ডঃ বাণিকান্ত কাকতি

...সাহিত্যৰ ক্ষেত্রত নতুনকৈ কৰিবলগীয়া কাম একো নাই। সাহিত্য ধ্বনি আৰু প্রতিধ্বনি মাথোন। পূর্বপুৰুষ সকলৰ ভাবৰ ধ্বনি যাৰ হৃদয়ত পুৰাকৈ প্রতিধ্বনিত হয় সিয়েই সফলতা লাভ কৰে... ডঃ বাণীকান্ত কাকতি, বাঁহী, ১৩শ বছৰ, অষ্টম সংখ্যা, আঘোণ, ১৮৪৭ শক।

Blog Archive

Sunday, January 29, 2017

নাম অনাম অনন্ত ৰয়, দ্বিতীয় তত্ব একো নাই ... #Alkhalla 02

কবীৰৰ কিছুমান গীতৰ বৰ্ণনা উদ্ভট বা এবছাৰ্ড অথবা ননছেন্স। বাউল আৰু ফকীৰৰ গীততো কিছুমান উদ্ভট  বৰ্ণনা আছে যিবোৰৰ গূঢ়াৰ্থ অনুধাৱণ কৰাটো আমাৰ দৰে সাধাৰণ নৰমণিচৰ বাবে দুৰূহ। পাৰ্বতি বাউলৰ মুখত শুনা এটি গীতত এনে এজোপা গছৰ কথা কয় যিজোপা গছত
"এই গছত ধৰিছে কি চমৎকাৰ ফল
আকাশত দেখিছোঁ গছৰ শিপা
আৰু মাটিত মেলিছে ডাল"।। 


সাহিত্য অকাডেমিৰ অনুবাদ কেন্দ্ৰই প্ৰকাশ কৰা "কবীৰাই কয়" কিতাপখনৰ অনুবাদকৰ নিবেদনত নৱকান্ত বৰুৱাই লিখিছে- "গুহ্য তত্ত্ব প্ৰকাশক উত্ভট বৰ্ণনাৰ ৰীতি বিভিন্ন সাধন সম্প্ৰদায়ত প্ৰচলিত। সেইবোৰ প্ৰায় সাঁথৰৰ দৰে। চৰ্যাপদত আছে- 'ৰুখেৰ তেন্তেলি কুন্ভীৰে খাই' (গছৰ তেতেলি ঘঁৰিয়ালে খায়"। আমাৰ ভকতীয়া ফকৰা কিছুমানত আমি প্ৰহেলিকাৰ দৰেই ব্যৱহাৰ পাওঁ :
হাঁহে নিলে হাপাক খেদি
শিয়াল থাকিল চাই।
জুইশালৰ পোৰা মাছে
বোন্দাক পেলালে খাই।।
বা
'পানী মৰে পিয়াহত অগ্নি মৰে জাৰত'

এনেধৰণৰ অবাস্তৱ আৰু আপাত দৃষ্টিত অবান্তৰ চিত্ৰকল্পবোৰে ধৰ্মীয় তত্ত্ব বুজাওকেই বা নুবুজাওকেই - একোটা আকৰ্ষণীয় ৰহস্যময় ভাব মনলৈ আনি দিয়ে। সেইবিলাক জ্ঞান সন্ধানীৰ আধ্যাত্ম প্ৰহেলিকা বা শিশুৰ মনোজগতৰ বিচিত্ৰ অনুভূতি জগোৱা সাঁথৰৰ দৰে। কবীৰৰ ক্ষেত্ৰত সেইবোৰৰ বিস্তাৰ অলপ বেছি, ৰহস্যবাদৰ ইপাৰ সিপাৰে, দুয়োপাৰে সিহঁতৰ স্থিতি"।


শংকৰদেৱক চাৰিটা বাহু যুক্ত পোছাক চিলাই দিয়া বুলি জনাজাত চান্দসাঁইৰ লেখাখিনিত কবিৰৰ ভণিতা আছে। এনে কবিৰৰ ভণিতা থকা এটা গীত ভূপেন হাজৰিকাৰ কণ্ঠতো শুনা যায়। নৱকান্ত বৰুৱাই উল্লেখ কৰা মতেই- "কবীৰৰ কথা অসমীয়া মানুহে নজনা নহয়। আমাৰ গুৰুজনাই, শ্ৰীমন্ত শংকৰে, "পাষণ্ড মৰ্দন"ত কবীৰৰ গীতৰ কথা উল্লেখ কৰি থৈছে:
ওৰেষা বাৰাণসী ঠাৱে ঠাৱে
কবিৰ গীত শিষ্ট সৱে গাৱে।"

চুফি কবিতা গীতৰ প্ৰসাৰৰ আধাৰটো পুথি পাজি নহয়। কবীৰ নিজেই আছিল অনাখৰী। মানুহৰ মুখে মুখে চলি অহা গীত মাত আৰু চৰ্চাই ইয়াৰ আধাৰ। সেয়েহে লোকায়ত চৰ্চাৰ বহুখিনি সমলেৰে এই চুফি চিন্তাৰ বাটবোৰো সমৃদ্ধ হৈছে। প্ৰচলিত আন আন লোকগীত আৰু কাহিনী কথনৰ ধৰণ কৰণে আহি ইয়াত প্ৰতীকী ৰূপ পাইছেহি। ভূপেন হাজৰিকাৰ কণ্ঠত "অ' মোৰ গুৰুদেউ" গীতটি শুনি বহুদিন কবীৰাৰ গীত বুলিয়েই ভাবি অসমত কবীৰ-চৰ্চাৰ পৰম্পৰা সম্পৰ্কে কৌতুহলবশত: অলপ খুচৰি চাইছিলোঁ।

হালোৱাই নিচিনে হালৰ হালে গৰু
ৰান্ধনিয়ে নিচিনে চৰু..
কি কৰে ভাৰ্যাই স্বামীকে নিচিনে
শিষ্যেই নিচিনে গুৰু
...
হাতত তাঙোন লৈ গৃহস্থ পলাই যায়
পাছে পাছে খেদে চোৰে
...
গোহালিক গিলিলে হেৰামৰ কাঠে
পঁঘাই গিলিলে গৰু
হাত সাৱতি ৰান্ধনি পলাই যায়
পাছে পাছে খেদে চৰু
...
বাঘৰে চাগৰে হালখন জুৰিলো
কাঁৰশলা সাপৰে লৰো
ভালুকো বকুৰাই আলিৰ পাহ কাঁটে
বান্দৰেও  চাৰে গৰু
...
ই গীত ৰচিছে কবীৰা ফকিৰাই
কি বুজিবা ভকতিৰ ভাও
...
"কবীৰা ফকীৰা" বুলি উল্লেখ থাকিলেও এইজন কবীৰা সেই কবীৰ দাসজন নহয়, সম্ভৱত: আমাৰ চান্দসাইহে। নগেন শইকীয়া দেৱেও নৱকান্ত বৰুৱাক কৈছিল কবীৰ চৰ্চাৰ নামত যিখিনি গীত অসমত চলি আছে সেইখিনি আচলতে কবীৰৰ ভাব লৈ ৰচিত অসমীয়া গীতেই।


ইছমাইল হোছেইনদেৱে "শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ আৰু চান্দসাই" গ্ৰন্থৰ "কবীৰ আৰু চান্দসাই" অধ্যায়ত লিখিছে :
"কবীৰৰ উদাৰ চিন্তা-দৰ্শনে সম্ভৱত: শনকৰদেৱক আকৰ্ষিত কৰিছিল। সেইবাবেই তেৰাই কবীৰৰ সমাধি দৰ্শন কৰিবলৈ তেওঁৰ গৃহলৈ গৈছিল। শংকৰদেৱৰ শিষ্য চান্দসাইকো বহুতে কবীৰ বা কবীৰ গোঁসাই বুলি অভিহিত কৰিব খোজে। সম্ভৱত: কাশীৰ কবীৰৰ উদাৰবাদী দৰ্শনৰ সৈতে শংকৰদেৱ আৰু তেৰাৰ ইছলামধৰ্মী শিষ্য চান্দসাইৰ শৰ্ম-দৰ্শন আৰু চিন্তাৰ মিল থকা বাবেই সান্দসাইক কবীৰ গোঁসাই বা অসমৰ কবীৰ বুলি অভিহিত কৰিব খোজে"।
(ইছমাইল হোছেইন, "কবীৰ আৰু চান্দসাই",  শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ আৰু চান্দসাই, পৃষ্ঠা-২৯)

হোছেইনে দুটামান প্ৰসংগ সংগতিও সন্নিবিষ্ট কৰিছে, যথা :

"শংকৰদেৱৰ যৱন বা মুছলমান শিষ্য বুলি জনাজাত চান্দসাই (চন্দখাঁ) দৰ্জীৰ কোনো লিখিত পুথি আছিলনে নাই, জনা নাযায়। পিছৰ যুগৰ বিখ্যাত আজান পীৰৰ জিকিৰৰ দৰে আৰু ৰচনা-ৰীতিৰ ফালৰ পৰা জিকিৰৰ সমপৰ্যায়ৰ লোকগীত-বুলীয়া সুই-এটি গীত চান্দসাইৰ নামে ভক্ত সমাজত আজিও চলি আছে। এওঁক কবীৰ বুলিছিল আৰু কবীৰৰ ভণিতা থকা দুই-এটি গীতো অ'ত ত'ত লগ পোৱা যায়"।
(ড° মহেশ্বৰ নেওগ, অসমীয়া সাহিত্যৰ ৰূপৰেখা, ১৯৮৬, পৃষ্ঠা- ১৩৯)।

"In some aspects the Vaishnavism preached by Sankardeva appears to have a close affinity to Islam. But there is no evidence to show that he ever studied any Islamic work or came into close contact with any Muslim saint before he began to preach his doctrines in Assam. It is, of course, found that the name of Kabir has been held in high esteem by the followers of Sankardeva. In the Katha Guru Charit, it is stated that during his second pilgrimage he visited the place of Kabir but met his granddaughter only. ....Chand Khan, the Muslim disciple of Sankardeva is sometimes identified with or known as Kabir".
(Dr. Mohini Saikia, Assam-Muslim Relation and Its Cultural Significance, 1978, page 222, 223)

"এইসকল গৱেষকে চান্দসাইক কি কাৰণে কবীৰ বুলি অভিহিত কৰা হয় সেই সম্পৰ্কে স্পষ্ট আৰু গ্ৰহণযোগ্য মতামত দাঙি ধৰিব পৰা নাই। আন এগৰাকী গৱেষক ড° প্ৰফুল্ল দত্ত গোস্বামী সম্পাদিত 'বাৰ মাহৰ তেৰ গীত'ত আমি 'উল্টা পুৰাণৰ গীত' সমূহক কবীৰ ফকীৰ বা কবীৰাৰ গীত বুলি উল্লেখ থকাৰ কথা পাওঁ। সম্ভৱত: কবীৰৰ গীতৰ তত্বকথাৰ সৈতে চান্দসাইৰ গীতৰ তত্বকথাৰ মিল থকা বাবেই (আংশিকভাবে) তেওঁক কবীৰৰ সৈতে তুলনা কৰা হয়"। মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱে কবীৰৰ আদৰ্শৰ দ্বাৰা অনুপ্ৰাণিত হৈয়েই ইছলামধৰ্মী চান্দসাইক শৰণ দি শিষ্য কৰি লৈছিল বুলি ড° লক্ষ্মিনন্দন বৰাই শংকৰদেৱৰ জীৱন-আধাৰিত উপন্যাস 'যাকেৰি নাহিকে উপাম'তো উল্লেখ কৰাৰ কথা হোছেইনদেৱে উল্লেখ কৰিছে। "পিছৰপিনে হয়তো শংকৰদেৱৰ অন্যান্য শিষ্য সকলেও চান্দসাইক কবীৰ বুলি মাতিবলৈ লৈছিল আৰু তেনেকৈয়ে চান্দসাই হৈ পৰিছিল কবীৰ গোসাঁই বা কবীৰা ফকীৰ"।


লোকসংগীত অথবা সাহিত্যৰ পাঠ সমীক্ষা বৰ উজু কাম নহয়।ঈয়াৰ বাবে সুকীয়া পদ্ধতিবিধিৰো প্ৰয়োজন হয়। একেধৰণেৰেই আৰু এটা প্ৰসংগত আমাৰ উদ্বিগ্নতা আছিল, সেয়া হ'ল অসমীয়া লোকগীতত "কহয় মাধৱ দাসে" বুলি যি ভণিতা পোৱা যায় সেই মাধৱ দেৱজন কোন? “কহয় মাধৱ দাসে এহি তত্ব সাৰ” – এই মাধৱ দাস কোন?" এইবুলি এটা আপডেট ফেচবুকতে দিছিলোঁ। চামচুল হক Samsul Haque ডাঙৰীয়াই মন্তব্য কৰিছিল- "প্ৰশ্নটো বেচ কৌতুহলোদ্দীপক ৷ মাধৱদেৱে নামঘোষা ,ৰত্নাৱলী , বৰগীত আৰু চোৰধৰা পিম্পৰা গুচোৱাকে ধৰি আঠখন অংকীয়া নাট ৰচনা কৰা কথাটো জানো ৷ সেইসমূহ ব্ৰজাৱলী ভাষাত ৰচনা কৰিছিল ৷ কিন্তু "এ প্ৰাণ গোপাল পাতিলা মায়াৰে খেলা " লোকগীতটো ইমান বেছি পুৰণি যেন নালাগে ৷ সিফালৰপৰা এইটো মাধৱদেৱ বিৰচিত নহয় ৷ তেনেহ'লে এই মাধৱ দাস কোন প্ৰশ্ন হয় ?৷ এখেত নিশ্চয় পৰৱৰ্তী কালৰ আন কোনোবা চহা বৈষ্ণৱ যাৰ প্ৰকৃত পৰিচয় আজিও আমাৰ অবিদিত ৷ এয়া মোৰ অনুমানহে ৷ বৰগীতসমূহ যিদৰে সত্ৰকেন্দ্ৰিক এক নিৰ্দিষ্ট ঘৰাণাৰ হয় ; তাৰ বিপৰীতে লোকগীতসমূহ পৰম্পৰাগত আৰু ঠাইবিশেষে তাৰ ঢেক বা সুৰ সলনি হোৱা দেখা যায়"৷ বিনয় কৃষ্ণ তামুলী ফুকনেও [Binay Krishna Tamuli Phukan] ক'লে "হয়তু কোনো অত্যুৎসাহী বৈষ্ণৱে নিজৰ নাম প্ৰকাশ কৰিবলৈ বেয়া পাই গুৰুজনাৰ নামটো লগাই দিলে!!!!!" আকৌ, "এনেকুৱাও হ'ব পাৰে নেকি যে- কোনোবা চহা গীতিকাৰে গীতটো ৰচনাৰ পাচত ভাবিলে " মোৰ দৰে সাধাৰণ মানুহৰ কথা ৰাইজে পতিয়াব জানো?" তেনেকৈয়ে মিতালী বৰ্মন বাইদেৱে ক'লে [Mitali Barman] "বৰগীতবোৰৰ অসমীয়া জনসমাজত প্ৰভাৱলৈ লক্ষ্য ৰাখি কোনো অনামী চহাকবিয়ে লোকগীতত মাধৱদেৱৰ নাম ব্যৱহাৰ কৰি তাৰ প্ৰচাৰ আৰু প্ৰসাৰ কৰিছিল বুলি অনুমান কৰিব পাৰি"। আকৌ, "টুপুনি টুপুনি" শীৰ্ষক কামৰূপী লোকগীতটোত "কহে দ্বীজ ভট্টদেৱে" বুলি গীতটিৰ শেষত ভট্টদেৱৰ নাম উল্লেখ কৰা হৈছে। গতিকে এইজনা ভট্টদেৱ "কথাগীতা", "কথাভাগৱত"ৰ ভট্টদেৱ নে কোনো চহাকবিয়ে ভট্টদেৱৰ জনপ্ৰিয়তাত আপোনপাহৰা হৈ ভট্টদেৱৰ নাম ব্যৱহাৰ কৰিছে সেয়া সন্দেহৰ আৱৰ্তত থাকি যায়"।

এইখিনিতে আৰু এটা গীত মনলৈ আহিল :
"নন্দ তুমি আগবাঢ়ি যোৱা ।
এত ৰাত্ৰি নাসিল কৃষ্ণ হে মোৰ কিহকে লাগিয়া।।।
...
কহে দ্বিজ কৃষ্ণানন্দ এহি তত্ব সাৰ নন্দ এহি তত্বসাৰ।
কৃষ্ণৰ চৰণ বিনে মোৰ গতি নাহি আৰ..."

