনা কৰা কথাটো জানো ৷ সেইসমূহ ব্ৰজাৱলী ভাষাত ৰচনা কৰিছিল ৷ কিন্তু "এ প্ৰাণ গোপাল পাতিলা মায়াৰে খেলা " লোকগীতটো ইমান বেছি পুৰণি যেন নালাগে ৷ সিফালৰপৰা এইটো মাধৱদেৱ বিৰচিত নহয় ৷ তেনেহ'লে এই মাধৱ দাস কোন প্ৰশ্ন হয় ?৷ এখেত নিশ্চয় পৰৱৰ্তী কালৰ আন কোনোবা চহা বৈষ্ণৱ যাৰ প্ৰকৃত পৰিচয় আজিও আমাৰ অবিদিত ৷ এয়া মোৰ অনুমানহে ৷ বৰগীতসমূহ যিদৰে সত্ৰকেন্দ্ৰিক এক নিৰ্দিষ্ট ঘৰাণাৰ হয় ; তাৰ বিপৰীতে লোকগীতসমূহ পৰম্পৰাগত আৰু ঠাইবিশেষে তাৰ ঢেক বা সুৰ সলনি হোৱা দেখা যায়"৷ বিনয় কৃষ্ণ তামুলী ফুকনেও [Binay Krishna Tamuli Phukan] ক'লে "হয়তু কোনো অত্যুৎসাহী বৈষ্ণৱে নিজৰ নাম প্ৰকাশ কৰিবলৈ বেয়া পাই গুৰুজনাৰ নামটো লগাই দিলে!!!!!" আকৌ, "এনেকুৱাও হ'ব পাৰে নেকি যে- কোনোবা চহা গীতিকাৰে গীতটো ৰচনাৰ পাচত ভাবিলে " মোৰ দৰে সাধাৰণ মানুহৰ কথা ৰাইজে পতিয়াব জানো?" তেনেকৈয়ে মিতালী বৰ্মন বাইদেৱে ক'লে [Mitali Barman] "বৰগীতবোৰৰ অসমীয়া জনসমাজত প্ৰভাৱলৈ লক্ষ্য ৰাখি কোনো অনামী চহাকবিয়ে লোকগীতত মাধৱদেৱৰ নাম ব্যৱহাৰ কৰি তাৰ প্ৰচাৰ আৰু প্ৰসাৰ কৰিছিল বুলি অনুমান কৰিব পাৰি"। আকৌ, "টুপুনি টুপুনি" শীৰ্ষক কামৰূপী লোকগীতটোত "কহে দ্বীজ ভট্টদেৱে" বুলি গীতটিৰ শেষত ভট্টদেৱৰ নাম উল্লেখ কৰা হৈছে। গতিকে এইজনা ভট্টদেৱ "কথাগীতা", "কথাভাগৱত"ৰ ভট্টদেৱ নে কোনো চহাকবিয়ে ভট্টদেৱৰ জনপ্ৰিয়তাত আপোনপাহৰা হৈ ভট্টদেৱৰ নাম ব্যৱহাৰ কৰিছে সেয়া সন্দেহৰ আৱৰ্তত থাকি যায়"।

এইখিনিতে আৰু এটা গীত মনলৈ আহিল :
"নন্দ তুমি আগবাঢ়ি যোৱা ।
এত ৰাত্ৰি নাসিল কৃষ্ণ হে মোৰ কিহকে লাগিয়া।।।
...
কহে দ্বিজ কৃষ্ণানন্দ এহি তত্ব সাৰ নন্দ এহি তত্বসাৰ।
কৃষ্ণৰ চৰণ বিনে মোৰ গতি নাহি আৰ..."

মন কৰিবলগীয়া যে ওপৰৰ গীতটি আৰু আমি কৈ থকা "অ' প্ৰাণ গোপাল" গীতৰ ভণিতাৰ ধৰণ-কৰণ একেবাৰে একে, যিটো বৰগীত ৰচয়িতা মাধৱদেৱতকৈ পৃথক যেনেই লাগে। মহাপুৰুষ মাধৱদেৱ যে ৰুচিবাগীশ অথবা পাঠৰ বিকৃতিৰ সম্পৰ্কে যথেষ্ঠ সংবেদনশীল আছিল সেয়া আমি ৰত্নাৱলী পুথিৰ ভুল পুণৰলিখন সম্পৰ্কীয় কাহিনীটোতেই গম পাইছিলোঁ যিটো আগতেই উল্লখ কৰি অহা হৈছে।
maadhavadv-
"কহে দ্বিজ কৃষ্ণানন্দ এহি তত্ব সাৰ নন্দ এহি তত্বসাৰ।
কৃষ্ণৰ চৰণ বিনে মোৰ গতি নাহি আৰ..."

আৰু

"কহয় মাধৱ দাসে এহি তত্বসাৰ,
গুৰুৰ চৰণে বিনে গতি নাই আৰ..."

অংকুৰ তামুলীফুকনে আন এটা দিশলৈ আমাক আঙুলিয়াই দিলে এইবুলি ; "তেনেকুৱা হ'বই লাগিব বুলি কোনো কথা নাই। আজিৰ নিচিনাকৈ individual ধৰণেৰে কথাবোৰ বুজা নাযায়। মাধৱ - individual-অতকৈ বেলেগ কিবা এটা আদৰ্শহে আছিল। সেইবোৰ নতুনকৈ ভাবনা চিন্তা কৰিবৰ অৱকাশ আমাৰ ইয়াত একেবাৰেই নাই।" এইটো দিশে চান্দসাইয়ে কবীৰৰ নাম ব্যৱহাৰ কৰাটো আৰু সমসাময়িক শিষ্যবৃন্দয়ো কবীৰৰ ভণিতা কোনো অসুবিধা নোহোৱাকৈ গ্ৰহণ কৰি অহাৰ কথাটোও বুজিবলৈ সহজ হৈ যায়। আগৰ খণ্ড লেখাত "প্ৰতিপাদিত ব্যক্তিসত্বা" বিষয়ক কথাখিনিয়ে এই দিশটো আৰু অলপ স্পষ্ট কৰিব।

