কাৰেং ঘৰৰ শুদ্ধিকৰণ, আইডেণ্টিটি পলিটিক্স আৰু পাৰফৰ্মেন্স

#The_Politics_of_Representation

#Politics_of_Appropriation

#Performance_in_Contemporary_Politics

#Identity_Politics_and_Position

#History_Monument_and_Creation_of_Memory

#Iconoclasm_Reclaim_and_the_question_of_Ethics

কাৰেং ঘৰত আৰ এছ এছৰ অনুষ্ঠান আৰু তাৰ পিছত তাৰ প্ৰতিবাদ সুচক ভাবে বিভিন্ন সন্মিলিত সংগঠণৰ দ্বাৰা কৃত শুদ্ধিকৰণৰ ঘটনাটো আইডেণ্টিটি পলিটিক্সৰ এটা ৰূপ আৰু আইডেণ্টিটি পলিটিক্সৰ প্ৰপঞ্চ বোৰক প্ৰসংগায়িত নকৰাকৈ এই ঘটনাটোক লৈ মত অমত প্ৰকাশ কৰি গৈ থাকিলে কথাবোৰ আগ নাবাঢ়ি হোঁহোকা পিছলা কৰি থকাৰ বাহিৰে আন একো নহ’ব। এদিন আৰ এছ এছৰ কৰ্মকৰ্তাই কাৰেংঘৰ চৌহদত (আৰু ওপৰত উঠি) "বন্দে মাতৰম" আৰু ভাৰত মাতা কি জয়" ধ্বনি দিলে। তাকে লৈ খিলঞ্জীয়া মানুহখিনি অসন্তুষ্ট হ'ল। আন এদিন আটাছু, আমছু, মটক ছাত্ৰ সন্মিলনী, মৰান ছাত্ৰ সন্মিলনী, অসমীয়া যুৱ-মঞ্চ, মুছলিম যুৱ পৰিষদ লগতে বহুতো দল-সংগঠনৰ সহযোগত কাৰেং ঘৰত গাখীৰ ঢালি সেই স্থানৰ শুদ্ধিকৰণ কৰা হ'ল। আৰ এছ এছৰ কাণ্ড যদি অনুচিত আছিল তেনেহ’লে তাৰ বিৰুদ্ধাচৰণ কৰিবলৈ গৈ গাখীৰেৰে কাৰেং ঘৰ ধুৱাবলৈ যোৱা কাৰ্য কিমান  যুক্তিসংগত হ'ল এই সম্পৰ্কত মন্তব্য দিবলৈ আমাৰো দোধোৰ মোধোৰ অৱস্থা। কিন্তু এই খিনিতেই অলপ বহলাই কিছু কথা আলচিবৰ থল ওলাল।

ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰত (আৰু যিকোনো ক্ষেত্ৰতেই) আৱস্থান গ্ৰহণ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰসংগ। আপুনি কোন স্থানত থিয় হৈ দৃষ্টি নিক্ষেপ কৰিছে সেই স্থানিক দূৰত্ব আৰু অৱস্থানেই আপোনাৰ কথা বাৰ্তাৰ ৰেহ ৰূপ নিৰ্ধাৰণ কৰে। এতিয়া, এই অৱস্থান কেতিয়াবা আপুনি নিজেই ইচ্ছাকৃত ভাবে নিৰ্বাচন কৰি লয় আৰু কেতিয়াবা অৱলীলাক্ৰমেই আপুনি সেই অৱস্থানত উপনীত হৈ থাকে (অথবা সেই বুলি ভবা হয়)। ইয়াৰ মাজত নিৰপেক্ষ বুলি সততে ঘোষণা কৰি থকা অৱস্থানটোও এটা ৰাজনৈতিক অৱস্থানেই। অৱস্থানৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত নোচোৱাকৈ আগ বাঢ়িব খুজিলে অসুবিধা বহুত। দুটামান সৰু উদাহৰণ দিয়া যাওক। আৰ এছ এছৰ বিৰুদ্ধাচৰণ কৰা কোনোবাই যদি হিন্দুত্ববাদ বিৰোধী কথা কয় তেনেহ’লে অসচেতন এচামে তেওঁক হিন্দুৰ আৰু হিন্দু-ধৰ্মৰ বিৰোধী বুলি ধৰি লোৱা দেখা যায়। কিন্তু কথাটো যে তেওঁ হিন্দু আৰু হিন্দু নামৰ ধৰ্ম এটাৰ পৰিপন্থী নহয় বৰঞ্চ কিছুমান পক্ষই (এজেঞ্চী) নিৰ্ধাৰণ কৰি দিয়া অথবা ওপৰৰ পৰা আৰোপ কৰি দিব খোজা নিৰ্দিষ্ট কিছুমান মতাদৰ্শৰ হে পৰিপন্থী সেয়া বুজাবলৈ টান হৈ পৰে। তেনেকৈয়ে বিগত সময়ছোৱাত ৰাষ্ট্ৰীয়তাবাদ বিৰোধী যিকোনো কথাকে বা কাণ্ডকে দেশপ্ৰেম-বিৰোধী বুলি প্ৰতিপন্ন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰি থকা হ’ল। অৱস্থান গ্ৰহণৰ প্ৰসংগটোক যি সকলে গুৰুত্ব সহকাৰে লয় তেওঁলোকে জানে যে এয়া এক উদ্দেশ্য প্ৰণোদিত ৰাজনৈতিক ভূমিকা, আনহাতে অৱস্থান সম্পৰ্কে নভবা সকলে ভাবি থাকিল এয়া স্বাভাৱিক ঘটনা। এনেবোৰ যুক্তিৰে চালে যে ‘অসম শ্মশান নোহে কোনে কয়’ বুলি কোৱা অগ্নিকবিও যে দেশদ্ৰোহীয়েই হ’বগৈ সেইবোৰ কথা চালি জাৰি চোৱাৰ অৱস্থা আৰু নাথাকিলগৈ। এনে সময়ত আটাইতকৈ ডাঙৰ কথা হৈ উঠিল দেশপ্ৰেম প্ৰদৰ্শণ কৰাটো। এইখিনিতে ডেকা-গাভৰুৰ প্ৰেমৰ প্ৰদৰ্শণ আৰু দেশৰ প্ৰতি ভালপোৱা প্ৰদৰ্শণৰ মাজত কিছুমান মিল দেখা পালোঁ।  ডেকাই গাভৰুক ক’বই লাগিব যে – তুমিয়েই আটাইতকৈ ধুনীয়া আৰু কাষৰ ঘৰৰ ছোৱালীজনী বেয়া। দেশৰ ক্ষেত্ৰতো ক’বই লাগিব যে জন্ম হোৱা দেশখনেই ভাল আৰু পাকিস্থান বেয়া। চুপতি সামৰি, "আৰ এছ এছ যদি হিন্দুত্ববাদী, কাৰেংঘৰ গাখীৰেৰে ধুওৱাবলৈ বিচৰাটো দেখোন একেধৰণেৰেই এক হিন্দু প্ৰথাই হ’ল" বুলি অহা অভিযোগটোৰ কথা ভাবি চাব পাৰি। এই সময়ত হিন্দু প্ৰথা, হিন্দু ৰীতি নীতি, অথবা সামগ্ৰিক ভাবে হিন্দু ধৰ্মৰ বিৰোধিতা আচলতে কোনোবাই কাহানিবা কৰিছে জানো? যদি কোনোবা ধৰ্ম বিৰোধী আছে তেনেহ’লে সকলো ধৰ্মৰ বিৰুদ্ধেই মাত মাতিছে। যদি ধৰ্মান্ধতাৰ কথা হৈছে তেন্তে অমুক-তমুক নিৰ্বিশেষে সকলো ধৰণৰ ধৰ্মান্ধতাৰ বিৰুদ্ধেই হৈছে। আৰ এছ এছ আৰু তদানুৰূপ পক্ষৰ মতাদৰ্শৰ বিৰোধিতাক দেশৰ বিৰোধিতা অথবা ধৰ্মৰ বিৰোধিতা আৰু অলপ টানি লৈ গৈ সংস্কৃতিৰ আৰু পৰম্পৰাৰ বিৰোধিতাৰ সৈতে সাঙুৰি পেলোৱাটো নিৰ্বোধিতাৰ বাহিৰে একো নহয়।

[অলপ অপ্ৰাসংগিক ব্যক্তিগত কথা এটা কৈ থওঁ। দেশক ভাল পাবই লাগিব আৰু দায়বদ্ধ হ’বই লাগিব বুলিও কোনো কথা নাই। পৃথিৱীখন মই সূৰ্যৰ পৰা ফ্ৰীতে পাইছিলোঁ।]