মন কৰিবলগীয়া যে ওপৰৰ গীতটি আৰু আমি কৈ থকা "অ' প্ৰাণ গোপাল" গীতৰ ভণিতাৰ ধৰণ-কৰণ একেবাৰে একে, যিটো বৰগীত ৰচয়িতা মাধৱদেৱতকৈ পৃথক যেনেই লাগে। মহাপুৰুষ মাধৱদেৱ যে ৰুচিবাগীশ অথবা পাঠৰ বিকৃতিৰ সম্পৰ্কে যথেষ্ঠ সংবেদনশীল আছিল সেয়া আমি ৰত্নাৱলী পুথিৰ ভুল পুণৰলিখন সম্পৰ্কীয় কাহিনীটোতেই গম পাইছিলোঁ যিটো আগতেই উল্লখ কৰি অহা হৈছে।
maadhavadv-
"কহে দ্বিজ কৃষ্ণানন্দ এহি তত্ব সাৰ নন্দ এহি তত্বসাৰ।
কৃষ্ণৰ চৰণ বিনে মোৰ গতি নাহি আৰ..."

আৰু

"কহয় মাধৱ দাসে এহি তত্বসাৰ,
গুৰুৰ চৰণে বিনে গতি নাই আৰ..."

অংকুৰ তামুলীফুকনে আন এটা দিশলৈ আমাক আঙুলিয়াই দিলে এইবুলি ; "তেনেকুৱা হ'বই লাগিব বুলি কোনো কথা নাই। আজিৰ নিচিনাকৈ individual ধৰণেৰে কথাবোৰ বুজা নাযায়। মাধৱ - individual-অতকৈ বেলেগ কিবা এটা আদৰ্শহে আছিল। সেইবোৰ নতুনকৈ ভাবনা চিন্তা কৰিবৰ অৱকাশ আমাৰ ইয়াত একেবাৰেই নাই।" এইটো দিশে চান্দসাইয়ে কবীৰৰ নাম ব্যৱহাৰ কৰাটো আৰু সমসাময়িক শিষ্যবৃন্দয়ো কবীৰৰ ভণিতা কোনো অসুবিধা নোহোৱাকৈ গ্ৰহণ কৰি অহাৰ কথাটোও বুজিবলৈ সহজ হৈ যায়। আগৰ খণ্ড লেখাত "প্ৰতিপাদিত ব্যক্তিসত্বা" বিষয়ক কথাখিনিয়ে এই দিশটো আৰু অলপ স্পষ্ট কৰিব।

[প্ৰসংগতে ফে'চবুকীয়া আলোচনাখিনিতে আৰু দুজন ব্যক্তিয়ে মন্তব্য দি আমাক বাধিত কৰিছিল। কৃতজ্ঞতা সূচক হিচাপে সেইদুটাও উল্লেখ কৰি থ'লোঁ :
Debanjan Borthakur: মাধৱদেৱক লৈ ও সস্তিয়া আলোচনা হয়নে ? দাস মানে ঈশ্বৰৰ দাস। সুধিবলৈ কি আছিল।
Paban Neog: শইকীয়াদা আপুনি বাৰু ফে'চবুকত আপডেট দিবলৈ টপিক বিচাৰি নাপালে নেকি... আপুনি আগতে ইমান টুলুঙা আৰু সস্তীয়া আপডেট দিয়া দেখা নাই। নিজকে টুলুঙা নসজাব। বেয়া দেখি..."]

আপডেটটো আছিল :
“কহয় মাধৱ দাসে এহি তত্ব সাৰ” – এই মাধৱ দাস কোন?"


কাণখোৱাৰ তৰফৰ পৰা আমি "আনডিফাইনড" নামেৰে বছৰত এবাৰকৈ বৰোডা চহৰত চুফি সংগীতৰ অনুষ্ঠানৰ আয়োজন কৰিছিলোঁ। সমসাময়িক ভাৰতীয় চুফি সংগীতৰ ক্ষেত্ৰত স্বনামধন্য মীৰ মুখতীয়াৰ আলিৰ এটা অনুষ্ঠানৰ আয়োজন কৰোতে মুখতীয়াৰে কবীৰৰ এটা গীত গাইছিল যিটো আমি আমাৰ "ডিছপোজেবল হাউছ" কামটোতো ব্যৱহাৰ কৰিছিলোঁ -
জুই লাগিল এইজোপা গছত জ্বলিব লাগিছে সমস্ত পাত।
তুমি কিয় জ্বলিবা পুৰিবা পখী হে'ৰা, পাখী আছে তোমাৰ গাত।।
ফল ফুল খালোঁ এইজোপা গছৰে, পাতেৰে বান্ধিলোঁ মই বাহ।
উৰি গুছি যোৱা মোৰ ধৰ্ম নহয়, ইয়াৰ লগতে যাম জাহ।।

পাছলৈ অণুসন্ধান কৰি গম পাইছিলোঁ সেয়া কবীৰ দাসৰ ৰচনা নাছিল। কবীৰ ভক্ত আন কোনোবাই হে কবীৰৰ নামত ৰচনা কৰি প্ৰচাৰ কৰিছিল। তেনেকৈয়ে মীৰাবাঈৰ বহুখিনি গীত মীৰাবাঈৰ নামতো মিছাকৈয়ে চলি আহিছে বুলি শুনিছোঁ।


গ্ৰীক দাৰ্শনিক হেৰাক্লাইটাছ (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব- 535 - 475) আৰু গৌতম বুদ্ধৰ (আনুমানিক খ্রিস্টপূর্ব ৫৬৩-৪৮০) দৰ্শনৰ কিছুমান চিন্তাৰ মিল আছিল, বিশেষকৈ অনিত্য বা Impermanence বিষয়ত। হেৰাক্লঈটাছৰ এষাৰ বিখ্যাত উক্তি আমি প্ৰায়ে শুনিবলৈ পাওঁ - "Since everything is constantly changing and being renewed, one cannot step into the same river twice." এইষাৰ কথা একেবাৰে একেধৰণে বুদ্ধই কোৱা নাছিল যদিও "একেখন নদীতে দুবাৰ ভৰি দিব নোৱাৰি" বোলা কথাষাৰ বুদ্ধৰ কথা বুলিও কোনো কোনোৱে প্ৰচাৰ কৰা দেখা যায়।

ছিউডেপিগ্ৰাফা (Pseudepigrapha) বুলি শব্দ এটা আছে যাৰ মানে হ'ল ভুলকৈ নামাংকিত হোৱা ৰচনা - য'ত যিজন ৰচয়িতাৰ নাম আছে সেইজন প্ৰকৃত ৰচয়িতা নহয়। বাইবেল সংক্ৰান্তীয় অধ্যয়ণত ৩০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্বৰ পৰা ৩০০ খ্ৰীষ্টাবদৰ মাজৰ সময়খিনিত ৰচিত হিব্ৰু পুথিপাজিক এইবুলি জনা গৈছিল। আধুনিক কালত এনেকৈ ভুলকৈ প্ৰচাৰ হৈ থকা কথা, লেখা আৰু সেইবোৰৰ বক্তা বা লেখকৰ দেধাৰ উদহৰণ পোৱা যাব। বিশেষকৈ চ'ছিয়েল মেডিয়াৰ ব্যাপক প্ৰসাৰৰ পাছত এনে বহুবোৰ কাণ্ড কাৰখানা উদ্দেশ্যপ্ৰণোদিত ভাবেই যে বাঢ়িব লাগিছে সেয়া সৰ্বজনবিদিত। এয়া হোক্স (Hoax) আৰু মেমেৰ (Meme) যুগ। "An eye for eye makes the world blind" বুলি গান্ধীয়ে কোৱা কথাষাৰ আমি সকলোৱে শুনিছোঁ। কিন্তু আচলতে এইষাৰ মহাত্মা গান্ধীয়ে কোৱাই নাছিল, গান্ধীক লৈ নিৰ্মান কৰা চিনেমাখনৰ এটা সংলাপহে আছিল। কিন্তু যিহেতু গান্ধীৰ ব্যক্তিত্বৰ সৈতে খাপ খাই পৰে কথাষাৰ, সেয়েহে গান্ধীয়েই কথাষাৰ কৈছিল বুলি আমি সহজে পতিয়ন গৈ থাকোঁ। গান্ধীৰ মৃত্যুৰ সময়ত তেওঁ হেনো "হে ৰাম" বুলিও কোৱা নাছিল, এই কথা কেইবছৰমান আগতে সদৰি হৈছিল।

কিন্তু আৰু এটা স্তৰ বা তৰপ আছে য'ত সত্যাসত্য আৰু প্ৰমাণীকৰণৰ কথাখিনিয়ে অন্য এটা মোৰ পায়। আৰ্জেণ্টিনাৰ গল্পকাৰ হৰ্হে লুই বৰ্হে (Jorge Luis Borges ) এজন অদ্ভূত লেখক। তেখেতে ১৯৩৯ চনমানতে পীয়েৰ মিনাৰ্ড নামৰ লেখক এজনৰ কথা কয় লেখকৰ সংক্ষিপ্ত জীৱনীও উল্লেখ কৰে যিজন লেখকে হেনো ছাৰ্ভেণ্টিছৰ "ডন কিখ'টে"খন হুবহু একেট ৰূপতেই আকৌ এবাৰ লিখিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। সাহিত্য সমালোচনা অথবা গ্ৰন্থ পৰিচয়ৰ ৰূপত লেখা হৈছিল লেখাটো য'ত লেখক পৰিচিতিৰ লগতে গ্ৰন্থখনত সবিশেষ উল্লেখ আছিল। পুৰণা কাম এটাকে আকৌ কোনোবাই কৰিবলৈ বিচৰাটো একো নতুন কথা নহয়। আজিৰ তাৰিখত এয়া আসু সাধাৰণ ঘটনা - চিনেমাৰ ৰিমেক কৰা কথাটোলৈকো আমি মনত পেলাব পাৰোঁ। সি যি কি নহওক মিনাৰ্ড নামৰ লেখকজনে হেনো ডন কিখোটে কিতাপখন চাৰ্ভেণ্টিছে যেনেকৈ লিখিছি হুবহু তেনেকৈয়ে লিখিছিল, বাক্য, পেৰাগ্ৰাফ, পৃষ্ঠা সংখ্যা একোৰে একো সালসলনি কৰিবলৈ বিচৰা নাছিল। কিন্তু কিয় তেওঁ তেনেকুৱা কৰিবলৈ বিচাৰিছিল? সৌ ১৬০২ চনৰ ৰচিত একেখন কিতাপ, হুবহু একে ৰূপতে বিংশ শতাব্দিত আন এজন লেখকে আকৌ এবাৰ লিখি উলিওৱাটো যিমানেই কষ্টসাধ্য নহওক, সি এখন বেলেগ কিতাপ হৈ উঠিবনে? এয়া এক বিৰাট সাঁথৰ। "Pierre Menard, Author of the Quixote" (স্পেনীছ মূল: "Pierre Menard, autor del Quijote") নামৰ লেখাটো পঢ়াৰ পিছত পীয়েৰ মিনাৰ্ড নামৰ এই বিচিত্ৰ লেখকজনৰ বিষয়ে জানিবলৈ গুগল কৰিছিলোঁ। পাছত জানিবলৈ পাইছিলোঁ - মোৰ দৰেই বিশ্বজুৰি অগণন মানুহেও তাকেই কৰিছিল। লেখাতো আচলতে কোনো "সাহিত্য সমালোচনা" নাছিল, আছিল বৰ্হেছে লিখা এটা গল্পহে। পীয়েৰ মিনাৰ্ড নামৰ লেখকজন আছিল এটা কাল্পনিক চৰিত্ৰহে মাত্ৰ।

গতিকে এই গোটেই আলোচনাখিনিত আমি যুগপৎ ভাবে দুটা সম্পূৰ্ণ বিপৰীত কথা কৈ আছোঁ। এটা অত্যন্ত বিপদজনক পদ্ধতিৰে এই লেখাটো আগবাঢ়িছে। ইয়াৰ বাহিৰে আন উপায় আৱলম্বন কৰিবলৈকো কাণখোৱাই অনুমতি নিদিয়ে।  


[বাকীখিনি কাইলৈ...]