[প্ৰসংগতে ফে'চবুকীয়া আলোচনাখিনিতে আৰু দুজন ব্যক্তিয়ে মন্তব্য দি আমাক বাধিত কৰিছিল। কৃতজ্ঞতা সূচক হিচাপে সেইদুটাও উল্লেখ কৰি থ'লোঁ :
Debanjan Borthakur: মাধৱদেৱক লৈ ও সস্তিয়া আলোচনা হয়নে ? দাস মানে ঈশ্বৰৰ দাস। সুধিবলৈ কি আছিল।
Paban Neog: শইকীয়াদা আপুনি বাৰু ফে'চবুকত আপডেট দিবলৈ টপিক বিচাৰি নাপালে নেকি... আপুনি আগতে ইমান টুলুঙা আৰু সস্তীয়া আপডেট দিয়া দেখা নাই। নিজকে টুলুঙা নসজাব। বেয়া দেখি..."]

আপডেটটো আছিল :
“কহয় মাধৱ দাসে এহি তত্ব সাৰ” – এই মাধৱ দাস কোন?"


কাণখোৱাৰ তৰফৰ পৰা আমি "আনডিফাইনড" নামেৰে বছৰত এবাৰকৈ বৰোডা চহৰত চুফি সংগীতৰ অনুষ্ঠানৰ আয়োজন কৰিছিলোঁ। সমসাময়িক ভাৰতীয় চুফি সংগীতৰ ক্ষেত্ৰত স্বনামধন্য মীৰ মুখতীয়াৰ আলিৰ এটা অনুষ্ঠানৰ আয়োজন কৰোতে মুখতীয়াৰে কবীৰৰ এটা গীত গাইছিল যিটো আমি আমাৰ "ডিছপোজেবল হাউছ" কামটোতো ব্যৱহাৰ কৰিছিলোঁ -
জুই লাগিল এইজোপা গছত জ্বলিব লাগিছে সমস্ত পাত।
তুমি কিয় জ্বলিবা পুৰিবা পখী হে'ৰা, পাখী আছে তোমাৰ গাত।।
ফল ফুল খালোঁ এইজোপা গছৰে, পাতেৰে বান্ধিলোঁ মই বাহ।
উৰি গুছি যোৱা মোৰ ধৰ্ম নহয়, ইয়াৰ লগতে যাম জাহ।।

পাছলৈ অণুসন্ধান কৰি গম পাইছিলোঁ সেয়া কবীৰ দাসৰ ৰচনা নাছিল। কবীৰ ভক্ত আন কোনোবাই হে কবীৰৰ নামত ৰচনা কৰি প্ৰচাৰ কৰিছিল। তেনেকৈয়ে মীৰাবাঈৰ বহুখিনি গীত মীৰাবাঈৰ নামতো মিছাকৈয়ে চলি আহিছে বুলি শুনিছোঁ।


গ্ৰীক দাৰ্শনিক হেৰাক্লাইটাছ (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব- 535 - 475) আৰু গৌতম বুদ্ধৰ (আনুমানিক খ্রিস্টপূর্ব ৫৬৩-৪৮০) দৰ্শনৰ কিছুমান চিন্তাৰ মিল আছিল, বিশেষকৈ অনিত্য বা Impermanence বিষয়ত। হেৰাক্লঈটাছৰ এষাৰ বিখ্যাত উক্তি আমি প্ৰায়ে শুনিবলৈ পাওঁ - "Since everything is constantly changing and being renewed, one cannot step into the same river twice." এইষাৰ কথা একেবাৰে একেধৰণে বুদ্ধই কোৱা নাছিল যদিও "একেখন নদীতে দুবাৰ ভৰি দিব নোৱাৰি" বোলা কথাষাৰ বুদ্ধৰ কথা বুলিও কোনো কোনোৱে প্ৰচাৰ কৰা দেখা যায়।

ছিউডেপিগ্ৰাফা (Pseudepigrapha) বুলি শব্দ এটা আছে যাৰ মানে হ'ল ভুলকৈ নামাংকিত হোৱা ৰচনা - য'ত যিজন ৰচয়িতাৰ নাম আছে সেইজন প্ৰকৃত ৰচয়িতা নহয়। বাইবেল সংক্ৰান্তীয় অধ্যয়ণত ৩০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্বৰ পৰা ৩০০ খ্ৰীষ্টাবদৰ মাজৰ সময়খিনিত ৰচিত হিব্ৰু পুথিপাজিক এইবুলি জনা গৈছিল। আধুনিক কালত এনেকৈ ভুলকৈ প্ৰচাৰ হৈ থকা কথা, লেখা আৰু সেইবোৰৰ বক্তা বা লেখকৰ দেধাৰ উদহৰণ পোৱা যাব। বিশেষকৈ চ'ছিয়েল মেডিয়াৰ ব্যাপক প্ৰসাৰৰ পাছত এনে বহুবোৰ কাণ্ড কাৰখানা উদ্দেশ্যপ্ৰণোদিত ভাবেই যে বাঢ়িব লাগিছে সেয়া সৰ্বজনবিদিত। এয়া হোক্স (Hoax) আৰু মেমেৰ (Meme) যুগ। "An eye for eye makes the world blind" বুলি গান্ধীয়ে কোৱা কথাষাৰ আমি সকলোৱে শুনিছোঁ। কিন্তু আচলতে এইষাৰ মহাত্মা গান্ধীয়ে কোৱাই নাছিল, গান্ধীক লৈ নিৰ্মান কৰা চিনেমাখনৰ এটা সংলাপহে আছিল। কিন্তু যিহেতু গান্ধীৰ ব্যক্তিত্বৰ সৈতে খাপ খাই পৰে কথাষাৰ, সেয়েহে গান্ধীয়েই কথাষাৰ কৈছিল বুলি আমি সহজে পতিয়ন গৈ থাকোঁ। গান্ধীৰ মৃত্যুৰ সময়ত তেওঁ হেনো "হে ৰাম" বুলিও কোৱা নাছিল, এই কথা কেইবছৰমান আগতে সদৰি হৈছিল।