মানুহৰ পৰিচয় যিবোৰ গোষ্ঠীগত স্বাৰ্থ অথবা পৰিপ্ৰেক্ষিতে নিৰ্ধাৰণ কৰে তাৰ আলমত অৱস্থান গ্ৰহণ কৰি যি ৰাজনীতিয়ে গা কৰি উঠে সহজ অৰ্থত সেয়েই ‘পৰিচয়ৰ ৰাজনীতি’, Identity politics, অথবা identitarian politics।  বহলভাবে যিবোৰ সামাজিক সাংগঠনিক স্বৰ্ত বা অৱস্থাই মানুহৰ পৰিচয় সূচায় সেইবোৰেই ইয়াৰ ভিত্তি, যেনে- বয়স, সংস্কৃতি, উপভাষা, শাৰিৰীক অক্ষমতা, শিক্ষা, নৃগোষ্ঠীয়, ভাষা, জাতীয়তা, লিংগ পৰিচয়, প্ৰজন্ম, বৃত্তি, পেছা, জাতি, ধৰ্ম, যৌন প্ৰবৃত্তি, উপনিবেশ, নগৰীয়া অথবা গাঁৱলীয়া বসতি, পূৰ্ণবয়স্কতা ইত্যাদি। কিন্তু এইবোৰৰ ভিত্তিত গঢ়ি উঠা খণ্ডবোৰৰ অন্তৰ্গত সকলোৱেই পৰিচয় ৰাজনীতিত জড়িত নহয়।  কুৰি শতিকাৰ শেষৰ ফালে, নাগৰিক অধিকাৰৰ যুগত [Civil Rights Era] আইডেণ্টিটি পলিটিক্স কথাষাৰৰ উদ্ভৱ হয়। একো একোটা সংখ্যালঘূ বা নিম্নবৰ্গীয় গোষ্ঠীৰ নিজৰ অস্তিত্ব সম্পৰ্কে সজাগতাৰ উন্মেষৰ লগে লগেই পৰিচয়ৰ ৰাজনিতিৰ ভূমিকা বাঢ়ি আহি থাকে। [এইখিনি কথা উইকিপেডিয়াৰ আলমত টুকি দিয়া দৈছে]।

যি সকলে দলিত সাহিত্য পঢ়িছে, নাৰীবাদ সম্পৰ্কে জানে, এলজিবিটি [LGBT] বা লেজবিয়ান গে’ বাইচেক্সুৱেল আৰু ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ আন্দোলনৰ সম্ভেদ ৰাখিছে তেখেতসকল পৰিচয়ৰ ৰাজনীতি সম্পৰ্কে ভালদৰেই অৱগত বুলি ভাবিবৰ থল আছে। ভালেই হওক বেয়াই হওক, অথবা অপুনি আৰু মই বিচাৰোঁ বা নিবিচাৰোঁ পৰিচয়ৰ ৰাজনীতি এটা এৰাব নোৱাৰা প্ৰসংগ ইতিমধ্যেই হৈ উঠিছে। ইয়াৰ বিৰুদ্ধে এটা অভিযোগ হ’ল এয়ে যে এটা গোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত সকলো মানুহৰে একে ইচ্ছা, অভিৰুচি অথবা প্ৰয়োজন থাকিব বুলি ভাবি লোৱা হয়। ২০০৮ চনত বাৰাক ওবামাৰ জয়ৰ কালত কৃষ্ণবৰ্ণী সমস্ত লোকৰে দ্বিধাহীন সমৰ্থন লাভ কৰিছিল বুলি সমালোচনা আৰু বিতৰ্কৰ সূত্ৰপাত হৈছিল আৰু এই সমৰ্থনৰ আঁৰত ওবামাৰ ব্যক্তিগত ৰাজনৈতিক স্থিতি বা দৰ্শনো গৌণ হৈ পৰিছিল। কিন্তু একে সময়তে ইয়াৰ যুক্তি সংগত দিশো আছে। যেনে নাৰী অভ্যুত্থান অথবা নাৰীবাদৰ সমৰ্থক সকলে এগৰাকী নাৰী প্ৰতিনিধিৰ অগ্ৰগতিৰ সৈতে বৃহত্তৰ নাৰীসমাজৰ উত্তৰণৰ সোপান গঢ়িব বুলি ভবাটোত একো ভুল নাথাকে।