প্ৰতিপাদিত ব্যক্তিসত্বা আৰু অন্যান্য (Performing Subjectivity and the Kankhowaesque) #Alkhalla 01

"If I’m a storyteller it’s because I listen. For me, a storyteller is like a passeur who gets contraband across a frontier.”
(John Berger in a conversation with Susan Sontag)

“স্বরলিপি আমি আগেও লিখিনি এখনও লিখিনা তাই
মুখে মুখে ফেরা মানুষের গানে শুধু তোমাকেই চাই”
(কবিৰ সুমন)


বহুকাল আগতেই বিভিন্ন কৰ্মসূত্ৰে চুফি সাহিত্য আৰু গীত-মাতৰ প্ৰতি আমাৰ আসক্তি বাঢ়িছিল। কেনেবাকৈ কাণখোৱাৰ কবিতাৰ পৰা তাৰ উমান পাই অৰিন্দম বৰকটকীদেৱে আমাৰ পৰা কিছুমান চুফি কবিতাৰ অনুবাদ বিচাৰিছিল। এলানি কবিতা ২০১৪ চনৰ জুলাই মাহৰ "প্ৰকাশ" আলোচনীৰ চুফি-বিশেষ সংখ্যাত প্ৰকাশ হৈছিল। সেইখিনি আৰু লগতে অপ্ৰকাশিত আন কিছু অনুবাদ কবিতা ৰাইজৰ মাজলৈ সদৰি কৰি দিওঁ বুলি ভাবোতেই কেনেবাকৈ অসমীয়া কবিতাৰ ইতিহাসত দাৰ্শনিক চিন্তা-চৰ্চাৰ অনুৰণন সম্পৰ্কীয় কিছু কৌতুহল উদ্ৰেক হ'ল। সেয়েহে আগতে অন্য কিছুমান কথালৈহে চকুটো পোণাই লওঁ বুলি ভাবিলোঁ। আমাৰ সংগ্ৰহৰ চুফি কবিতা সমূহৰ উৎস-সন্ধান আৰু তাৰ শুদ্ধতাৰ বিচাৰ (অথবা পাঠ সমীক্ষা) আৰু অনুবাদৰ পদ্ধতি সম্পৰ্কীয় কিছু কথাও আছে যিখিনিৰ সম্পৰ্কে কথা পতাৰ প্ৰয়োজনো আছে। "আলখাল্লা", চুফি কবিতাৰ অসমীয়া অনুবাদৰ এই ফেচবুকীয়া উৎসৱৰ আৰম্ভণীখিনিত সেয়েহে অলপ কথাহে পাতিম।

নামঘোষাৰ পকামিঠৈ : দান্তে তৃণ তুলি ধৰোঁ

শংকৰদেৱ আৰু মাধৱদেৱক ধৰ্মীয় গুৰু হিচাপে এটা পৰিমণ্ডলতে আৱদ্ধ কৰি ৰাখিবলৈ বিচাৰিলে তাত আমাৰ আপত্তি আছে। কথাখিনি একেবাৰে নতুন নহয়, ইতিমধ্যে বহুবাৰ আলোচিত হৈছে। আনহাতে ধৰ্মীয় পৰম্পৰা, গীত-মাত, ভাওনা-পাৰ্বন আদিক বাদ দি মানুহ শংকৰদেৱক গুৰুত্ব দিয়া অথবা শংকৰদেৱৰ ৰচনাৰাজিৰ সাহিত্যগুণৰ মূল্যায়ন কৰিবলৈ বিচৰা ব্যক্তিসকলৰ সৈতেও আমাৰ মতৰ অমিল আছে। শংকৰৰ “কীৰ্তন” আৰু মাধৱৰ “নামঘোষা”ৰ পঠন পদ্ধতি (গায়ন-পদ্ধতি), শ্ৰৱণ প্ৰক্ৰিয়া আৰু পাৰিবেশিক প্ৰস্তুতি সমূহক বাদ দি কেৱল সাহিত্য মূল্য বিচাৰিবলৈ গ’লে কীৰ্তন-পুথি আৰু নামঘোষা-পুথিৰ কিমানখিনি “সাহিত্য-মূল্য” ওলাবগৈ তাত আমাৰ সন্দেহ আছে। কাৰণ আমাৰ বিচাৰত কীৰ্তন-পুথি আৰু নামঘোষা মূলত পাৰফৰমেন্স টেক্সট (Performance Text)। কেৱল কিতাপ নহয়। পাৰফৰমেন্স কলাক পৰিবেশন কলা বুলি বহুসময়ত কোৱা হয় যদিও বিভিন্ন সময়ত ইয়াক পাৰফৰমেন্স বুলি ক’লেই সুবিধা হয়। সি যি কি নহওক, অংকীয়া নাট যেনেকৈ ভাওনা নামৰ পৰিবেশন প্ৰক্ৰিয়াটোৰ বাবে যুগুত কৰা একধৰণৰ পৰিবেশন-যোগ্য-পাঠ, কীৰ্তন-পুথিও তেনেকুৱাই পৰিবেশন-যোগ্য-পাঠ। কথাখিনিক আৰু অলপ বহলাই লৈ গৈ থাকি সকলো পাঠৰেই অন্তৰালত একধৰণৰ পৰিবেশনধৰ্মিতা বা পৰিবেশন-যোগ্যতা থকাৰ কথাও হুজুগতে কৈ পেলাব পাৰি। ল’ৰাকালত পঢ়াটেবুলৰ তলত লুকুৱাই পঢ়া পা-ফু চিৰিজ, অথবা ৰঞ্জু হাজৰিকাৰ ৰহস্য উপন্যাস অথবা বিচনাত পেট পেলাই পঢ়া ডিম্বেশ্বৰ বৰাৰ “মিলন বীণা বাজে কাৰ” পাৰফৰমেন্স টেক্সট নহয় বুলিনো কেনেকৈ ক’ম? কিন্তু এই পাৰফৰমেন্স টেক্সট ধাৰণাটোৰ লগত “কীৰ্তন” আৰু “নামঘোষা”ৰ সম্পৰ্কটো বেছি প্ৰত্যক্ষ। তাৰ লেখনৰ উদ্দেশ্যৰ ফালৰ পৰাও, পৰৱৰ্তী কালৰ তাৰ প্ৰচলনৰ ধৰণ কৰণৰ ফালৰ পৰাও। একে সময়তে ঐতিহাসিক প্ৰেক্ষাপটত এক নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ সাহিত্যৰ অৱস্থানৰ ফালৰ পৰাও : যি সময়ত সাহিত্যই অৱস্থান কৰিছিল মৌখিক পৰম্পৰা আৰু লিখিত পৰম্পৰাৰ মধ্যৱৰ্তী এক অৱস্থানত। যি সময়ত এলিট (Elite) বা অভিজাত তথা ব্যক্তিমুখী মনন আৰু লোকায়ত তথা জনমুখী মননৰ মাজৰ এটা অৱস্থানত সাহিত্যই অৱস্থান কৰিছিল।  

“নামঘোষা”, নপঢ়ে, পঢ়া বস্তু নহয়েই। নাম লয়, অথবা গায়। গান পঢ়া বস্তু জানোঁ? “কীৰ্তন”ৰ একাধ্যা পঢ়োতে বয়সীয়াল ককা এজনৰ নেথনি-ফোঁপনি, উশাহৰ ছুটি-দীঘল, আগৰে পৰা চলি অহা পৰম্পৰাগত সুৰ-সঞ্চাৰৰ সংৰক্ষিত ৰূপখিনি আৰু তাৰ লগতে বিসংগতি, বিকৃতি (Distortion) অথবা পাৰফৰমেটিভ ব্যক্তিনিষ্ঠ (Subjective) সংযোজনখিনি, মাজতে ৰৈ খাই লোৱা এঢোক পানীখিনি, ডিঙিৰ শিৰাৰ উঠা-নমাখিনি, ধূপ-ধূনাই ধৰা গৰমত বাৰে বাৰে মুখ মচ গামোচাখন, “নামঘোষা”ৰ প্ৰাৰ্থনা এটা গাওতে নাকৰ পানী চকুৰ পানী একাকাৰ হোৱাখিনি, কাতৰ হৈ পৰা মাতৰ কঁপা কঁপাখিনি, গোটেই গাঁৱৰ মানুহ উবুৰি খাই পৰা বৰসবাহ হ’লে একেলগে আঠু লোৱা মানুহৰ থেপাথেপিখিনি… এই সকলোখিনি মিলিহে “কীৰ্তন”, এইখিনি লগতে সাঙুৰি লৈহে “নামঘোষা”। নহ’লেনো বাৰু নাম এটাৰ সুৰ ইমান কৰুণ কিয় হয়? আপুনি যদি মোৰ দৰে লুভীয়া হয়, কোনোবাটো বিশেষ নাম মনলৈ ভাঁহি আহিলেই লগে লগে ক’ৰবাৰ পৰা পকামিঠৈৰ গোন্ধও কিয় ভাঁহি আহে? পকামিঠৈৰ বাহিৰতো নামঘোষাৰ সাহিত্যমূল্য কিবা নিশ্চয় থাকিব, কিন্তু সেয়া অসম্পূৰ্ণ হ’ব।  

হামু কৌটি ব্রহ্মাণ্ডক নায়ক

এতিয়া আগতে কৈ অহা মধ্যৱৰ্তী অৱস্থানৰ প্ৰসংগটোলৈ উভতি আহোঁ। উচ্চ সাহিত্য, আধুনিক সাহিত্য, সম্ভ্ৰান্ত সাহিত্য আদিৰ সৈতে লোক সাহিত্যৰ এটা মূলগত তফাৎ বুলি কোৱা হয় লোকসাহিত্যৰ অনামী চৰিত্ৰটো। “অ’ মোৰ আপোনাৰ দেশ” লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাই লিখিছিল বুলি জানোঁ, কিন্তু “আমাৰে মইনা শুব এ”-টো কোনে লিখিছিল? “বিহুৰে বিৰিণা পাতে সমনীয়া” বুলি কোনে কেতিয়া ৰচিছিল, কোনে কেতিয়া প্ৰথম বাৰৰ বাবে গাইছিল? এইটোৱেই হ’ল সেই অনামী (Anonymous) চৰিত্ৰ। কিন্তু অনামত্ব বা এন’নিমিটীটোৱেই লোকসাহিত্যৰ চৰিত্ৰনিৰ্ণায়ক একমাত্ৰ চৰ্ত নহয়। বহুতো লোকগীত বা লোক-সাহিত্যত ৰচয়িতাই নিজৰ ভণিতা ৰাখি থৈ গৈছে। ভণিতা মানে "পদ-পুথিৰ আধ্যাৰ অন্তত পদ-পুথি লিখোঁতাই তেওঁৰ নাম উল্লেখ কৰা কাৰ্য্য৷" ডাকৰ বচন ডাকেই লিখিছিল কিন্তু সেয়া লোকসাহিত্যৰ সমল। কিন্তু শংকৰদেৱৰ “কীৰ্তন” খনক তাৰ সৃষ্টিমূললৈ চাই লোকসাহিত্যৰ সমল বুলি ক’ব নোৱাৰি। কিন্তু কালক্ৰমত তাৰ প্ৰয়োগ আদিলৈ চাই আংশিকভাবে সি লোক-সাহিত্যৰ কিছুমান চৰিত্ৰ আয়ত্ব কৰিছেগৈ বুলি কোনোবাই ভাবিলে সেয়া ভুল নহ’ব।

অলপতে মৃত্যু বৰণ কৰা ইংৰাজ কলা ইতিহাসবিদ, সমালোচক আৰু লেখক জন বাৰ্জাৰ আৰু লেখিকা, চলচ্ছিত্ৰ নিৰ্মাতা চুজান চন্তেগৰ Storytelling, অৰ্থাৎ সাধু-কোৱা, কাহিনী কোৱা বা গল্প-কৰা সম্পৰ্কে এটা মনোজ্ঞ কথোপকথন আছে। বাৰ্জাৰে কাহিনী-কথনৰ অভ্যাসটোক মানৱ সভ্যতাৰ, সমাজ পাতি বাস কৰিবলৈ শিকা মানুহৰ সামূহিক চেতনা বিকাশ হ’বৰ প্ৰাক-কালৰ এক আদিম চেতনা হিচাপেই চাবলৈ খোজে, আনহাতে চুজানে সোঁৱৰাই যায় যে এই সময়ত সাহিত্য সলনি হ’ল, ই লিখিত ৰূপ পালে তাৰ পিছত ছপা ৰূপ পালে, গতিকে তাৰ চৰিত্ৰও সলনি হ’ল। কথোপকথনটো ১৯৮৩ চনৰ। আজিৰ সময়ত হ'লে ছপা মাধ্যমৰ পৰাও আগাবাঢ়ি আহি কাহিনী-কথনৰ অভ্যাসে যে বৈদ্যুতিন মাধ্যম পালেহি সেই কথাও নিশ্চয়কৈ ওলালেহেতেন। কিন্তু বাৰ্জাৰে আকৌ কয় যে পৰিৱৰ্তিত সময়ৰ পিছতো কাহিনী কথনৰ প্ৰৱণতাৰ অন্তৰ্নিহিত কিছুমান মূলগত স্বভাৱ কোনোবাখিনিত ৰৈ গৈছে। সি যি কি নহওক, বাৰ্জাৰে কোৱা আৰু এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কথা এইটো যে – 
কাহিনী বা সাধুকোৱাৰ কাৰবাৰটোত তিনিটা ব্যক্তিসত্বা (Subjective) আহি সমাহিত হয়হি : সাধু কোৱাজনৰ (ৰচয়িতাৰ) নিজৰ ব্যক্তিসত্বা, সাধুটোত বৰ্ণিত নায়কজনৰ ব্যক্তিসত্বা আৰু সাধুটো যি শুনি আছে সেই শুনোতাৰ ব্যক্তিসত্বা। 
এতিয়া আমি যিটো প্ৰসংগত কথা পাতি আছোঁ, মানে কোনোবা এক ব্যক্তিবিশেষৰ দ্বাৰা ৰচিত সাহিত্যকৰ্মই কালক্ৰমত আহি আহি প্ৰায় লোকসাহিত্যৰ ৰূপ পৰিগ্ৰহণ কৰাৰ প্ৰসংগটোত এই ব্যক্তিসত্বাৰ কথাখিনি আৰু বহুত বেছি জটিল আৰু পাক লগা হৈ উঠিব। 




মাধৱ দেৱৰ “অর্জুন ভঞ্জন” নাটৰ পৰা এই বাক্যটোলৈকে চাওক –
“হামু কৌটি ব্রহ্মাণ্ডক নায়ক
ব্রহ্মাদি দেৱক পৰম দেৱতা হামাক মহা মহা যজ্ঞে সন্তোষ কৰাইতে নাহি পাৰত”

এই বাক্যটোত মাধৱ দেৱো সোমাই আছে (ৰচয়িতা), শ্ৰীকৃষ্ণও সোমাই আছে (কাহিনীৰ নায়ক), যদি কথাখিনিৰ সৈতে নিজকে সাঙুৰি উপভোগ কৰিব পাৰিছোঁ তেনেহ’লে মইয়ো সোমাই আছোঁ (পাঠক)। উদ্ধৃতিটো লোৱা হৈছে কালিৰাম মেধিৰ “অংকাৱলী”ৰ পৰা, তেনেহ’লে কোনোবাখিনিত কালিৰাম মেধিও সোমাই পৰিছে। যদি কোনোবাই পাঠ কৰি আছে সেই পাঠকজনো সোমাই পৰিছে। যদিহে নাটখনি ভাও দি থকা হৈছে ভাও দি থকা ভাওৰীয়া জনো সোমাই পৰিছে। বৰ্ণনা কৰি গৈ থকা সূত্ৰধাৰীজন, গয়ন-বায়ন সকলোবোৰেই সোমাই পৰিছে। নাটখনৰ পৰিবেশন যদি নামঘৰত হৈ আছে আৰু গোটেই গাঁওখন সমাবেশিত হৈছেহি গোটেই গাঁৱৰ মানুহখিনিয়েই তাত সোমাই পৰিছে। লাইখুটা সোমাই পৰিছে। নাম-সিংহ সোমাই পৰিছে। জ্বলি থকা কাৰোবাৰ বাৰীৰ কোমোৰা কাটি তৈয়াৰ কৰি লোৱা ভোটাটোও সোমাই পৰিছে। এই সকলোৱে মিলি সমস্বৰে একেমুখে যেন মহা অভিমানেৰে কৈ উঠিছে -

“মই কৌটি ব্ৰহ্মাণ্ডৰ নায়ক
ব্ৰহ্মা আদি দেৱৰ দৰে পৰম দেৱতায়ো মোক মহা মহা যজ্ঞৰেও সন্তোষ কৰিব নোৱাৰে,
আই, তইনো কোন কূটা?”

ব্যক্তিসত্বাৰ সালসলনি Interchangibility of Subjectivity

এটা জৰুৰী প্ৰসংগ হ'ল সমলখিনিৰ উৎস আৰু আমাৰ ওচৰলৈকে সেইবোৰ আহি পোৱাৰ পৰিৱহন মাধ্যমসমূহ কি কি। এইখিনি কথা পাঠ সমীক্ষা আৰু তাৰ বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগীৰ সৈতে যুক্ত। আনটো জৰুৰী প্ৰসংগ হ'ল, আধুনিক-বিজ্ঞানমনষ্কতাৰ বাহিৰে যদি লোক-সাহিত্য আৰু লোকশিল্পৰ বাস্তৱতাৰ ধাৰণাখিনিৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতেৰে চাবলৈ চেষ্টা কৰা হয় তেতিয়া কি হ'ব?