কিন্তু আৰু এটা স্তৰ বা তৰপ আছে য'ত সত্যাসত্য আৰু প্ৰমাণীকৰণৰ কথাখিনিয়ে অন্য এটা মোৰ পায়। আৰ্জেণ্টিনাৰ গল্পকাৰ হৰ্হে লুই বৰ্হে (Jorge Luis Borges ) এজন অদ্ভূত লেখক। তেখেতে ১৯৩৯ চনমানতে পীয়েৰ মিনাৰ্ড নামৰ লেখক এজনৰ কথা কয় লেখকৰ সংক্ষিপ্ত জীৱনীও উল্লেখ কৰে যিজন লেখকে হেনো ছাৰ্ভেণ্টিছৰ "ডন কিখ'টে"খন হুবহু একেট ৰূপতেই আকৌ এবাৰ লিখিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। সাহিত্য সমালোচনা অথবা গ্ৰন্থ পৰিচয়ৰ ৰূপত লেখা হৈছিল লেখাটো য'ত লেখক পৰিচিতিৰ লগতে গ্ৰন্থখনত সবিশেষ উল্লেখ আছিল। পুৰণা কাম এটাকে আকৌ কোনোবাই কৰিবলৈ বিচৰাটো একো নতুন কথা নহয়। আজিৰ তাৰিখত এয়া আসু সাধাৰণ ঘটনা - চিনেমাৰ ৰিমেক কৰা কথাটোলৈকো আমি মনত পেলাব পাৰোঁ। সি যি কি নহওক মিনাৰ্ড নামৰ লেখকজনে হেনো ডন কিখোটে কিতাপখন চাৰ্ভেণ্টিছে যেনেকৈ লিখিছি হুবহু তেনেকৈয়ে লিখিছিল, বাক্য, পেৰাগ্ৰাফ, পৃষ্ঠা সংখ্যা একোৰে একো সালসলনি কৰিবলৈ বিচৰা নাছিল। কিন্তু কিয় তেওঁ তেনেকুৱা কৰিবলৈ বিচাৰিছিল? সৌ ১৬০২ চনৰ ৰচিত একেখন কিতাপ, হুবহু একে ৰূপতে বিংশ শতাব্দিত আন এজন লেখকে আকৌ এবাৰ লিখি উলিওৱাটো যিমানেই কষ্টসাধ্য নহওক, সি এখন বেলেগ কিতাপ হৈ উঠিবনে? এয়া এক বিৰাট সাঁথৰ। "Pierre Menard, Author of the Quixote" (স্পেনীছ মূল: "Pierre Menard, autor del Quijote") নামৰ লেখাটো পঢ়াৰ পিছত পীয়েৰ মিনাৰ্ড নামৰ এই বিচিত্ৰ লেখকজনৰ বিষয়ে জানিবলৈ গুগল কৰিছিলোঁ। পাছত জানিবলৈ পাইছিলোঁ - মোৰ দৰেই বিশ্বজুৰি অগণন মানুহেও তাকেই কৰিছিল। লেখাতো আচলতে কোনো "সাহিত্য সমালোচনা" নাছিল, আছিল বৰ্হেছে লিখা এটা গল্পহে। পীয়েৰ মিনাৰ্ড নামৰ লেখকজন আছিল এটা কাল্পনিক চৰিত্ৰহে মাত্ৰ।

গতিকে এই গোটেই আলোচনাখিনিত আমি যুগপৎ ভাবে দুটা সম্পূৰ্ণ বিপৰীত কথা কৈ আছোঁ। এটা অত্যন্ত বিপদজনক পদ্ধতিৰে এই লেখাটো আগবাঢ়িছে। ইয়াৰ বাহিৰে আন উপায় আৱলম্বন কৰিবলৈকো কাণখোৱাই অনুমতি নিদিয়ে।  


[বাকীখিনি কাইলৈ...]

প্ৰতিপাদিত ব্যক্তিসত্বা আৰু অন্যান্য (Performing Subjectivity and the Kankhowaesque) #Alkhalla 01

"If I’m a storyteller it’s because I listen. For me, a storyteller is like a passeur who gets contraband across a frontier.”
(John Berger in a conversation with Susan Sontag)

“স্বরলিপি আমি আগেও লিখিনি এখনও লিখিনা তাই
মুখে মুখে ফেরা মানুষের গানে শুধু তোমাকেই চাই”
(কবিৰ সুমন)


বহুকাল আগতেই বিভিন্ন কৰ্মসূত্ৰে চুফি সাহিত্য আৰু গীত-মাতৰ প্ৰতি আমাৰ আসক্তি বাঢ়িছিল। কেনেবাকৈ কাণখোৱাৰ কবিতাৰ পৰা তাৰ উমান পাই অৰিন্দম বৰকটকীদেৱে আমাৰ পৰা কিছুমান চুফি কবিতাৰ অনুবাদ বিচাৰিছিল। এলানি কবিতা ২০১৪ চনৰ জুলাই মাহৰ "প্ৰকাশ" আলোচনীৰ চুফি-বিশেষ সংখ্যাত প্ৰকাশ হৈছিল। সেইখিনি আৰু লগতে অপ্ৰকাশিত আন কিছু অনুবাদ কবিতা ৰাইজৰ মাজলৈ সদৰি কৰি দিওঁ বুলি ভাবোতেই কেনেবাকৈ অসমীয়া কবিতাৰ ইতিহাসত দাৰ্শনিক চিন্তা-চৰ্চাৰ অনুৰণন সম্পৰ্কীয় কিছু কৌতুহল উদ্ৰেক হ'ল। সেয়েহে আগতে অন্য কিছুমান কথালৈহে চকুটো পোণাই লওঁ বুলি ভাবিলোঁ। আমাৰ সংগ্ৰহৰ চুফি কবিতা সমূহৰ উৎস-সন্ধান আৰু তাৰ শুদ্ধতাৰ বিচাৰ (অথবা পাঠ সমীক্ষা) আৰু অনুবাদৰ পদ্ধতি সম্পৰ্কীয় কিছু কথাও আছে যিখিনিৰ সম্পৰ্কে কথা পতাৰ প্ৰয়োজনো আছে। "আলখাল্লা", চুফি কবিতাৰ অসমীয়া অনুবাদৰ এই ফেচবুকীয়া উৎসৱৰ আৰম্ভণীখিনিত সেয়েহে অলপ কথাহে পাতিম।

নামঘোষাৰ পকামিঠৈ : দান্তে তৃণ তুলি ধৰোঁ

শংকৰদেৱ আৰু মাধৱদেৱক ধৰ্মীয় গুৰু হিচাপে এটা পৰিমণ্ডলতে আৱদ্ধ কৰি ৰাখিবলৈ বিচাৰিলে তাত আমাৰ আপত্তি আছে। কথাখিনি একেবাৰে নতুন নহয়, ইতিমধ্যে বহুবাৰ আলোচিত হৈছে। আনহাতে ধৰ্মীয় পৰম্পৰা, গীত-মাত, ভাওনা-পাৰ্বন আদিক বাদ দি মানুহ শংকৰদেৱক গুৰুত্ব দিয়া অথবা শংকৰদেৱৰ ৰচনাৰাজিৰ সাহিত্যগুণৰ মূল্যায়ন কৰিবলৈ বিচৰা ব্যক্তিসকলৰ সৈতেও আমাৰ মতৰ অমিল আছে। শংকৰৰ “কীৰ্তন” আৰু মাধৱৰ “নামঘোষা”ৰ পঠন পদ্ধতি (গায়ন-পদ্ধতি), শ্ৰৱণ প্ৰক্ৰিয়া আৰু পাৰিবেশিক প্ৰস্তুতি সমূহক বাদ দি কেৱল সাহিত্য মূল্য বিচাৰিবলৈ গ’লে কীৰ্তন-পুথি আৰু নামঘোষা-পুথিৰ কিমানখিনি “সাহিত্য-মূল্য” ওলাবগৈ তাত আমাৰ সন্দেহ আছে। কাৰণ আমাৰ বিচাৰত কীৰ্তন-পুথি আৰু নামঘোষা মূলত পাৰফৰমেন্স টেক্সট (Performance Text)। কেৱল কিতাপ নহয়। পাৰফৰমেন্স কলাক পৰিবেশন কলা বুলি বহুসময়ত কোৱা হয় যদিও বিভিন্ন সময়ত ইয়াক পাৰফৰমেন্স বুলি ক’লেই সুবিধা হয়। সি যি কি নহওক, অংকীয়া নাট যেনেকৈ ভাওনা নামৰ পৰিবেশন প্ৰক্ৰিয়াটোৰ বাবে যুগুত কৰা একধৰণৰ পৰিবেশন-যোগ্য-পাঠ, কীৰ্তন-পুথিও তেনেকুৱাই পৰিবেশন-যোগ্য-পাঠ। কথাখিনিক আৰু অলপ বহলাই লৈ গৈ থাকি সকলো পাঠৰেই অন্তৰালত একধৰণৰ পৰিবেশনধৰ্মিতা বা পৰিবেশন-যোগ্যতা থকাৰ কথাও হুজুগতে কৈ পেলাব পাৰি। ল’ৰাকালত পঢ়াটেবুলৰ তলত লুকুৱাই পঢ়া পা-ফু চিৰিজ, অথবা ৰঞ্জু হাজৰিকাৰ ৰহস্য উপন্যাস অথবা বিচনাত পেট পেলাই পঢ়া ডিম্বেশ্বৰ বৰাৰ “মিলন বীণা বাজে কাৰ” পাৰফৰমেন্স টেক্সট নহয় বুলিনো কেনেকৈ ক’ম? কিন্তু এই পাৰফৰমেন্স টেক্সট ধাৰণাটোৰ লগত “কীৰ্তন” আৰু “নামঘোষা”ৰ সম্পৰ্কটো বেছি প্ৰত্যক্ষ। তাৰ লেখনৰ উদ্দেশ্যৰ ফালৰ পৰাও, পৰৱৰ্তী কালৰ তাৰ প্ৰচলনৰ ধৰণ কৰণৰ ফালৰ পৰাও। একে সময়তে ঐতিহাসিক প্ৰেক্ষাপটত এক নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ সাহিত্যৰ অৱস্থানৰ ফালৰ পৰাও : যি সময়ত সাহিত্যই অৱস্থান কৰিছিল মৌখিক পৰম্পৰা আৰু লিখিত পৰম্পৰাৰ মধ্যৱৰ্তী এক অৱস্থানত। যি সময়ত এলিট (Elite) বা অভিজাত তথা ব্যক্তিমুখী মনন আৰু লোকায়ত তথা জনমুখী মননৰ মাজৰ এটা অৱস্থানত সাহিত্যই অৱস্থান কৰিছিল।  