চুফি সাংস্কৃতিক চৰ্চা বৈপ্লৱিক সকলো ফালৰ পৰাই। আন্তৰ্গাঠনি, মাধ্যমৰ পাৰস্পৰিক সনাপোটোকাৰে চুফিয়ে সকলো সময়তে স্থিতাৱস্থা-আকাংক্ষী সকলো প্ৰয়াসকেই সমস্যাত পেলাই আহিছে। ধৰ্মীয় পৰম্পৰাৰ একমুখীতাক আটাইতকৈ প্ৰথমে সমস্যাত পেলালে। একে সময়তে হিন্দু আৰু একে সময়তে ইছলাম। তাৰ পিছত একেসময়তে ধ্ৰুপদী, একে সময়তে লোকায়ত। একে সময়তে নামী আৰু অনামী হৈ পাঠ সমীক্ষা অথবা বিদ্যায়তনিক পদ্ধতিবোৰকো ই অশান্তি কৰিবলৈ নেৰিলে।

অনামী কাৰবাৰটোৰ প্ৰসংগতে আৰু কিছু কথা আছে। কেৱল "সাহিত্য"ৰ ৰূপতেই নহয়, চুফি আহি আজি আমাৰ সন্মুখ পাইছেহি গাঁৱে ভূঞে হাতত টোকাৰী বা চাৰেংগী লৈ গান গাই ফুৰা লক্ষ লক্ষ শিল্পীৰে পৰা আৰম্ভ কৰি দেশে বিদেশে বিপুল জনপ্ৰিয়তা অৰ্জন কৰা নুছৰৎ ফাটেহ আলি খান, আবিদা পাৰবীন আদি অগণিত শিল্পীৰ জৰিয়তে। এতিয়া যদি ৰুমিৰ পদ্য এফাকি নুছৰৎ ফাটেহ আলিৰ কণ্ঠেৰে শুনিছোঁ, তাৰ মাজত ৰুমিৰ ব্যক্তিসত্বাৰ লগতে নুছৰৎ ফাটেহ আলিৰ গায়কীয়েও আৰু এটা ব্যক্তিসত্বাৰ সংযোজন কৰিছে। এইখিনি কথাৰ বাবেই ব্যক্তিসত্বাৰ সমাহাৰৰ জটিল কথাখিনি আগতে কৈ আহিব লগা হ'ল। আল্লহৰ কথা ক'বলৈ আহি মহম্মদ নিজেই পূজ্য হৈ পৰিছিল। ঈষৱৰৰ কথা ক'বলৈ আহি তেনেকৈয়ে যিশু খৃষ্টও নিজেই ভগৱান হৈ পৰিছিল। কৃষ্ণও জানো ভগৱান আছিল? ভগৱান বিষ্ণুহে, কৃষ্ণ কেৱল এক সংবাহকহে। চুফিয়ে দেখোন মাধ্যমকেই সাৰ বুলিও গ্ৰহণ কৰে বহু সময়ত। মহম্মদো দেখোন মাধ্যম, যিশু খ্ৰীষ্টও মাধ্যম, শংকৰ্দেৱো মাধ্যম। এই মাধ্যমসমূহকেই পূজা কৰা নহয় জানো? ইশ্বৰতকৈ ভক্তক উচ্চাসন ভক্তিবাদেই দি থৈ গৈছে। তুমি লিখা গান এটা মই যেতিয়া গাঁও, সেইটো মোৰেই গান হৈ নপৰে জানো? নিৰ্মলপ্ৰভা বৰদলৈয়ে লিখি দিয়া গান এটা একে সময়তে জয়ন্ত হাজৰিকাৰো নহয় জানো?

পাৰফৰমেন্স

সৌমেন সেনৰ "লোকসংস্কৃতি তত্বজিজ্ঞাসা" গ্ৰন্থখনিত এবাৰ খাচী নৃত্য এটা উপভোগ কৰাৰ সময়ৰ অভিজ্ঞতা উল্লেখ কৰিছে। নৃত্য চলি থকাৰ সময়ত কাষতে উপস্থিত এজন টুৰিষ্টে কৈ উঠিল - "এইটো আকৌ কি নাচ হ'ল, ছোৱালীবোৰে কেৱল দেখোন ভৰিবোৰ হে লৰাই আছে"। টুৰিষ্ট জনৰ প্ৰতিক্ৰিয়াটো স্বাভাৱিকেই আছিল বুলি উল্লেখ কৰি সৌমেন সেনে কয় -

"নাচ বুলিলে আমি যি বুজোঁ, ছাদ কিন্থেই-ৰ সৈতে তাৰ মিল পোৱা কঠিন। তথাপিওতো খাচী স্মাজে ইয়াকেই নাচৰ মৰ্যাদা দিয়ে, জাতীয় নৃত্য হিচাপে মানে। তেওঁলোকৰ নান্দনিক বোধ বেলেগ, তেঁওলোকৰ নন্দনতত্বৰ ভিত্তি তেঁওলোকৰ বিশ্বদৰ্শন বা world view । সেই বোধেৰে এই নাচৰ মৰ্ম উপলব্ধি কৰাটো তেওঁলোকৰ পক্ষে সহজ, স্বাভাৱিক, আত্মিক, আধ্যাত্মিক। এই সমাজপ্ৰসংগ (context) নাজানিলে, খাচীসকলৰ সমাজব্যৱস্থা, ধৰ্ম, পুৰাণ, আচাৰব্যৱস্থা, আধ্যাত্মিকতা ইত্যাদি নাজানিলে, এই নাচৰ মৰ্ম বুজা নাযাব; ইয়াৰ শিল্পবোধ, ইয়াৰ নান্দনিকতা চুব পৰা নাযাব...".
(সৌমেন সেন, "লোকসংস্কৃতি তত্বজিজ্ঞাসা, ২০০৩)

এতিয়া কিছুমান চুফি কবিতাৰ অসমীয়া অনুবাদ আগবঢ়াবলৈ গৈ এইখিনি কথায়েই বাৰে বাৰে সমস্যাত পেলাইছে। চুফি সাহিত্য কেবল সাহিত্য নহয়। তাৰ লগত সাঙোৰ খাই আছে এক দাৰ্শনিক ধাৰা, জীৱন প্ৰণালী আৰু বহুত কিবাকিবি। সেইবোৰৰ প্ৰসংগৰ বজৰ ৰৈ সেই ৰচনা সমূহৰ কিমানখিনিনো আমি অনুধাৱণ কৰিব পাৰিম?

আগতেই আমি কীৰ্তন আৰু নামঘোষাক কেৱল সাহিত্য হিচাপে চোৱাৰ কথাটোত আপত্তি দৰ্শাইছোঁ যদিও সেয়া আচলতে বহুত দূৰৰে কথা। অসমত নাটককো মূল্যায়ণ কৰা হয় "নাট্য সাহিত্য" হিচাপে। অৰুণ শৰ্মাৰ দৰে এজন দিগ-দৰ্শী নাট্যকাৰলৈ সাহিত্য অকাডেমিৰ দৰে সন্মান আগবঢ়োৱা হয় এখন উপন্যাসৰ বাবেহে। আজিৰ পৰা পোন্ধৰ বছৰমানৰ আগতেই নাটক সাহিত্য নহয় বুলি লিখি ৰাইজৰ ৰোষত পৰিছিলোঁ। অলপতে এখন কিতাপ দেখিলোঁ - "চলচ্ছিত্ৰ সাহিত্য"। চলচ্ছিত্ৰ সম্পৰ্কে কথা বাৰ্তা আগবঢ়াবলৈ হ'লেই এই দেশত সাহিত্য শব্দটো সংযোগ কৰি লৈহে আগবাঢ়িব লগা হয়।

অসমীয়ালৈ কবিতা এটা অনুবাদ কৰিবৰ সময়ত বেছিভাগেই দেখোঁ কবিতাৰ মূলভাবখিনিকে ভাষান্তৰ কৰি থৈ দিয়ে। অলপতে, বব ডিলানে নোবেল পুৰষ্কাৰ পাবৰ সংক্ৰান্তত লিখিত এটা ৰচনাৰ মাজতে এজন লেখকে ডিলানৰ "Blowin' in the Wind" গীতটোৰ অনুবাদ সন্নিবিষ্ট কৰিছিল। লেখাটো দেখুৱাই মোৰ বন্ধু এজনে কৈছিল - "চাওকচোন এইটো, এইটো বাৰু কেনেবাকৈ গাব পৰাৰ সাধ্য কাৰোবাৰ আছে নে?" কথাটো হ'ল ডিলানৰ ছন্দৰ কোনো আভাসেই তাত নাছিল, আনকি সেইটো যে এটা গীতিকবিতা তাৰ সামান্যতম গুণো অনুবাদটোত নাছিল। তেনেকৈয়ে মাজে মাজে কবীৰৰ দোহাৰ অনুবাদ কোনো কোনোৱে আগবঢ়োৱা দেখোঁ। কিন্তু কথা হ'ল যদি দোহা হয় দুটা শাৰীয়েই থাকিব লাগিব তাত অন্ত্যমিলো থাকিব লাগিব কবীৰে যেনেকৈ কৰিছিল। কেৱল সেয়ে হ'লেও নহ'ব, ভাষাৰ যি তীক্ষ্ণতা - সেই তীক্ষ্ণতাও তাত থাকিব লাগিব। নহ'লে সেই কবীৰ, কবীৰ কেনেকৈ হ'ব? ডাকৰ বচনৰ যি কথাশৈলী তাক বাদ দিলে সেয়া ডাকৰ বচন হ'ব জানো? "পঢ়ায়, পঢ়ে, ৰোৱে পাণ/ সেই তিনো নিচিন্তে আন" এইফাকিক অনুবাদ কৰিবলৈ গৈ "কাম মনযোগেৰে কৰিব লাগে" বুলি কৈ থ'লে কিটো হ'বগৈ? সেয়া ডাকৰ বচন হৈ থাকিবনে?

কিন্তু বিভিন্ন কাৰণত আমি নিৰুপায়। নগৈ গড়গাঁৱৰ বাতৰি দিয়াৰ বাহিৰে আন উপায় বেছিভাগ সময়তেই নাথকে। ইয়াত ৰৈ যোৱা আটাইতকৈ ডাঙৰ বিপদটো দৰ্শাবলৈ এইখিনিতে আৰু এটা ঘটনা উল্লেখ কৰি থওঁ। কাহিনীটো ড° মহেশ্বৰ নেওগে "পাঠ সমীক্ষা" গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰিছিল।

"মহাপুৰুষ ভকতসকলেৰে জাবেৰিকুছি বোলা ঠাইলৈ গৈছিল। ঠাইডোখৰ পাই মাধৱদেৱে দেখে, গধূলিলৈ তেতিয়া ছয় দণ্ড বেলা বাকী। তেওঁ ভকতসকলক ক'লে, কাৰ হাতত পুথি আছে পঢ়িবলৈ। সকলো ভকতে পুথি নাই নাই কৰিলে। কিন্তু মুৰাৰি কোচ বোলা এজনে তেওঁৰ হাতত থকা 'ভক্তি-ৰত্নাৱলী" পুথিখন উলিয়াই দিলে। মাধৱদেৱে ভাগিনিয়েক ৰামচৰণ ঠাকুৰক পাঠ কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিলে। ৰামচৰণেও মহা আনন্দে পাঠত বহিল"।

"লাঠিকট জ দিবে লাগয় যথাত।
পুখুৰীয়া য দিয়া আছন্ত তথাত।।
...
"যেনমতে লিখি আছে তেমনে পঢ়ন্ত।
কি পঢ়স বুলি খঙ্গি মাধৱে মাতন্ত।"
"কিন্তু ৰামচৰণে ক'লে, পুথিত যি আছে, তেওঁ তাকেই পঢ়িছে। মাধৱদেৱে অচ্যুত গুৰুক পুথিখন চাবলৈ কোৱাত তেওঁ ক'লে, পুথিৰ মতেইহে ৰামচৰণ ঠাকুৰে পঢ়িছে, তেওঁৰ দোষ নাই। গুৰুজনে তেতিয়া মুৰাৰি কোচক সুধিলে, পুথিখন কোনে লিখি দিছিল। বৰকোচে ক'লে, পুথি আনে লিখা নাই, তেওঁ নিজেইহে লিখিছে। তেতিয়া উগ্ৰ খঙত মাধৱদেৱে যিখিনি ক'লে আমাৰ পাঠ-সমীক্ষকসকলৰ সি বিশেষ প্ৰণিধানযোগ্য :

হায় ৰে পাপীৰ পাপী কি তই কৰিলি।
ক ফলাক পঢ়িয়া তই লিখ ৰত্নাৱলী।।"

গুৰুজনাৰ এই উক্তিৰ পৰাই এটি প্ৰৱচনৰ জন্ম হ'ল - "ক বুলিব নেজানে ৰত্নাৱলী পঢ়ে"।
(ড° মহেশ্বৰ নেওগ, পাঠ সমীক্ষা, ১৯৯৮)

দুবাহু দাঙি চুফি চুফি কৰি থকা কাণখোৱা হ'ল সেই মুৰাৰি কোচ।


[বাকীখিনি কাইলৈ...]

Friday, January 27, 2017

ঘৰ বিৰহীৰ উক্তি

উদ্বাস্তু? উদ্বাস্তু কোন নহয়? আমি বায়ুভূত, নিৰালম্ব।
[উৎস, ঋত্বিক ঘটকৰ “সুবর্ণৰেখা”]


সৃষ্টিশীল কৰ্মত, এটা চেতনা অথবা ধাৰণাৰ পৰ্যায়ত স্থানচ্যুতি, দেশান্তৰণ, নিৰ্বাসন, দ্বীপান্তৰ, প্ৰব্ৰজন আদিৰ প্ৰসংগ সকলো সময়তে লক্ষ্য কৰিব পৰা যায়। কেৱল একোটা ভৌগলিক, স্থানিক অথবা শাৰীৰিক স্তৰৰ পৰা উৰ্ধলৈ গৈ এটা চেতনাৰ স্তৰত বিবেচনা কৰিলে বহল অৰ্থত বিশাল সমল আমি দেখিবলৈ পাওঁ। সকলো সময়তে কোনোবা নহয় কোনোবাই বিদেশাভিমূখে গতি কৰিছে। কোনোবাই এৰি থৈ গৈছে। কোনোবাই এৰি থৈ অহা ঠাইৰ মোহ এৰিবও পৰা নাই, উভটিও যাব পৰা নাই। আদিকাব্য বুলি খ্যাত ৰামায়ণ খনেই মূলগত ভাৱে এটা নিৰ্বাসনৰ আৰু স্থানান্তৰণৰ কাহিনী। ৰামচন্দ্ৰ পিতৃগৃহৰ পৰা নিৰ্বাসিত হৈ বনবাস খাটিবলৈ গৈছে। অপহৃত সীতা অন্যদেশত ৰৈছে। “আত্ম-মৰ্যাদা” পুণৰোদ্ধাৰৰ বাবে ৰামে সেতু গঢ়ি ভ্ৰমণ কৰিছে। ৰামায়ণখনক ভাৰতবৰ্ষত আৰ্যসকলৰ প্ৰব্ৰজনৰ ৰূপক বুলি চাব খোজা সমাজত্বত্বিকৰ দৃষ্টিতো চিকাৰ-জীৱী আৰ্য ৰামে জনক জীয়ৰী সীতাক বিয়া পাতি কৃষি কাৰ্য শিকিলে, তাৰ পিছত অৰ্থনীতি আৰু ৰাজনৈতিক দক্ষতা আহৰণৰ বাবে লংকা জয় কৰিলে। আটাইতকৈ কাতৰ বৰগীত সমূহতো কৃষ্ণই বৃন্দাৱন এৰি থৈ গুছি গৈছে। “ধ্বজ ব্ৰজ যৱ অংকুশ কমল চিহ্ন সৱ আছে পৰি” আৰু বাৰে বাৰে সোধা হৈছে “কহৰে উদ্ধৱ প্ৰাণৰ বান্ধৱ” – আউৰ কি আহিব হৰি? পৰম্পৰাগত গীতি সাহিত্যতো সামগ্ৰিকভাবে এক পৰদেশী বিৰহৰ ভাৱনাই সকলো সময়তে আগুৰি আছে। বিৰহী নাৰীয়ে বাৰে বাৰে মাহুতক সুধিছে- তোৰ কোন দেশত ঘৰ? এৰি থৈ যাবলৈ ওলোৱা বন্ধু কাজল ভোমোৰা আকৌ উভটি আহিবনে নাই তাৰ ভাৱনাত বিহ্বল হৈ স্মৃতিচিহ্ন হিচাপে কান্ধৰ গামোচাখনকে এৰি থৈ যাবলৈ কাকূতি মিনতি কৰা হৈছে। বজাৰ সামৰি আহি ৰাধা নৈৰ পাৰত ৰৈ আছে, নাৱৰীয়া কলীয়াৰ বাবে, সিপাৰলৈ যাবলৈ দুৰ্বাৰ হেঁপাহ। আনফালে কলীয়াৰ নাৱৰ তলি ফুটা। পাৰ হয় এতিয়া কেনেকৈ? পীৰিতি বলিয়া বিহুৱা ডেকা গাভৰুৰো ঘৰ নদীৰ ইপাৰে নদীৰ সিপাৰে।   

ৰহস্যবাদী আৰু দেহত্বত্বৰ কবিকূলে ঘৰ আৰু পৰ, দেশ-পৰদেশৰ ধাৰণাটোক আটাইতকৈ বেছিকৈ ব্যৱহাৰ কৰি আহিছে। আইৰ ঘৰত থাকি আৰু কবীৰাও সুখী নহয়, এই ঘৰ পৰৰ ঘৰ। সাঁইৰ ঘৰ, পৰম অতি সুন্দৰ, তালৈ যাবলৈ কবীৰাৰ মন ব্যাকুল। লালন ফকীৰে নিজৰ হৃদয়হীনা মাককে তোৰ ঘৰত আৰু নাথাকোঁ, খুলি দে মোৰ হাতৰ বান্ধোন যেনিয়েই চকু যায় তেনিয়েই গুছি যাওঁ বুলি ভাবুকি দি উঠিছে। ভবা পাগলাই কৈ আছে যে আজিও সেই বৃন্দাৱনত বাঁহী বাজে, যমুনা বয়। মনতে আশা আছিল সেই বৃন্দাৱনলৈ যাবৰ, পিছে ঘৰৰ মায়াত থাকি ভবাই ঘৰকে এৰিব পৰা নাই। দিনৰ কাম শেষ কৰি ৰবীন্দ্ৰনাথো ৰৈ থাকিল নৈৰ ঘাটত – “যাব ওপাৰেৰ ঘাটে”। এই দেহ এটা সজাহে মাথোঁ, চৰাইটো আজি অছে কাইলৈ নাই। এই বিশ্বসংসাৰত আমি দুদিনৰ আলহীহে মাথোঁ, এই দেহ-ঘৰ আমাৰ নিজা ঘৰ নহয়।  এই দেহ-দেশ আমৰ দেশ নহয়। আমি পৰিব্ৰাজক মাথোঁ। সকলো সময়তেই শুনি আহিছোঁ একোটা কাতৰ সুৰ, এহাতে যদি ক’ৰবালৈ গুছি যোৱাৰ প্ৰচণ্ড হাবিয়াস, আনহাতে হয়তো আপোন ঠিকনা হেৰুওৱাৰ অব্যক্ত বেদনা। আধুনিক কবিৰ ভাষাতো একেধৰণৰেই আবদাৰ- “এটা অজুহাত পালেই মই গুছি যাব পাৰোঁ”। কেতিয়াবা হয়তো নিজৰে পৰা পলায়নৰ অজুহাত বিচৰা হৈছে, কেতিয়াবা আকৌ বিচৰা হৈছে নিজৰ হেৰোৱা ঠিকনা। বিহুৰে উৰুকা নিশা খেনোৱে কান্দিছে- তুমি পৰদেশী হ'লা। খেনোৱে নতুন বাট বুলিছে- মই যি বাটেৰে ওলালোঁ আজি নাহোঁ ওলটি। খেনোৰ আকৌ বাতৰি আহিছে বঙাইগাঁৱত মিলিছে চাকৰী। এফালে জয়মতীৰ শুভাকাংক্ষী ৰৈ আছে নগা পাহাৰৰ পৰা গদাপাণি উভটি আহিব বুলি,  আনফালে তেজীমলা ৰৈ আছে - সাউদ মোৰ পিতৃদেৱতা আহিব উভটি বুলি। দুখিনী নাৰীয়ে সৰু শালিকী, ছুটি শালিকীক আইৰ দেশলৈ পঠিয়াইছে বাৰ্তা কঢ়িয়াবলৈ।   

সাধুকথাবোৰতো দেশে বিদেশে বণিজ কৰি ফুৰা সাউদ এজন যে থাকে, কিয় থাকে? সাত সাগৰ তেৰ নদীৰ সিপাৰৰ কথা কিয় কোৱা হয়? কেতিয়াবা বেপাৰ বণিজৰ নামেৰে, কেতিয়াবা বিবাহ সূত্ৰে নাৰীয়ে ঘৰ এৰি যোৱাৰ ৰিজনিৰে, কেতিয়াবা ঘাটৈয়ে নিজবৃত্তিৰ স্বৰূপেৰে নদী পাৰ কৰাৰ ৰূপকেৰে এই স্থানচ্যুতিৰ চেতনাটো ইমান শক্তিশালী হৈ কিয় চলি আহিছে? 

নৃত্বাত্বিকৰ দৃষ্টিৰে মানুহ মাত্ৰেই প্ৰব্ৰজনকাৰী। আনহাতে সামাজিক আৰু পৰিয়াল প্ৰিয় মানুহক লাগে এটা স্থিতাৱস্থা। লাগে এখন স্থায়ী ঘৰৰ ঠিকনা। লাগে স্বদেশৰ স্বাভিমান। তাৰেই হাতত ধৰি লগে লগে আহে বিদেশৰ উৎকণ্ঠা আৰু উদ্বিগ্নতা। দেশ বিভাজনৰ সময়খিনিত আটাইতকৈ বেছি আক্তান্ত হোৱা অঞ্চলখিনি আছিল পাঞ্জাৱ আৰু বংগদেশীয় ঠাইখিনি। বিশ্ব সাহিত্যত যেনেকৈ দ্বিতীয় মহাযুদ্ধৰ বিভীষিকাই বাৰে বাৰে বিভিন্ন ৰূপত আত্ম প্ৰকাশ কৰাৰ নজিৰ আছে, তেনেকৈয়ে ভাৰতীয় সাহিত্য শিল্পৰ কথা ক’লে দেশ বিভাজনৰ পৰৱৰ্তি ঘটনাক্ৰমৰ উল্লেখৰ কথা ক’ব পাৰি। পাঞ্জাৱতো বহুতৰে ঘৰ সিপাৰে ৰৈ গ’ল, সিপাৰে থকা বহুতৰে ঘৰ ইপাৰে ৰৈ গ’ল। বংগৰ কাহিনীও একে। ঋত্বিক ঘটকৰ দৰে প্ৰতিভাধৰ চলচ্ছিত্ৰ নিৰ্মাতাই বংগ-ভংগৰ যন্ত্ৰণাকে গোটেই জীৱন ধৰি বহন কৰি থাকিল।

অসমভূমিৰ ইতিহাসৰ কাহিনী আৰু বেছি জটিল। সকলো সময়তে প্ৰব্ৰজন ঘটিছে। জাতি জনগোষ্ঠীৰ মিলন আৰু সংঘাত সকলো সময়তে ঘটিছে। আত্মপৰিচয়ৰ সংকট এটা চিৰাচৰিত ঘটনা। জাতীয় পৰিচয়ৰ দুদোল্যমান স্থিতি ইয়াত সকলো সময়তে বিৰাজমান। ৰাজনৈতিক কাৰণসমূহৰ লগতে গোষ্ঠীগত সংঘাত আৰু ভাষিক আগ্ৰাসনৰ দৰে বহুখিনি কাৰক এই মুলুকত সকলো সময়তে দেখা গৈছে। প্ৰসংগতে প্ৰাকৃতিক কাৰক সমূহৰ কথাও ক’ব লাগিব। প্ৰতি বছৰে নিয়মীয়া ৰূপত বানপানীয়ে বহুতো পৰিয়ালক ইয়াত গৃহহাৰা কৰে। এই সমস্ত ঘটনাই অসমীয়া ভাষাৰ অসমীয়া সাহিত্যত ভূমুকি যে মৰা নাই সেয়া নকওঁ। কিন্তু তথাপি এনে লাগে যেন ইমানবোৰ ঘটনা আৰু সংকটৰ মাজেৰে অগ্ৰসৰ হৈয়ো অসমীয়া সাহিত্যৰ চেতনাৰ মাজত কোনোবাখিনিত যেন এই স্থান-চ্যুতিৰ ধাৰণাখিনিয়ে তেনেকৈ মূৰ দাঙি উঠা দেখা পোৱা নাই। কোনোবা এটা সময়ৰ আঁচোৰ, এটা ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক পৰিস্থিতিৰ প্ৰতিবিম্ব সাহিত্যত দেখা পোৱা যায়েই। কিন্তু অন্তৰ্হিত এটা দাৰ্শনিক চেতনা যেন কোনোবাখিনিত অনুপস্থিত। সমসাময়িক সাহিত্য চৰ্চাৰ বহুখিনি ইতিবাচক দিশ থাকিলেও এইখিনি কথাও সত্য যে ৰাজনৈতিক চেতনা, সামাজিক দায়বদ্ধতা অথবা মাটিৰ গোন্ধ আদিৰ ধাৰণাখিনিয়ে অসমীয়া সাহিত্যৰ ক্ষেত্ৰত বহুলাংশে এটা ক্লীছেৰ পৰ্যায় পাইছেগৈ। একোটা সামগ্ৰিক দাৰ্শনিক ঘৰাণাই গা কৰি উঠা আমি দেখা পোৱা নাই।

গৃহহাৰা বা দেশহাৰা হোৱাৰ অৱস্থাটো (Diaspora) এটা গুৰুতৰ ৰাজনৈতিক পৰিস্থিতি। নিজৰ জন্মস্থানৰ পৰা নিলগত বসবাস কৰাৰ এই পৰিস্থিতিটোক এটা মানসিক অৱস্থান বুলিও ক’ব পৰা যায়। সময় সলনি হয়। সময়ৰ লগে লগে স্থানৰো পৰিৱৰ্তন ঘটি গৈ থাকে। একে স্থানতে থাকিও মানুহ এজনে হয়তো অনুভৱ কৰিব পাৰে যে তেওঁ আৰু আগৰ স্থানত নাই। আপোন দেশত থাকিও কোনোবাই অনুভৱ কৰিব পাৰে যে তেওঁ আপোন দেশত নাই।

পাৰ্ফৰমেন্স আৰ্টৰ গৱেষণাৰ লগত জৰিত আমেৰিকাৰ এগৰাকী মহিলাই মোক দক্ষিণ পুৱ এছিয়াৰ আপোন দেশৰ পৰা বাহিৰত, অথবা প্ৰৱাসত থকা শিল্পী সকলৰ শিল্প অভ্যাসৰ এটা সমীক্ষাৰ পৰামৰ্শ দিছিল। বহুখিনি ভাৰতীয় মূলৰ শিল্পীয়ে দেশৰ বাহিৰলৈ গৈ অন্যত্ৰ বসবাস কৰি নিজৰ কাম কৰি আছে। মুখৰ ভাষা সলনি হোৱাৰ লগে লগেই একোটা শিল্প ভাষা নিৰ্বাচন কৰি লোৱাৰ ক্ষেত্ৰতো নিশ্চয় তেওঁলোকে বহুখিনি সমস্যাৰ সন্মুখীন হ’ব লগা হয়। একেটা প্ৰসংগতে মনালি মেহেৰ নামৰ শিল্পী গৰাকীৰ লগত কথা পাতিছিলোঁ। প্ৰায় ডেৰ দশকৰো অধিক কাল আগতেই নেডাৰলেণ্ডত নিগাজীকৈ থাকিবলৈ লোৱা মনালিৰ লগত কথা পাতিও অনুভৱ কৰিছিলোঁ যে এটা ভৌগলিক অৱস্থানতকৈও ডাঙৰ কথাটো হ’ল যে এই প্ৰবাসীৰ অনুভূতিটো আচলতে এটা মানসিক অৱস্থানো। ঠিক এই কথাখিনিকেই ঋত্বিক ঘটকে সূবৰ্ণৰেখা চিনেমাখনৰ সম্পৰ্কে ক’বলৈ গৈ উল্লেখ কৰিছিল। “ছবিখনত প্রথমতঃ পূর্ববংগৰ পৰা খেদাই দিয়া সকলকেই বুজোৱা নাই... আমি সকলোৱেই কোনোবা নহয় কোনোবা প্রকাৰে জীৱনৰ পৰা উদ্বাস্তু হৈ পৰিছোঁ। এটা ভৌগোলিক অৱস্থানতকৈ এয়া বহুত ওপৰৰ সমস্যা। এই ছবিত আদর্শবাদী হৰপ্রসাদৰ সংলাপত এই ধাৰণাৰ প্রতিধ্বনি শুনোঁ – আমি বায়ুভূত, নিৰালম্ব – অথবা ছবিৰ আৰম্ভণীতে যেতিয়া প্রেছ কর্মীয়ে কয়, উদ্বাস্তু? কোন উদ্বাস্তু নহয়?”  – এয়া “সুবর্ণৰেখা” চিনেমাখনৰ সম্পর্কত ঋত্বিক ঘটকে কোৱা কথা।

দিল্লীত থকা অসমীয়া ভাষাত সাহিত্য চৰ্চা কৰা মানুহখিনিক কেন্দ্ৰ কৰি আলোচনী এখন কৰাৰ কথা ভাবোতেই এইখিনি কথা মনলৈ অহাটো স্বাভাৱিকেই আছিল। এৰি থৈ অহা গাঁওখন, নগৰখনৰ প্ৰতি উভটি যোৱাৰ এক বাসনা প্ৰতিজন মানুহেই মনতে পুহি ৰাখে। বেছিভাগৰ ক্ষেত্ৰতেই সি আকৌ সম্ভৱপৰ হৈ নুঠেগৈ। কিন্তু তাতোকৈ ডঙৰ কথাটো হ’ল কোনোবাই উভটি যাবলৈ সুযোগ পালেও সেই এৰি অহা সময়ৰ এৰি অহা নিজৰ ঘৰখন আকৌ বিচাৰি পোৱাটো সম্ভৱ হয় নে? নহয়। কথাষাৰ একেখন নদীতে দুবাৰ ভৰি থ’ব নোৱাৰাৰ দৰে। এৰি অহা ঘৰখন আকৌ এবাৰ বিচাৰি পোৱাটো সম্ভৱেই হৈ নুঠে।