“নামঘোষা”, নপঢ়ে, পঢ়া বস্তু নহয়েই। নাম লয়, অথবা গায়। গান পঢ়া বস্তু জানোঁ? “কীৰ্তন”ৰ একাধ্যা পঢ়োতে বয়সীয়াল ককা এজনৰ নেথনি-ফোঁপনি, উশাহৰ ছুটি-দীঘল, আগৰে পৰা চলি অহা পৰম্পৰাগত সুৰ-সঞ্চাৰৰ সংৰক্ষিত ৰূপখিনি আৰু তাৰ লগতে বিসংগতি, বিকৃতি (Distortion) অথবা পাৰফৰমেটিভ ব্যক্তিনিষ্ঠ (Subjective) সংযোজনখিনি, মাজতে ৰৈ খাই লোৱা এঢোক পানীখিনি, ডিঙিৰ শিৰাৰ উঠা-নমাখিনি, ধূপ-ধূনাই ধৰা গৰমত বাৰে বাৰে মুখ মচ গামোচাখন, “নামঘোষা”ৰ প্ৰাৰ্থনা এটা গাওতে নাকৰ পানী চকুৰ পানী একাকাৰ হোৱাখিনি, কাতৰ হৈ পৰা মাতৰ কঁপা কঁপাখিনি, গোটেই গাঁৱৰ মানুহ উবুৰি খাই পৰা বৰসবাহ হ’লে একেলগে আঠু লোৱা মানুহৰ থেপাথেপিখিনি… এই সকলোখিনি মিলিহে “কীৰ্তন”, এইখিনি লগতে সাঙুৰি লৈহে “নামঘোষা”। নহ’লেনো বাৰু নাম এটাৰ সুৰ ইমান কৰুণ কিয় হয়? আপুনি যদি মোৰ দৰে লুভীয়া হয়, কোনোবাটো বিশেষ নাম মনলৈ ভাঁহি আহিলেই লগে লগে ক’ৰবাৰ পৰা পকামিঠৈৰ গোন্ধও কিয় ভাঁহি আহে? পকামিঠৈৰ বাহিৰতো নামঘোষাৰ সাহিত্যমূল্য কিবা নিশ্চয় থাকিব, কিন্তু সেয়া অসম্পূৰ্ণ হ’ব।  

হামু কৌটি ব্রহ্মাণ্ডক নায়ক

এতিয়া আগতে কৈ অহা মধ্যৱৰ্তী অৱস্থানৰ প্ৰসংগটোলৈ উভতি আহোঁ। উচ্চ সাহিত্য, আধুনিক সাহিত্য, সম্ভ্ৰান্ত সাহিত্য আদিৰ সৈতে লোক সাহিত্যৰ এটা মূলগত তফাৎ বুলি কোৱা হয় লোকসাহিত্যৰ অনামী চৰিত্ৰটো। “অ’ মোৰ আপোনাৰ দেশ” লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাই লিখিছিল বুলি জানোঁ, কিন্তু “আমাৰে মইনা শুব এ”-টো কোনে লিখিছিল? “বিহুৰে বিৰিণা পাতে সমনীয়া” বুলি কোনে কেতিয়া ৰচিছিল, কোনে কেতিয়া প্ৰথম বাৰৰ বাবে গাইছিল? এইটোৱেই হ’ল সেই অনামী (Anonymous) চৰিত্ৰ। কিন্তু অনামত্ব বা এন’নিমিটীটোৱেই লোকসাহিত্যৰ চৰিত্ৰনিৰ্ণায়ক একমাত্ৰ চৰ্ত নহয়। বহুতো লোকগীত বা লোক-সাহিত্যত ৰচয়িতাই নিজৰ ভণিতা ৰাখি থৈ গৈছে। ভণিতা মানে "পদ-পুথিৰ আধ্যাৰ অন্তত পদ-পুথি লিখোঁতাই তেওঁৰ নাম উল্লেখ কৰা কাৰ্য্য৷" ডাকৰ বচন ডাকেই লিখিছিল কিন্তু সেয়া লোকসাহিত্যৰ সমল। কিন্তু শংকৰদেৱৰ “কীৰ্তন” খনক তাৰ সৃষ্টিমূললৈ চাই লোকসাহিত্যৰ সমল বুলি ক’ব নোৱাৰি। কিন্তু কালক্ৰমত তাৰ প্ৰয়োগ আদিলৈ চাই আংশিকভাবে সি লোক-সাহিত্যৰ কিছুমান চৰিত্ৰ আয়ত্ব কৰিছেগৈ বুলি কোনোবাই ভাবিলে সেয়া ভুল নহ’ব।

অলপতে মৃত্যু বৰণ কৰা ইংৰাজ কলা ইতিহাসবিদ, সমালোচক আৰু লেখক জন বাৰ্জাৰ আৰু লেখিকা, চলচ্ছিত্ৰ নিৰ্মাতা চুজান চন্তেগৰ Storytelling, অৰ্থাৎ সাধু-কোৱা, কাহিনী কোৱা বা গল্প-কৰা সম্পৰ্কে এটা মনোজ্ঞ কথোপকথন আছে। বাৰ্জাৰে কাহিনী-কথনৰ অভ্যাসটোক মানৱ সভ্যতাৰ, সমাজ পাতি বাস কৰিবলৈ শিকা মানুহৰ সামূহিক চেতনা বিকাশ হ’বৰ প্ৰাক-কালৰ এক আদিম চেতনা হিচাপেই চাবলৈ খোজে, আনহাতে চুজানে সোঁৱৰাই যায় যে এই সময়ত সাহিত্য সলনি হ’ল, ই লিখিত ৰূপ পালে তাৰ পিছত ছপা ৰূপ পালে, গতিকে তাৰ চৰিত্ৰও সলনি হ’ল। কথোপকথনটো ১৯৮৩ চনৰ। আজিৰ সময়ত হ'লে ছপা মাধ্যমৰ পৰাও আগাবাঢ়ি আহি কাহিনী-কথনৰ অভ্যাসে যে বৈদ্যুতিন মাধ্যম পালেহি সেই কথাও নিশ্চয়কৈ ওলালেহেতেন। কিন্তু বাৰ্জাৰে আকৌ কয় যে পৰিৱৰ্তিত সময়ৰ পিছতো কাহিনী কথনৰ প্ৰৱণতাৰ অন্তৰ্নিহিত কিছুমান মূলগত স্বভাৱ কোনোবাখিনিত ৰৈ গৈছে। সি যি কি নহওক, বাৰ্জাৰে কোৱা আৰু এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কথা এইটো যে – 
কাহিনী বা সাধুকোৱাৰ কাৰবাৰটোত তিনিটা ব্যক্তিসত্বা (Subjective) আহি সমাহিত হয়হি : সাধু কোৱাজনৰ (ৰচয়িতাৰ) নিজৰ ব্যক্তিসত্বা, সাধুটোত বৰ্ণিত নায়কজনৰ ব্যক্তিসত্বা আৰু সাধুটো যি শুনি আছে সেই শুনোতাৰ ব্যক্তিসত্বা। 
এতিয়া আমি যিটো প্ৰসংগত কথা পাতি আছোঁ, মানে কোনোবা এক ব্যক্তিবিশেষৰ দ্বাৰা ৰচিত সাহিত্যকৰ্মই কালক্ৰমত আহি আহি প্ৰায় লোকসাহিত্যৰ ৰূপ পৰিগ্ৰহণ কৰাৰ প্ৰসংগটোত এই ব্যক্তিসত্বাৰ কথাখিনি আৰু বহুত বেছি জটিল আৰু পাক লগা হৈ উঠিব। 