*
একে সময়তে মন কৰিবলগীয়া যে অসমীয়া সাহিত্যৰ অগ্ৰগতিৰ ইতিহাসতো পৰবাসী ভাৱনাৰ এটা ডাঙৰ ভূমিকা আছে। অসমভূমিৰ পৰা বাহিৰত থকা কেইটিমান কলেজীয়া যুৱকৰ উদ্যোগতে গঢ়ি উঠিছিল ১৮৮৮ চনত অসমীয়া ভাষা উন্নতি সাধনী সভা। আজিৰ নব্য মাধ্যমৰ সম্প্ৰসাৰণৰ সময়তো আমি দেখি আহিছোঁ যে বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰন্তত থকা অসমীয়া ভাষা প্ৰেমী, সাহিত্য প্ৰেমী সকলে এক যুগন্তকাৰী ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছে। ব্যক্তিগত পৰ্যায়ত লেখা মেলাৰ চৰ্চা অব্যাহত ৰখাৰ লগতে বৈদ্যুতিন মাধ্যমৰ কে’বাখনো ই-আলোচনী আৰু আলোচনাৰ নতুন ক্ষেত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰি নতুন পুৰুষে নতুন দিগন্তৰ সূচনা কৰিছে। আজিৰ তাৰিখত নব্য মাধ্যম এটা অপৰিত্যাজ্য পৰিস্থিতি। পৰিৱৰ্তিত সময়ৰ লগে লগে এয়া এক নতুন সম্ভাৱনা আৰু তাৰ লগে লগেই আহি পৰা কাৰিকৰী ব্যৱস্থা তথা এক সমকালীন ভাষা। নব্য মাধ্যমত অসমীয়া সাহিত্য সম্পৰ্কে ইতিমধ্যে বহু চৰ্চা হৈছেই। ভাল বেয়া বহুখিনি কথা আলোচিত হৈছে যদিও আমি সুখী আৰু আশাবাদী। নব্য মাধ্যম ব্যৱহাৰকাৰী সিংহভাগেই হ’ল নতুন প্ৰজন্মৰ যুৱক যুৱতী সকল। সেয়েহে অসমীয়া সাহিত্যৰ ক্ষেত্ৰত থকা প্ৰবীণ সাহিত্যিকৰ সাহিত্য আৰু নবীনৰ চৰ্চাৰ মাজত থকা ব্যৱধানেই এইখন ক্ষেত্ৰতো স্পষ্টভাবে ধৰা দিয়াটো স্বাভাৱিক। কিন্তু ছপা মাধ্যমক অধিক মান্যতা প্ৰদান কৰি নব্য-মাধ্যমক হেয় চকুৰে চোৱাৰ এটা মানসিকতা আছে, যাৰ ফলত কিছু সংখ্যক লব্ধপ্ৰতিষ্ঠ লেখক লেখিকাই বৈদ্যুতিন মাধ্যম ব্যৱহাৰ কৰিলেও ইয়াত লেখা মেলা আগ নবঢ়ায়। অৱশ্যে ক্ৰমাগত ভাবে মানুহে এই নব্য মাধ্যমৰ উপকৰন সমূহকি লেখত ল’বলগীয়া বুলি গণ্য কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে – যিটো এটা আশাপ্ৰদ ঘটনা। বৰ্তমানৰ তথ্য প্ৰযুক্তিৰ যুগত ইতিমধ্যেই অসমীয়া ভাষা সাহিত্যয়ো বহুখিনি উন্নতি সাধন কৰিছে আৰু প্ৰসাৰো লাভ কৰিছে। কেইটামান উদাহৰণে কথখিনি ফঁহিয়াই দিব।

প্ৰথম, উদাহৰণ স্বৰূপে যি সময়ত অসমীয়া মাধ্যমৰ দুৰাৱস্থা চকুত লগা হৈ আহিছে আৰু অসমীয়া ভাষা কোৱা বা লেখা মানুহৰ সংখ্যা কমি আহিছে বুলি হা-হুতাশ কাঢ়িব লগা পৰিস্থিতি এটাৰ উদ্ভৱ হৈছে, সেই সময়খিনিতে যদি নব্য মাধ্যমলৈ চকু দিয়া যায় তেনেহ’লে দেখা যাব এখন বিপৰীত ছবি।  ইয়াত প্ৰতিদিনেই কোনোৱে নহয় কোনোৱে নতুনকৈ অসমীয়া ভাষাত, অসমীয়া লিপি ব্যৱহাৰ কৰি লিখিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে।

দ্বিতীয়, পৰম্পৰাগত মাধ্যমেৰে কাগজে কলমে সাহিত্য চৰ্চা কৰা মানুহবোৰে এটা সময়ত দৈনন্দিন জীৱনৰ ব্যস্ততাৰ অজুহাতত এটা পৰ্যায়ত সাহিত্য চৰ্চা প্ৰায় বাদ দিয়াৰ দৰেই হয়গৈ। কিন্তু বৈদ্যুতিন মাধ্যমৰ প্ৰয়োগ আৰু নব্য মাধ্যমৰ সহজলভ্যতাই বহুখিনি পৰস্পৰ-সংযুক্ত ক্ষেত্ৰ উন্মোচন কৰি দিয়াৰ ফলত দৈনন্দিন ব্যস্ততাৰ অজুহাতত লেখা মেলা বন্ধ হোৱাৰ উপক্ৰম হ’বৰ অৱকাশ আৰু নাথাকিল। আপুনি ঘৰত নাই, কাৰ্যালয়ত অলপ আহৰি পাইছে তাতে লিখক। খেনোৱে বাছে মেট্ৰোৱে যাত্ৰাৰ মাজতো লিখিব পাৰে। অনলাইন আলোচনী এখন অথবা ই-বুক এখনতো পঢ়িবই পাৰে। আপোনাৰ হাতত কাগজ নাই কলম নাই, কম্পিউটাৰত লিখক। কম্পিউটাৰ নাই, মোবাইলতে লিখক।

তৃতীয়তে, পৰস্পৰ সংযুক্ত কিছুমান তথ্য সংগ্ৰহ আৰু তথ্য বিনিময়ৰ ক্ষেত্ৰই আগৰ কালৰ বহুখিনি সমস্যা আঁতৰাই পেলালে। নিজৰ আধা লেখা খছৰা এটা, আধা পঢ়া নিবন্ধ এটা ব্লগ, গুগল ড্ৰাইভ অথবা আন বহুতো ক্লাউড-পদ্ধতিত আপুনি জমা কৰি থ’ব পাৰে যি যিকোনো ঠাইৰে পৰা প্ৰয়োজন সাপেক্ষে উপলব্ধ হৈ থাকিব।

চতুৰ্থতে, পৰম্পৰাগত মাধ্যমসমূহতো ব পদ্ধতি সমূহতো আজিৰ তথ্য প্ৰযুক্তিয়ে প্ৰভাৱ পেলাইছে। ডিটিপি, টাইপ-ছেটিং কৰাৰে পৰা প্ৰুফ ছেকিংলৈকে বহুখিনি কাম আজিকালি তেনেই সহজ হৈ পৰিল। আজিকালি সকলো ছপাকৰা আলোচনী, বাতৰি কাকত আদিয়েও নিজাকৈ ৱেবছাইট ৰাখে, তেওঁলোকৰ সমন্তৰাল ভাবে একোটা অনলাইন উপলব্ধ সংষ্কৰণ উলিয়ায় আৰু লেখা মেলাও এ-মেইল যোগে গ্ৰহণ কৰে। লগতে ফেচবুক আদিত তেওঁলোকৰ পে’জ বা গ্ৰুপ একোটাও থাকে। আজি এই কথা সৰ্বজনবিদিত যে মই কাশ্মীৰৰ পৰা কণ্যাকুমাৰীলৈকে য’তেই নাথকোঁ কিয়, অসমীয়া দৈনিক বাতৰি এখন মই দৈনিক পঢ়িব পাৰোঁ।  

বহুখিনি নতুন ধাৰাৰ লেখাই নব্য মাধ্যমত আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। এই চলিত সময়খিনিতে গ্ৰন্থমেলাত কেইবাজনো নতুন লেখকৰ ভিন্নসুৰীয়া গ্ৰন্থৰ প্ৰকাশ হৈছে যিসকলে লেখক জীৱনৰ পাতনি মেলিছে ফে’চবুকৰ মাধ্যমতে আৰু তেওঁলোকৰ লেখাৰ ধৰণ-কৰণ খিনিও নিৰ্ধাৰিত হৈছে চ’চিয়েল নে’তৱৰ্কিং মাধ্যমে আনি দিয়া কিছু কণ্ডিছন – অৰ্থাৎ পৰিস্থিতিয়ে। এইখিনি নিশ্চয়কৈ ইতিবাচক ঘটনা। আনহাতে পঢ়ুৱৈ নিৰ্মানৰ ক্ষেত্ৰতো আমি এনে বহুজন ব্যক্তিক লগ পাইছোঁ যাৰ কিতাপ পঢ়াৰ অভ্যাস হয়তো বহুত বেছি নাছিল, কিন্তু নব্য মাধ্যমৰ সৈতে যুক্ত হোৱাৰ পিছৰে পৰা তেওঁলোকৰ পঢ়াৰ হাবিয়াস আৰু অভ্যাস দুয়োটাই ক্ৰমাগতভাবে বৃদ্ধি পাব লাগিছে।

ইণ্টাৰনেটৰ ব্যৱহাৰৰ প্ৰথমভাগৰে পৰাই বহুকেইজন বিদেশত থকা উদ্যোগী যুৱকে অসমীয়া ভাষাত অসমীয়া সাহিত্যক সমল হিচাপে লৈ ব্লগৰ আৰম্ভণী কৰিছিল। সাহিত্য ডট অৰ্গৰ দৰে এখন আলোচনীৰ জন্মদাতা ‘অসমীয়াত কথা বতৰা’ ফেচবুক গ্ৰুপৰ জন্মলগ্নতে আছিল কেইজনমান প্ৰবাসী অসমীয়া।  উইকিপেডিয়াৰ অসমীয়া সংষ্কৰণ এটাও আছে আৰু নিতৌ ন ন তথ্যৰ যোগান ঘটিব লাগিছে। আজিৰ তাৰিখত অসমীয়া ইতিহাস, শিল্প আৰু সংস্কৃতি বিষয়ক কে’বাটাও আৰ্কাইভ অনলাইন উপলব্ধ। এনাজৰী ডট কমৰ দৰে সমীয়া সাহিত্যৰ আৰ্কাইভৰ উদ্যোগ আৰম্ভ হৈছিল এসময়ত দিল্লিত থকা কেইজনমান অসমীয়া যুৱকৰ প্ৰচেষ্টাতেই। তথ্য সংগ্ৰহ আৰু সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত সততে এলেহুৱা বুলি নাম থকা অসমীয়াৰ কেইজনমান যুৱকৰ এনে উদ্যোগে আন্ত:ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত একাধিক সন্মান কঢ়িয়াই আনিবলৈ সক্ষম হোৱাটোও এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ খবৰ। ইয়াৰ পিছতো আপোন শিপাৰ সন্ধানৰ তাড়ণাই এইখিনি নতুন যুৱকক উদ্বুদ্ধ কৰা নাই বুলি ক’লে ভুল কৰা হ’ব। উচ্চশিক্ষাৰ বাবে দিল্লীলৈ অহা এচাম ছাত্ৰ ছাত্ৰীয়ে বিদ্যায়তনিক ক্ষেত্ৰতো অসমীয়া ভাষাত চৰ্চা অব্যাহত ৰাখিছে আনহাতে সৃষ্টিশীল জগতখনতো সক্ৰিয়তা দেখুৱাইছে। এই সংকলণখনিৰ মাধ্যমেৰে অসমীয়া পাঠকে তাৰ এটা আভাস পাব। লগতে এই আলোচনীখনৰ জৰিয়তেই অনাগত দিনত দিল্লীবাসী অসমীয়া সাহিত্য চৰ্চাত জৰিত ব্যক্তি সকলৰ মাজত ভাবৰ আদান প্ৰদানৰ এখন মঞ্চই গা কৰি উঠিব বুলি আমি আশাবাদী।      


সমুদ্ৰ কাজল শইকীয়া

নতুন দিল্লী, ডিচেম্বৰ ২০১৬

Thursday, January 26, 2017

হাবিত বাগৰি পৰা অথচ কোনেও শব্দ নুশুনা, নাথাকিও থকা এজোপা গছ

নবীন কবি, নতুন কবিতা, তালিকা, সমালোচনা ইত্যাদি


"Emerging Artist" বা উদীয়মান শিল্পী কথাষাৰৰ সন্দৰ্ভত কে'বাখনো আলোচনা সভাত উপস্থিত থকাৰ সৌভাগ্য ঘটিছিল। সেই সূত্ৰেই, আৰু কৰ্মসূত্ৰে নিতে নিতে সন্মুখীন হ'বলগীয়া হোৱাৰ বাবেও এই কথাষাৰৰ আঁৰত থকা জটিলতাখিনি সম্পৰ্কে আমি অৱগত। শিল্প আৰু সাহিত্যৰ পৰম, অমূল্য মৰ্যাদাখিনিক স্বীকাৰ কৰিও কেতিয়াবা নিজৰ বুজিবৰ সুবিধাৰ স্বাৰ্থতেই হওক অথবা খতিয়ন ৰখা, ঐতিহাসিক সমীক্ষা প্ৰস্তুত কৰা অথবা মূল্যায়ণ কৰিবৰ অৱলম্বন হিচাপেও আমি শ্ৰেণীকৰণ, শ্ৰেনীবিভাজন, পৰ্ব-নিৰ্ধাৰণ, পৰ্বান্তৰকৰণ আদিৰ সহায় ল'বলগীয়া হয়। কিন্তু শিক্ষা আৰু বৌদ্ধিক চৰ্চাৰ অগ্ৰগতিৰ লগে লগে এই সমূহ প্ৰক্ৰিয়াৰো সালসলনি অৱলীলাক্ৰমেই ঘটি গৈ থকাটো স্বাভাৱিক। অসমীয়া কবিতাৰ ক্ষেত্ৰত কবিতাক লৈ নিষ্ঠাৱান কথোপকথন যেন কোনোবাখিনিত স্থবিৰ হৈ ৰৈ গ'ল। এয়া সততে উঠা এটা অভিযোগ। অভিযোগটোৰ সত্যতা যে একেবাৰে নাই এনে নহয়, কাৰণ অসমীয়া কবিতাৰ চৰিত্ৰ আৰু "মান" নিৰ্ণায়ক লেখা মেলা আৰু তেনে ধৰণৰ লেখা-মেলাৰ সমলসমূহ বিংশ শতিকাৰ কিছুসংখ্যক কবিৰ ৰচনাতে আৱদ্ধ হৈ থকাটো উপেক্ষা কৰিব নোৱাৰি। এনে পৰিপ্ৰেক্ষিতত এই সময়ত চৰ্চা কৰি থকা কমবয়সীয়া কবি সকল দিগভ্ৰান্ত হোৱাটো স্বাভাৱিক। তাতোকৈ ডাঙৰ কথা - কোনোবাখিনিত স্বীকৃতিৰ প্ৰসংগটোও জড়িত হৈ আছে। এই সময়ত নিষ্ঠা সহকাৰে কবিতাৰ চৰ্চা কৰি থকা কবিসকলক লৈ কাম কৰিব খোজা বিজয় বেজবৰুৱাৰ কিছু ভূমিকাই আমাক আপ্লুত কৰিছে আৰু সেই সূত্ৰেই কিছু আলোচনা আগবঢ়োৱাটো যুগুত বুলি ভাবিলোঁ।