মাধৱ দেৱৰ “অর্জুন ভঞ্জন” নাটৰ পৰা এই বাক্যটোলৈকে চাওক –
“হামু কৌটি ব্রহ্মাণ্ডক নায়ক
ব্রহ্মাদি দেৱক পৰম দেৱতা হামাক মহা মহা যজ্ঞে সন্তোষ কৰাইতে নাহি পাৰত”

এই বাক্যটোত মাধৱ দেৱো সোমাই আছে (ৰচয়িতা), শ্ৰীকৃষ্ণও সোমাই আছে (কাহিনীৰ নায়ক), যদি কথাখিনিৰ সৈতে নিজকে সাঙুৰি উপভোগ কৰিব পাৰিছোঁ তেনেহ’লে মইয়ো সোমাই আছোঁ (পাঠক)। উদ্ধৃতিটো লোৱা হৈছে কালিৰাম মেধিৰ “অংকাৱলী”ৰ পৰা, তেনেহ’লে কোনোবাখিনিত কালিৰাম মেধিও সোমাই পৰিছে। যদি কোনোবাই পাঠ কৰি আছে সেই পাঠকজনো সোমাই পৰিছে। যদিহে নাটখনি ভাও দি থকা হৈছে ভাও দি থকা ভাওৰীয়া জনো সোমাই পৰিছে। বৰ্ণনা কৰি গৈ থকা সূত্ৰধাৰীজন, গয়ন-বায়ন সকলোবোৰেই সোমাই পৰিছে। নাটখনৰ পৰিবেশন যদি নামঘৰত হৈ আছে আৰু গোটেই গাঁওখন সমাবেশিত হৈছেহি গোটেই গাঁৱৰ মানুহখিনিয়েই তাত সোমাই পৰিছে। লাইখুটা সোমাই পৰিছে। নাম-সিংহ সোমাই পৰিছে। জ্বলি থকা কাৰোবাৰ বাৰীৰ কোমোৰা কাটি তৈয়াৰ কৰি লোৱা ভোটাটোও সোমাই পৰিছে। এই সকলোৱে মিলি সমস্বৰে একেমুখে যেন মহা অভিমানেৰে কৈ উঠিছে -

“মই কৌটি ব্ৰহ্মাণ্ডৰ নায়ক
ব্ৰহ্মা আদি দেৱৰ দৰে পৰম দেৱতায়ো মোক মহা মহা যজ্ঞৰেও সন্তোষ কৰিব নোৱাৰে,
আই, তইনো কোন কূটা?”

ব্যক্তিসত্বাৰ সালসলনি Interchangibility of Subjectivity

এটা জৰুৰী প্ৰসংগ হ'ল সমলখিনিৰ উৎস আৰু আমাৰ ওচৰলৈকে সেইবোৰ আহি পোৱাৰ পৰিৱহন মাধ্যমসমূহ কি কি। এইখিনি কথা পাঠ সমীক্ষা আৰু তাৰ বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগীৰ সৈতে যুক্ত। আনটো জৰুৰী প্ৰসংগ হ'ল, আধুনিক-বিজ্ঞানমনষ্কতাৰ বাহিৰে যদি লোক-সাহিত্য আৰু লোকশিল্পৰ বাস্তৱতাৰ ধাৰণাখিনিৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতেৰে চাবলৈ চেষ্টা কৰা হয় তেতিয়া কি হ'ব?

চুফি সাংস্কৃতিক চৰ্চা বৈপ্লৱিক সকলো ফালৰ পৰাই। আন্তৰ্গাঠনি, মাধ্যমৰ পাৰস্পৰিক সনাপোটোকাৰে চুফিয়ে সকলো সময়তে স্থিতাৱস্থা-আকাংক্ষী সকলো প্ৰয়াসকেই সমস্যাত পেলাই আহিছে। ধৰ্মীয় পৰম্পৰাৰ একমুখীতাক আটাইতকৈ প্ৰথমে সমস্যাত পেলালে। একে সময়তে হিন্দু আৰু একে সময়তে ইছলাম। তাৰ পিছত একেসময়তে ধ্ৰুপদী, একে সময়তে লোকায়ত। একে সময়তে নামী আৰু অনামী হৈ পাঠ সমীক্ষা অথবা বিদ্যায়তনিক পদ্ধতিবোৰকো ই অশান্তি কৰিবলৈ নেৰিলে।

অনামী কাৰবাৰটোৰ প্ৰসংগতে আৰু কিছু কথা আছে। কেৱল "সাহিত্য"ৰ ৰূপতেই নহয়, চুফি আহি আজি আমাৰ সন্মুখ পাইছেহি গাঁৱে ভূঞে হাতত টোকাৰী বা চাৰেংগী লৈ গান গাই ফুৰা লক্ষ লক্ষ শিল্পীৰে পৰা আৰম্ভ কৰি দেশে বিদেশে বিপুল জনপ্ৰিয়তা অৰ্জন কৰা নুছৰৎ ফাটেহ আলি খান, আবিদা পাৰবীন আদি অগণিত শিল্পীৰ জৰিয়তে। এতিয়া যদি ৰুমিৰ পদ্য এফাকি নুছৰৎ ফাটেহ আলিৰ কণ্ঠেৰে শুনিছোঁ, তাৰ মাজত ৰুমিৰ ব্যক্তিসত্বাৰ লগতে নুছৰৎ ফাটেহ আলিৰ গায়কীয়েও আৰু এটা ব্যক্তিসত্বাৰ সংযোজন কৰিছে। এইখিনি কথাৰ বাবেই ব্যক্তিসত্বাৰ সমাহাৰৰ জটিল কথাখিনি আগতে কৈ আহিব লগা হ'ল। আল্লহৰ কথা ক'বলৈ আহি মহম্মদ নিজেই পূজ্য হৈ পৰিছিল। ঈষৱৰৰ কথা ক'বলৈ আহি তেনেকৈয়ে যিশু খৃষ্টও নিজেই ভগৱান হৈ পৰিছিল। কৃষ্ণও জানো ভগৱান আছিল? ভগৱান বিষ্ণুহে, কৃষ্ণ কেৱল এক সংবাহকহে। চুফিয়ে দেখোন মাধ্যমকেই সাৰ বুলিও গ্ৰহণ কৰে বহু সময়ত। মহম্মদো দেখোন মাধ্যম, যিশু খ্ৰীষ্টও মাধ্যম, শংকৰ্দেৱো মাধ্যম। এই মাধ্যমসমূহকেই পূজা কৰা নহয় জানো? ইশ্বৰতকৈ ভক্তক উচ্চাসন ভক্তিবাদেই দি থৈ গৈছে। তুমি লিখা গান এটা মই যেতিয়া গাঁও, সেইটো মোৰেই গান হৈ নপৰে জানো? নিৰ্মলপ্ৰভা বৰদলৈয়ে লিখি দিয়া গান এটা একে সময়তে জয়ন্ত হাজৰিকাৰো নহয় জানো?

পাৰফৰমেন্স

সৌমেন সেনৰ "লোকসংস্কৃতি তত্বজিজ্ঞাসা" গ্ৰন্থখনিত এবাৰ খাচী নৃত্য এটা উপভোগ কৰাৰ সময়ৰ অভিজ্ঞতা উল্লেখ কৰিছে। নৃত্য চলি থকাৰ সময়ত কাষতে উপস্থিত এজন টুৰিষ্টে কৈ উঠিল - "এইটো আকৌ কি নাচ হ'ল, ছোৱালীবোৰে কেৱল দেখোন ভৰিবোৰ হে লৰাই আছে"। টুৰিষ্ট জনৰ প্ৰতিক্ৰিয়াটো স্বাভাৱিকেই আছিল বুলি উল্লেখ কৰি সৌমেন সেনে কয় -

"নাচ বুলিলে আমি যি বুজোঁ, ছাদ কিন্থেই-ৰ সৈতে তাৰ মিল পোৱা কঠিন। তথাপিওতো খাচী স্মাজে ইয়াকেই নাচৰ মৰ্যাদা দিয়ে, জাতীয় নৃত্য হিচাপে মানে। তেওঁলোকৰ নান্দনিক বোধ বেলেগ, তেঁওলোকৰ নন্দনতত্বৰ ভিত্তি তেঁওলোকৰ বিশ্বদৰ্শন বা world view । সেই বোধেৰে এই নাচৰ মৰ্ম উপলব্ধি কৰাটো তেওঁলোকৰ পক্ষে সহজ, স্বাভাৱিক, আত্মিক, আধ্যাত্মিক। এই সমাজপ্ৰসংগ (context) নাজানিলে, খাচীসকলৰ সমাজব্যৱস্থা, ধৰ্ম, পুৰাণ, আচাৰব্যৱস্থা, আধ্যাত্মিকতা ইত্যাদি নাজানিলে, এই নাচৰ মৰ্ম বুজা নাযাব; ইয়াৰ শিল্পবোধ, ইয়াৰ নান্দনিকতা চুব পৰা নাযাব...".
(সৌমেন সেন, "লোকসংস্কৃতি তত্বজিজ্ঞাসা, ২০০৩)

এতিয়া কিছুমান চুফি কবিতাৰ অসমীয়া অনুবাদ আগবঢ়াবলৈ গৈ এইখিনি কথায়েই বাৰে বাৰে সমস্যাত পেলাইছে। চুফি সাহিত্য কেবল সাহিত্য নহয়। তাৰ লগত সাঙোৰ খাই আছে এক দাৰ্শনিক ধাৰা, জীৱন প্ৰণালী আৰু বহুত কিবাকিবি। সেইবোৰৰ প্ৰসংগৰ বজৰ ৰৈ সেই ৰচনা সমূহৰ কিমানখিনিনো আমি অনুধাৱণ কৰিব পাৰিম?

আগতেই আমি কীৰ্তন আৰু নামঘোষাক কেৱল সাহিত্য হিচাপে চোৱাৰ কথাটোত আপত্তি দৰ্শাইছোঁ যদিও সেয়া আচলতে বহুত দূৰৰে কথা। অসমত নাটককো মূল্যায়ণ কৰা হয় "নাট্য সাহিত্য" হিচাপে। অৰুণ শৰ্মাৰ দৰে এজন দিগ-দৰ্শী নাট্যকাৰলৈ সাহিত্য অকাডেমিৰ দৰে সন্মান আগবঢ়োৱা হয় এখন উপন্যাসৰ বাবেহে। আজিৰ পৰা পোন্ধৰ বছৰমানৰ আগতেই নাটক সাহিত্য নহয় বুলি লিখি ৰাইজৰ ৰোষত পৰিছিলোঁ। অলপতে এখন কিতাপ দেখিলোঁ - "চলচ্ছিত্ৰ সাহিত্য"। চলচ্ছিত্ৰ সম্পৰ্কে কথা বাৰ্তা আগবঢ়াবলৈ হ'লেই এই দেশত সাহিত্য শব্দটো সংযোগ কৰি লৈহে আগবাঢ়িব লগা হয়।