"সাম্প্ৰতিক কবি", "অতি-সাম্প্ৰতিক কবি", "নবীন কবি", "নতুন কবি", "নতুন প্ৰজন্মৰ কবি", "এই সময়ৰ কবি", "যুৱ-কবি", "উদীয়মান কবি", "একবিংশ শতিকাৰ প্ৰথম দুটা দশকৰ কবি" - আদি বিভিন্ন ৰূপেৰে এচাম কবিৰ কথা উনুকিয়াবলৈ আমি মাজে মাজে চেষ্টা কৰি থাকোঁ। এই আটাইকেইটা অভিধাৰে কিছু সীমাবদ্ধতা আছে এই কাৰণত যে ইয়াৰ কোনোটোৱেই চূড়ান্তভাবে নিৰ্দিষ্টতাবাচক নহয়। অলপতে বেজবৰুৱাই ফে'চবুকত "অতিসম্প্ৰতি অসমীয়া কাব্য সাহিত্যত যিসকল নবীন কবিয়ে নিষ্ঠা সহকাৰে কাব্যচৰ্চা অব্যাহত ৰাখিছে" তেখেতেসকলৰ বিষয়ে কিছু জনমত সংগ্ৰহ কৰিবলৈ বিচাৰিছিল। প্ৰচেষ্টাটো যে শলাগনীয় তাত আমাৰ দ্বিধা নাই। বহুকেইজনে নিজৰ সাধ্যানুসাৰে মন্তব্যও আগবঢ়াইছে। কিন্তু বাৰে বাৰে সকলোৱে সন্মুখীন হোৱা সমস্যাটো হৈছে - "অতিসাম্প্ৰতিক নবীন কবি" নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ মাপকাঠিটো কি হ'ব? অথবা, তেনে কোনো ষ্টেণ্ডাৰ্ড বা সৰ্বজন-গ্ৰহণযোগ্য সামান্য একক মাপকাঠি থকাটো কেনেবাকৈ সম্ভৱপৰ হৈ উঠিব নে নাই? যিখিনি কাৰকে বা দিশে এই কথাখিনিক বাৰে বাৰে খেলিমেলি লগাই থাকে সেইখিনিৰ কথাই উল্লেখ কৰি কিছু দায়িত্বপুৰ্ণ দিশৰ প্ৰতি দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিবলৈ বিচাৰিম।

ইমাৰ্জিং (Emerging) মানে যিটো ইমাৰ্জ হৈ আছে, সম্পূৰ্ণকৈ হোৱা নাই। মাটি ফুটি ওলাইছে, এটা গজালি, কিন্তু গছ হৈ উঠাগৈ নাই। এটা সম্ভাৱনা। কিন্তু সম্পূৰ্ণ হোৱা নাই। সম্ভাৱনা বুলি এইবাবেই কৈছোঁ কাৰণ এই গজালিটোৱেই এসময়ত এজোপা গছ হ'বগৈ আমি ইতিমধ্যেই জানোঁ। কিন্তু সঁচাকৈয়ে জানো নে? এইখিনিতেই এটা সমস্যা থাকিল। এই মাটি ফুটি ওলোৱা গজালিটোৱেই এসময়ত অমুক গছজোপা হ'বগৈ বুলি আমি কেনেকৈ জানিলোঁ? সেই জ্ঞানৰ আধাৰখিনি কি কি? উদীয়মান বুলি কওতেও একেটাই কথা। উদয় হৈ আছে, হৈ আছে, হৈ আছে - মানেটোৱেই হ'ল : হৈহে আছে। এটা উৎকণ্ঠা আছে, কিন্তু সম্পূৰ্ণৰূপে উদয় হোৱা নাই। নবীন বোলোতেও গম পাইছোঁ যে সি প্ৰবীণ হৈ উঠা নাই। কিন্তু অৱলীলাক্ৰমেই আমি ধাৰণাটো লৈ লৈছোঁ যে সি প্ৰবীণৰ বাটে বাট বুলিছে বা বুলিব। কিন্তু শিল্পৰ ক্ষেত্ৰত যদি শিল্পী ব্যক্তি গৰাকীক গুৰুত্ব নিদি শিল্পবস্তুটোক গুৰুত্ব দিওঁ তেতিয়া? কেনেকৈ, কিহৰ আধাৰত গম পাম যে ই উদীয়মান- উদিত নহয়, ই নবীন - প্ৰবীন নহয়, ই ইমাৰ্জিং - ইমাৰ্জড নহয়? তাৰ পাছৰ সমস্যাটো হ'ল, কোনে নিৰ্ধাৰণ কৰিব এইখিনি কথা? কোনে কিহৰ ভিত্তিত কিহৰ কৰ্তৃত্ব বা কিহৰ বশ্যতাত নিৰ্ধাৰিত হ'ব এইখিনি কথা? এজেন্সী কোনখিনি? 

মেথ'ড'ল'জিকেল কুৱেশ্বন (Methodological Question) বা পদ্ধতিবিধিৰ প্ৰশ্নখিনিক বাদ দিলে আমি সদুত্তৰ কোনোদিনেই নাপাম অথবা এইবোৰ কথা পাতিবলৈ আগলৈ কোনো বাটেই নাথাকিব। "আপুনি বয়স হৈলে বুদ্ধি হৈব ভাল" এষাৰ আপ্তবাক্য আৰু ইয়াৰ সত্যতা সন্দেহাতীত বুলি বহুতেই ভাবে। কিন্তু সকলো সময়তে ই সত্য নহ'বও পাৰে। কবিতা পুৰঠ হ'বলৈ সময় লাগে। সঁচা। কিন্তু এই সময়ৰ ধাৰণাটো মানুহৰ বয়সৰ ক্ষেত্ৰত থকা সময়ৰ ধৰণাটোৰ সৈতে যুগপৎ থিয় কৰিব পৰা নহ'বও পাৰে। এটা যুক্তিয়ে এনেকৈয়ো কয় যে বয়সৰ লগে লগে কবি এজনৰ কবিতাই পূৰ্ণতা বা পৰিপক্কতা (Maturity) পোৱা ধাৰণাটো একান্তই "আধুনিকতাবাদী" - যিটো উত্তৰ-আধুনিকতাবাদে ইতিমধ্যেই বহুবাৰ খণ্ডন কৰি থৈছে। মানসিক ভাবে, বৌদ্ধিক ভাবে, সৃষ্টিক্ষমতাৰ দিশেৰে এজন শিশুতকৈ এজন পূৰ্ণ বয়স্ক লোক যে সকলো সময়তে আগবঢ়া হ'ব তাৰ কোনো মান্যতা নাই। ডাৰুইনৰ ক্ৰম-বিবৰ্তনবাদ কাব্যচৰ্চাৰ উত্তৰণৰ সৈতে খাপ নাখাবও পাৰে। কবিতাতো আৰু মূৰৰ ছুলি নহয় যে বয়স হ'লেহে পকিব! উদাহৰণ দিবলৈকো বিশেষ অসুবিধা নহ'ব। আমি পোন্ধৰবছৰীয়া উদীয়মান কবিও দেখা পাইছোঁ, চল্লিশ বছৰীয়া উদীয়মানকো তেনেকৈয়ে পাইছোঁ। কবি হীৰেণ ভট্টাচাৰ্যৰ আগবয়সৰ কবিতা কেঁচা আৰু শেষ বয়সৰ কবিতা পকা বুলি ক'বৰ সাধ্য আমাৰ আছেনে? হীৰুদাৰ গূণানুকীৰ্তন কৰি যিখিনি কবিতা সচৰাচৰ মানুহে উল্লেখ কৰা দেখোঁ সেইখিনিৰ বেছিভাগেই দেখোন আগবয়সৰেই ৰচনা! "ভুলতে তোমাক বিছনাখনত খেপিয়াই ফুৰিছিলোঁ; তুমি যে পৰ্বতটোৰ নামনিত তিলফুল হৈ হালি-জালি ফুলি আছা" বুলি লিখিবলৈ নীলমণি ফুকনে শেষ বয়সলৈকে অপেক্ষা কৰিব লাগিছিল নেকি? তেনেই কম বয়সতে ঢুকোৱা জ্যোতিপ্ৰসাদ আৰি লক্ষ্মীধৰ শৰ্মাৰ জিনিছবোৰক দেখোন নবীন লেখকৰ ডাঁহেচীয়া লেখা বুলিয়েই আমি সামৰি থ'ব লাগিছিল। নবীন, নতুন, উদীয়মান এইবোৰ আখ্যা দূৰতে থাওক, "শোণিত-কুঁৱৰী" দেখোন চৈধ্য বছৰীয়া চেঙেলীয়া এটাইহে লিখিছিল। 

ফেচবুকৰ "আখৰুৱা" দলত সমালোচনা সাহিত্য সম্পৰ্কীয় এলানি লেখাৰ আঁত ধৰি এটা পৰীক্ষামূলক পদ্ধতিৰে নৱকান্ত বৰুৱাৰ "বুৰঞ্জী" নামৰ কবিতাটোৰ পাঁচ ধৰণৰ সমালোচনা আগ বঢ়াই আহিছোঁ। ২০০২ চন মানতে সেই কবিতাটোৰ আধাৰত আমি এলানি নাটকীয় পৰিবেশনা কৰিছিলোঁ। সেই তাহনিৰে পৰাই, মানে পোন্ধৰ বছৰৰো অধিক কাল ব্যক্তিগতভাবে সেই কবিতাটোৱে মোক মোহাচ্ছন্ন কৰি ৰাখিছে। এতিয়া ৰূপগত (আৰু বস্তুনিষ্ঠ), ঐতিহাসিক, উত্তৰ-আধুনিক, নাৰীবাদী আৰু সমাজ-তত্ত্বিক - এই পাঁচধৰণেৰে কবিতাটোৰ বিশ্লেষণ কৰিবলৈ গৈ বাৰে বাৰে কবিতাটোৰ প্ৰেমত আকৌ পৰিছোঁ। কিন্তু কবিতাটো ১৯৪৭ চনত যেতিয়া লিখা হৈছিল তেতিয়া কবিৰ বয়স ২১ বছৰ, স্নাতক পৰ্যায়ৰ ছাত্ৰ। তেনেহ'লে তাক কলেজীয়া ডেকা ল'ৰাৰ কবিতা বুলি, অথবা নবীন কবিৰ "সম্ভাৱনাপূৰ্ণ" কবিতা বুলিহে চাব লাগিছিল নেকি? 

এই গোটেইখিনি কথাই আমাক এইটোৱেই সঁকিয়াই দিয়ে যে শিল্প সাহিত্যৰ ক্ষেত্ৰত "বায়'ল'জিকেল বয়স" নবীন-প্ৰবীণ নিৰ্ধাৰণৰ মাপকাঠি নহয়। কিন্তু তাৰ পিছতো আমাৰ সুবিধাৰ্থে সেয়া কৰিব লগা হয়। প্ৰভাত বৰাদেৱে "আশীৰ পৰৱৰ্তী কবিতা" লিখিছিল, অৰিন্দম বৰকটকীদেৱেও এই সময়ত জন্ম হোৱা কবি সকলৰ কবিতা সংকলিত কৰিছিল, অসমীয়া সাহিত্যৰ বুৰঞ্জীতো এম কামালুদ্দিন আহমেদে "অসমীয়া কবিতা (১৯৯৩-২০১০)" সমীক্ষাটোত কবিৰ জন্মৰ চন ধৰি কথাখিনি আগবঢ়াইছিল। অন্যথা, ঐতিহাসিক বা কালভিত্তিক সমীক্ষা এটা যুগুত কেনেকৈ কৰিম? কবিৰ প্ৰকাশিত পুথি এক অনন্য নীতিসিদ্ধ বা প্ৰামাণ্য মাপকাঠি হ'ব পাৰে। কিন্তু অসমৰ দৰে এখন দেশত য'ত কবিতাৰ পুথি প্ৰকাশ কৰাটো এটা যন্ত্ৰনা (পদ্ধতি, ব্যৱসায় - সকলো ফালৰ পৰা) - তাত প্ৰকাশিত কিতাপৰ নাম/ তাৰিখ/ তথ্য আদিক প্ৰামাণ্য হিচাপে গ্ৰহণ কৰাটো সদুচিত প্ৰথা হ'ব পাৰেনে? নিজৰ কিতাপ প্ৰকাশ কৰিবলৈ অনীহা প্ৰকাশ কৰা লাজকুৰীয়া অথবা প্ৰচাৰবিমুখ কবি সকলৰ কথা নক'লোৱেই বা। সমস্যাটোৰ আঁত ধৰি ইচ্ছা কৰিলে হিন্দীত প্ৰচলিত প্ৰবাদ "হাবিত ম'ৰাই নাচিলে কোনেনো দেখা পালে" অথবা "হাবিত গছ এজোপা বাগৰি পৰিল কিন্তু তাৰ শব্দটো যদি কোনেও নুশুনিলে গছজোপা আচলতে বাগৰি পৰিছিল নে নপৰিছিল" বোলা সেই জটিল দাৰ্শনিক সাঁথৰটোলৈকে উজাই গৈ থাকিব পাৰি। কবিতাৰ কিতাপ প্ৰকাশ কৰিবলৈ আগ্ৰহী উদ্যোগী উৎসাহী কবি সকলৰ ক্ষেত্ৰতো কিতাপ এখন প্ৰকাশ কৰাৰ ক্ৰাফট-টোৰ সম্পৰ্কে থকা অজ্ঞতা আৰু প্ৰকাশকৰ কিউৰেচন সম্পৰ্কীয় জ্ঞান শূণ্যতাৰ কথানো আৰু কি ক'ম? নীলমণি ফুকনে কবি হিচাপে স্বীকৃতি লভিছিল আৰু ভবেন বৰুৱাৰ দৰে সমালোচকে তেখেতক এক নিৰ্দিষ্ট আসনত অৱতীৰ্ণ কৰিছিল যেতিয়া - তেতিয়ালৈকে কবিৰ এখনো কিতাপ প্ৰকাশ হোৱাই নাছিল। তেনেহ'লে তাৰ পাছত আৰু এটা পদ্ধতি থাকিল- কাকত আলোচনীত প্ৰকাশ হোৱা কবিতাৰে সময়ৰ হিচাপত এটা খতিয়ন ৰাখিবলৈ চেষ্টা কৰাটো। কিন্তু "প্ৰান্তিক"লৈ পঠোৱা কবিতা এটা ডেৰ-বছৰ দুবছৰ পাছতো প্ৰকাশ হ'ব পাৰে বুলি শুনিছোঁ। আনহাতে কবিৰ নিজৰ ফালৰ পৰাও বিলম্ব হয়। আমি নিজেই আজিৰ তাৰিখত প্ৰকাশৰ বাবে পঠোৱা কোনোবাটো কবিতা হয়তো পোন্ধৰ বা বিশ বছৰৰ আগতেই লিখা। এতিয়া এইটো সমস্যাক কি বুলি ক'ম? ১৯৯৫ চনৰ কবিতা এটা যদি আজি ২০১৭ চনত প্ৰকাশ কৰোঁ (সাধাৰণতে কবি এটা লিখি লগে লগেই আমি প্ৰকাশলৈ নপঠাওঁ) সেই কবিতাটোক বিংশ শতিকাৰ শেষৰ ফালৰ কবিতা বুলি ক'ম, নে একবিংশ শতিকাৰ দ্বিতীয় দশকৰ কবিতা বুলি ক'ম? এইবিলাকেই হ'ল মহা পয়মালৰ ঘটনা। বুইছে?        

এতিয়া উদীয়মান/নবীন vs প্ৰতিষ্ঠিত/প্ৰবীণৰ যি দ্বিৰথ বিৰোধ - সেয়া আহে স্বীকৃতিৰ ধাৰণাটোৰ পৰা। কবি এজনক আমি কেতিয়া লাব্ধ-প্ৰতিষ্ঠ বুলি ক'ম? এই ক্ষেত্ৰত বয়স এটা ফেক্টৰ যদিও সি যে গণ্ডগোলীয়া সেইটো ইতিমধ্যেই সবিস্তাৰে কৈ আহিছোঁ। বাকী কাৰকবোৰ হয়তো হ'ব - প্ৰকাশিত কিতাপৰ সংখ্যা, বঁটা-বাহন, সমালোচকৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ আৰু 'জনপ্ৰিয়তা' আদিবোৰেই সম্ভৱত: মাপকাঠি। কথা হ'ল কবিক পুৰষ্কাৰ কোনে দিয়ে? এটা এজেন্সীয়ে দিয়ে। অমুক আলোচনীখনৰ মান্যতা অমুকখনতকৈ বেছি বুলি আমি কিহৰ ভিত্তিত মানো? "প্ৰান্তিক"ত কবিতা প্ৰকাশ হোৱাটোক সকলোৱে গুৰুত্ব সহকাৰে লয়। আমাকো মানুহে চিনি পাইছিল প্ৰান্তিকৰ পাতৰ পৰাই। কিন্তু হাস্যকৰ কথাটো হ'ল - প্ৰান্তিক সাহিত্য আলোচনী নহয়েই, নিউজ-লেটাৰহে। আনকি কবিতা এটাৰ কলেৱৰে বিচৰা স্থানিক সৌন্দৰ্যখিনিকো (থেপাথেপি টাইপ-ছেটিঙত) কেতিয়াবা প্ৰান্তিকে মৰ্যাদাই নিদিয়ে। তেন্তে? বঁটাৰ ক্ষেত্ৰতো অমুক বঁটাটো তমুক বঁটাতকৈ মূল্যবান বুলি কিহৰ ভিত্তিত মানো? বাৰু, কবিৰ আচল পুৰস্কাৰ পাঠকহে। মানি ল'লোঁ। কিন্তু এই 'পাঠক' ধাৰণাটোও এটা এজেন্সীয়েই। এই পাঠক কেনেকৈ তৈয়াৰ হয়? কোনে তৈয়াৰ কৰে? তাৰ মাধ্যমবোৰ কি কি? স্থানান্তৰত এইখিনি কথাও বহলাই পতিম। কিন্তু কবিৰ স্থান নিৰূপণৰ আৰু এটা দিশ আছে যিটো বাহিৰৰ পৰা নহয়, বৰঞ্চ কবিৰ নিজৰ মাজৰ পৰাই আহে। আপুনি যদি এজন কবি, নিজৰ বায়'ডাটা লিখিবলৈ দিলে আপুনি নিজকে উদীয়মান বুলি উল্লেখ কৰিব নে লব্ধ প্ৰতিষ্ঠ বুলি উল্লেখ কৰিব? অলপতে এখন আলোচনী সম্পাদন কৰাৰ সময়ত লেখকক নিজৰ বিষয়ে দু-আষাৰ লিখিবলৈ অনুৰোধ জনাওতে দেখিছিলোঁ এগৰাকী লেখিকাই নিজকে জনপ্ৰিয় আৰু প্ৰতিষ্ঠিত লেখক হিচাপে উল্লেখ কৰিছে, অন্য এটা সংকলনৰ সময়ত তাতকৈ বয়স্ক এজনে নিজকে চৰ্চাৰ প্ৰতি উদ্যোগী (উদীয়মান অৰ্থত) বুলি উল্লেখ কৰিছিল। এই বয়সতো, আৰু এনে বিপুল স্বীকৃতিৰ পিছতো নীলমণি ফুকনদেৱে কোৱা শুনোঁ তেখেতে লিখিব খোজা কবিতাটো হেনো আজিও লিখা হৈ উঠা নাই। সেই ফালৰ পৰা নীলমণি ফুকনক আচলতে এজন সম্ভাৱনাশালী উদীয়মান কবি বুলিয়েই কোৱা উচিত। গতিকে কবিৰ নিজৰ মুখৰ কথাত পতিয়ন যাব নোৱাৰি। তেন্তে স্বীকৃতি বস্তুটো আহিব লাগিব বাহিৰৰ পৰা। কিন্তু বাহিৰৰ পৰা দিব কোনে? কোনে ঘোষণা কৰিব নিজৰ কৰ্তৃত্ব? কিহৰ ভিত্তিত? এই Authority আৰু Agency সম্পৰ্কীয় কথাবোৰ আৰু প্ৰশ্নবোৰ ইমান দিন ধৰি অসমৰ সাহিত্যৰ পৰিমণ্ডলত ইমান দিনে উহ্য আছিল। এতিয়া নতুন পুৰুষেই সেইবোৰ কৰিব লাগিব।  

এতিয়ালৈকে আলোচনাখিনিত বহুত ধৰণৰ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰা হ'ল। আমাৰ হাতত প্ৰশ্ন হে আছে। উত্তৰ নাই। বহু সময়ত কথাবোৰ এনে হয় যে প্ৰশ্নবোৰেই বেছি গুৰুত্বপূৰ্ণ। উত্তৰবোৰ নহয়। উত্তৰ নাই বুলি জানিও কিছুমান প্ৰশ্ন বাৰে বাৰে কৰি থকাটো জৰুৰী। উত্তৰ পালেও উত্তৰবোৰ পুৰণি হৈ যায়। প্ৰশ্নবোৰ নহয়।
  
"অতিসম্প্ৰতি অসমীয়া কাব্য সাহিত্যত যিসকল নবীন কবিয়ে নিষ্ঠা সহকাৰে কাব্যচৰ্চা অব্যাহত ৰাখিছে" তেওঁলোকৰ নাম বিচাৰি বিজয় বেজবৰুৱাই দিয়া 'আপডেট'টোত যিসকল ব্যক্তিয়ে মন্তব্য কৰিছে তেওঁলোকক হয়তো ওপৰৰ আলোচনাখিনিয়ে কিবাকিবি ভাবিবলৈ সুৰুঙা দিব। বেজবৰুৱাই 'প্ৰিয় কবিৰ' নাম বিচৰা নাই যদিও স্বাভাৱিকতেই বহু কেইজনে প্ৰিয় কবিৰ নাম উল্লেখ কৰাটো স্বাভাৱিক। কিন্তু এনেবোৰ ক্ষেত্ৰত ল'বলগীয়া এটা সাৱধানতাৰ কথা থাওকতে উল্লেখ কৰি থওঁ। আমাৰ ওপৰৰ আলোচনাই একো কথাই স্পষ্টকৈ নকয় যদিও এষাৰ কথাৰ ইংগিত দিয়ে যে - নবীন, প্ৰবীন আদি শ্ৰেণীবিভাজনবোৰ আমি আমৰ বিশেষ সুবিধাৰ বাবেহে কৰি ল'ব লগীয়া হয়, এইবোৰৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট বা পৰম মাপকাঠি নাই। চূড়ান্ত বিচাৰত কবিতা এটা কবিতা। সি স্ব-মহিমাৰে আপোন মৰ্যাদাৰেই থিয় দি থাকিব। হয়তো স্থান কাল উধাই গৈ থাকিব পৰাৰ ক্ষমতাও ৰাখিব। এনে পৰিপ্ৰেক্ষিতত নবীন কবিৰ কবিতাই নবীন হোৱাৰ স্বাৰ্থতেই (বয়স, খ্যাতি, স্বীকৃতি যিয়েই নহওক কিয়) 'সহানুভূতি ভোট' (Sympathy Vote) নাপাওক। অসমৰ সাংস্কৃতিক পৰিমণ্ডলত এই 'সহানুভূতি ভোট' বস্তুটো বৰ দ-কৈ শিপাই আছে। বহুকাল আগতেই "অ' আমাৰ জাহ্নু বৰুৱা" নামৰ লেখা এটাত কৈছিলোঁ কেৱল জাহ্নু বৰুৱাই নিৰ্মাণ কৰা বাবেই, অসমৰ মানুহ বুলিয়েই, ৰাষ্ট্ৰীয় পুৰস্কাৰ প্ৰাপ্ত বুলিয়েই তেখেতে নিৰ্মাণ কৰা বেয়া চিনেমা এখনকো ভাল চিনেমা বুলিবলৈ আমি অপাৰগ। "আই ঐ দেহী" নতুন কম বয়সীয়া লেখকে লিখিছে বুলি পুতৌ আৰু সহানুভূতিৰে কবিতাৰ বিচাৰ নহওক। এটা সময় আছিল যেতিয়া গাঁৱে ভূঞে গঢ় লোৱা উদ্যোগ এটাক কেৱল উদ্যোগটোক উৎসাহিত কৰাৰ স্বাৰ্থতেই ভালে বেয়াই শলাগিবলগীয়া হৈছিল। কাৰণ তেতিয়া সমল, কেঁচা-মাল, প্লেটফৰ্ম আদি সকলোৰে অভাৱ আছিল। কিন্তু বিশ্বায়ণৰ পিছত, প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ অভূতপূৰ্ৱ পৰিৱৰ্তনৰ পিছত কথাবোৰ একে হৈ নাথাকিল। কবিতাৰ ক্ষেত্ৰত যে সেই পুতৌ আৰু সহানুভূতিৰ আৰু বেছি স্থান নাই। হাতে হাতে মোলাইল ফোন, ফোনে ফোনে ইণ্টাৰনেট। পবলো নেৰুদা, গাৰ্থিয়া লৰ্কাৰ পৰা ৱাছুলৈকে বিশ্বৰ সমস্ত প্ৰান্তৰ সমস্ত সময়ৰ কবিৰ কবিতা just a click away. কবিতা এটা বিছাৰি কোনো অৰু চহৰলৈ ঢাপলি মেলিবও নেলাগে, লাইব্ৰেৰী খুছৰিবগৈয়ো নেলাগে। কবিতাৰ বাবে অনুপ্ৰেৰণা, ৰেফাৰেন্স- আদি সকলোবোৰ সুলভ হৈ আহিছে আৰু তাক নতুন পুৰুষে সদৰ্থক বা ইতিবাচক ভাবে ব্যৱহাৰো কৰিছে বুলি আমি ভাবোঁ। গতিকে সহানুভূতিৰ "আই ঐ দেহী"টোৰে নহয়, কবিতাক কবিতাৰ মৰ্যাদাৰেই চোৱা হওক।


বিজয় বেজবৰুৱাৰ কিছুমান উদ্যোগ আৰু মনযোগে আমাৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছে। আমি বহু পুথি-পাজি পঢ়োঁ বুলি কিছু লোকৰ ধাৰণা আছে। কথাষাৰ সঁচা নহয়। আটাইতকৈ নিষ্ঠা সহকাৰে ফে'চবুককেই পঢ়োঁ। কিবা ভাল দেখিলে মানে মাজে টুকি থওঁ। তেনেকৈয়ে গ্ৰন্থমেলা চলি থকা কালত বিজয় বেজবৰুৱাই দিয়া এটা আপডেটো টুকি থৈছিলোঁ। সেয়া হ'ল -
"কালি গ্ৰন্থমেলাত শেহতীয়া অসমীয়া কবিতাৰ সমালোচনামূলক গ্ৰন্থ বিচাৰি ঘূৰিলোঁ৷ কিন্তু এখনো নাপালোঁ৷ এটা প্ৰকাশনত অৰিন্দম বৰকটকীৰ "অনুশীলন"খন পাই তাকেই কিনি আনিলোঁ৷… কিতাপখনৰ আলোচনা মহিম বৰা, নৱকান্ত বৰুৱা, অজিৎ বৰুৱা, নীলমণি ফুকন, হৰেকৃষ্ণ ডেকাকে আদি কৰি এঘাৰজন কবিৰ কবিতে সীমাবদ্ধ৷ অৱশ্যে বিদ্ৰোহীৰ কবিতা হিচাপে ৰাজেন্দ্ৰনাথ শৰ্মা, কবিৰঞ্জন শইকীয়া আৰু মেগন কছাৰীৰ কবিতাৰো সমালোচনা লেখকে কৰিছে৷ এই কবিকেইগৰাকীৰ কবিতা সম্পৰ্কে ইতিমধ্যে কম-বেছি পৰিমাণে আলোচনা হৈছে বিভিন্ন কাকত-আলোচনীত৷ বৰকটকীয়েও খুব সুন্দৰভাৱে আলোচনা কৰিছে৷ কিন্তু অতিসম্প্ৰতি জনপ্ৰিয় আৰু প্ৰতিষ্ঠিত কবিসকলৰ কবিতাৰ সমালোচনাত্মক গ্ৰন্থৰ অভাৱ আমি বাৰুকৈয়ে অনুভৱ কৰিছো৷ এই সম্পৰ্কীয় গ্ৰন্থ যদি কোনোবাই প্ৰকাশ কৰিছে, অনুগ্ৰহ কৰি জনালে উপকৃত হ'ম৷"

বেজবৰুৱা কোনখিনি বিষয়ক লৈ উদ্বিগ্ন সেয়া এইখিনিতেই বুজা যায়, আৰু তাতোকৈ ডাঙৰ কথাটো হ'ল সেই উদ্বিগ্নতা প্ৰকাশতে ক্ষান্ত নাথাকি হাতে কামে কিছু কৰিবলৈ তেওঁ আগবাঢ়ি অহিছে। দুদিনমান আগতে নৱবৰ্ষৰ উপহাৰ হিচাপে তেওঁৰ "আপোনাৰ ভালনে আৰু অন্যান্য কবিতা" কিতাপখন আৰু "অন্তৰীপ" (কবিতা বিশেষ) সংকলনখন হাতত পৰিলেহি। নবীন-প্ৰবীণ যিমানখিনি কবিৰ কবিতা তেখেতে সাঙুৰিছে, আৰু তাতোকৈয়ো ডাঙৰ কথা, যেনেকৈ নিয়াৰিকৈ সজাই পৰাই উলিয়াইছে তালৈ চাই গম পোৱা যায় যে এই সময়ত তেওঁ অগ্ৰসৰ হোৱা সাম্প্ৰতিক সময়ৰ কবিতাৰ সমালোচনামূলক কামটোৰ পৰাও আমি বহুত কিবাকিবি পাম।  

আমি ঈৰ্ষাপৰায়ণ। আনে ভাল কাম কৰা দেখিলে ঈৰ্ষা হয়। বিজয় বেজবৰুৱাৰ মাথাটো অলপ ঘোলা কৰি দিওঁ বুলিয়েই ওপৰৰ আলোচনাখিনি কৰিলোঁ।