অসমীয়ালৈ কবিতা এটা অনুবাদ কৰিবৰ সময়ত বেছিভাগেই দেখোঁ কবিতাৰ মূলভাবখিনিকে ভাষান্তৰ কৰি থৈ দিয়ে। অলপতে, বব ডিলানে নোবেল পুৰষ্কাৰ পাবৰ সংক্ৰান্তত লিখিত এটা ৰচনাৰ মাজতে এজন লেখকে ডিলানৰ "Blowin' in the Wind" গীতটোৰ অনুবাদ সন্নিবিষ্ট কৰিছিল। লেখাটো দেখুৱাই মোৰ বন্ধু এজনে কৈছিল - "চাওকচোন এইটো, এইটো বাৰু কেনেবাকৈ গাব পৰাৰ সাধ্য কাৰোবাৰ আছে নে?" কথাটো হ'ল ডিলানৰ ছন্দৰ কোনো আভাসেই তাত নাছিল, আনকি সেইটো যে এটা গীতিকবিতা তাৰ সামান্যতম গুণো অনুবাদটোত নাছিল। তেনেকৈয়ে মাজে মাজে কবীৰৰ দোহাৰ অনুবাদ কোনো কোনোৱে আগবঢ়োৱা দেখোঁ। কিন্তু কথা হ'ল যদি দোহা হয় দুটা শাৰীয়েই থাকিব লাগিব তাত অন্ত্যমিলো থাকিব লাগিব কবীৰে যেনেকৈ কৰিছিল। কেৱল সেয়ে হ'লেও নহ'ব, ভাষাৰ যি তীক্ষ্ণতা - সেই তীক্ষ্ণতাও তাত থাকিব লাগিব। নহ'লে সেই কবীৰ, কবীৰ কেনেকৈ হ'ব? ডাকৰ বচনৰ যি কথাশৈলী তাক বাদ দিলে সেয়া ডাকৰ বচন হ'ব জানো? "পঢ়ায়, পঢ়ে, ৰোৱে পাণ/ সেই তিনো নিচিন্তে আন" এইফাকিক অনুবাদ কৰিবলৈ গৈ "কাম মনযোগেৰে কৰিব লাগে" বুলি কৈ থ'লে কিটো হ'বগৈ? সেয়া ডাকৰ বচন হৈ থাকিবনে?

কিন্তু বিভিন্ন কাৰণত আমি নিৰুপায়। নগৈ গড়গাঁৱৰ বাতৰি দিয়াৰ বাহিৰে আন উপায় বেছিভাগ সময়তেই নাথকে। ইয়াত ৰৈ যোৱা আটাইতকৈ ডাঙৰ বিপদটো দৰ্শাবলৈ এইখিনিতে আৰু এটা ঘটনা উল্লেখ কৰি থওঁ। কাহিনীটো ড° মহেশ্বৰ নেওগে "পাঠ সমীক্ষা" গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰিছিল।

"মহাপুৰুষ ভকতসকলেৰে জাবেৰিকুছি বোলা ঠাইলৈ গৈছিল। ঠাইডোখৰ পাই মাধৱদেৱে দেখে, গধূলিলৈ তেতিয়া ছয় দণ্ড বেলা বাকী। তেওঁ ভকতসকলক ক'লে, কাৰ হাতত পুথি আছে পঢ়িবলৈ। সকলো ভকতে পুথি নাই নাই কৰিলে। কিন্তু মুৰাৰি কোচ বোলা এজনে তেওঁৰ হাতত থকা 'ভক্তি-ৰত্নাৱলী" পুথিখন উলিয়াই দিলে। মাধৱদেৱে ভাগিনিয়েক ৰামচৰণ ঠাকুৰক পাঠ কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিলে। ৰামচৰণেও মহা আনন্দে পাঠত বহিল"।

"লাঠিকট জ দিবে লাগয় যথাত।
পুখুৰীয়া য দিয়া আছন্ত তথাত।।
...
"যেনমতে লিখি আছে তেমনে পঢ়ন্ত।
কি পঢ়স বুলি খঙ্গি মাধৱে মাতন্ত।"
"কিন্তু ৰামচৰণে ক'লে, পুথিত যি আছে, তেওঁ তাকেই পঢ়িছে। মাধৱদেৱে অচ্যুত গুৰুক পুথিখন চাবলৈ কোৱাত তেওঁ ক'লে, পুথিৰ মতেইহে ৰামচৰণ ঠাকুৰে পঢ়িছে, তেওঁৰ দোষ নাই। গুৰুজনে তেতিয়া মুৰাৰি কোচক সুধিলে, পুথিখন কোনে লিখি দিছিল। বৰকোচে ক'লে, পুথি আনে লিখা নাই, তেওঁ নিজেইহে লিখিছে। তেতিয়া উগ্ৰ খঙত মাধৱদেৱে যিখিনি ক'লে আমাৰ পাঠ-সমীক্ষকসকলৰ সি বিশেষ প্ৰণিধানযোগ্য :

হায় ৰে পাপীৰ পাপী কি তই কৰিলি।
ক ফলাক পঢ়িয়া তই লিখ ৰত্নাৱলী।।"

গুৰুজনাৰ এই উক্তিৰ পৰাই এটি প্ৰৱচনৰ জন্ম হ'ল - "ক বুলিব নেজানে ৰত্নাৱলী পঢ়ে"।
(ড° মহেশ্বৰ নেওগ, পাঠ সমীক্ষা, ১৯৯৮)

দুবাহু দাঙি চুফি চুফি কৰি থকা কাণখোৱা হ'ল সেই মুৰাৰি কোচ।


[বাকীখিনি কাইলৈ...]