কিন্তু কালক্ৰমত এটা ঐতিহাসিক ৰাজনৈতিক প্ৰস্তাৱ প্ৰতিপক্ষৰ দ্বাৰা সমাদৃত (appropriation) হৈ নিজৰ অৱস্থান বা গৰিমা হেৰুৱাই পেলোৱাৰ উপক্ৰম হয়। সহজ সৰল জনসাধাৰণৰ মাজৰ ৰাজনৈতিক অসচেতনতাই এনে ধৰণৰ স্থানচ্যুতিত ইন্ধন যোগায়। শক্তিশালী, সংখ্যাগৰিষ্ঠ, অথবা ইতিমধ্যেই প্ৰভূত্বশালী পক্ষই দূৰ্বল শ্ৰেণীৰ ভাষা আয়ত্ব কৰি তাক সন্মান জনোৱাৰ আচিলা লৈ সেই দুৰ্বলৰ মুখৰ ভাষা কাঢ়ি লোৱাৰ নজিৰ ইতিহাসৰ পাতে পাতে। এইষাৰ কথা যিয়ে বুজি পায় তেওঁ অতি সম্প্ৰতি ব্যৱসায়িক গোষ্ঠী আদিয়ে সমাজৰ “ভাল”ৰ বাবে কাম কৰিবলৈ আগবাঢ়ি আহি সমাজ-হিতকৰ আৰু ‘পলিটিকেলি কাৰেক্ট’ কাম কাজত উদ্যোগ লোৱাত সমস্যা কি হ’ব পাৰে সেইটো ভালদৰেই বুজি পাব। অন্যথা সাধৰণ জনচক্ষুত সেইবোৰ দিশ ধোঁৱা কোঁৱা হৈ থাকে আৰু আমি ধৰিব নোৱাৰোঁ। এটা বহুজাতিক ব্যৱসায়িক কোম্পেনীয়ে বিজ্ঞাপনৰ যোগেদি যেতিয়া নাৰী-সশক্ত-কৰণৰ কথা কয়, গাঁৱৰ মানুহক শিক্ষিত কৰি তোলাৰ কথা কয় অথবা প্ৰাকৃতিক সম্পদ ৰক্ষা কৰিব লাগে জাতীয় কিবা “ভাল” কথা কয় আমি তাত একো কেৰোণ দেখা নাপাওঁ- আমাৰ লাগে তেওঁলোকে যি কৰিছে সেয়া দেখোন ভালেই কৰিছে, ভালৰ বাবেই কৰিছে। [তেনেকৈয়ে কোনোবাই যদি কাৰেং ঘৰৰ মূধচত উঠি "বন্দে মাতৰম" বুলি ক'লে তাত কিনো জগৰ লাগিল, ভাল কাম হে হ'ল]।  আৰু অলপ ফঁহিয়াই বুজাবলৈ হ’লে – ধৰক আপুনি এগৰাকী দুখুনী তিৰোতা আৰু অন্যায় অবিচাৰেৰে আপুনি জৰ্জৰিত হৈ আপুনি নিজাকৈ এটা প্ৰতিবাদৰ ভাষা বিচাৰি উলিয়াইছে। এতিয়া এখন শক্তিশালী মঞ্চই আপোনাৰ দুখতে দুখী হৈ আপোনাৰ কথা সকলোৱে শুনিব পৰাকৈ বন্দোৱস্ত এটা কৰিলে যিটোৱে আপোনাক সকাহ দিয়াৰ লগতে কিছুমান প্ৰতিশ্ৰুতিও দিলে। এতিয়া এই ঘটনাটোৰ ফলশ্ৰুতি কি হ’ল, অথবা আগলৈ কি হ’বগৈ নাজানো, কিন্তু আপোনাৰ মুখৰ ভাষা যে হেৰাই থাকিল বা আনে কাঢ়ি নিলে সেই কথা হয়তো আপুনি মনেই নকৰিলে। [“পিংক” বা “ডংগল” আদি চিনেমাত ত্বত্বিক সকলে কিয় সমস্যা দেখা পাইছিল সেয়া হয়তো এতিয়া বুজিবলৈ সহজ হ’ব।] এইখিনি কথাৰ সৈতে সহমত হ’ব পাৰিলে আৰু কেইটামান কথা বুজিবলৈ সহজ হৈ গৈ থাকিব। ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টি এটা ৰাষ্ট্ৰীয়তাবাদী দল আৰু চৰিত্ৰগতভাবে সৰ্বগ্ৰাসী (Totalitarian)। বিগত নিৰ্বাচনৰ সময়ত সেই দলৰ কৰ্মীসকল আৰু সমৰ্থক সকলৰ মুখত যেতিয়া জাতি-মাটি-ভেটিৰ কথা ওলাইছিল তেতিয়াও আমাৰ সাধৰণ খিলঞ্জীয়া মানুহ উল্লাসিত হৈ উঠিছিল যে – হওক, ভাল কথাই হৈছে, তেওঁলোকে আমাৰ সুৰেৰেই কথা কৈছে। যি দুই একে বিৰোধিতা কৰিছিল তেওঁলোকক কংগ্ৰেছী বুলি, অথবা দেশদ্ৰোহী আখ্যা দি আওকান কৰি থৈ দিয়া হ’ল। কিন্তু এক সমগ্ৰ ৰাষ্ট্ৰৰ কথা কোৱা এটা পক্ষই আহি এটা অঞ্চলৰ মানুহৰ মুখৰ ভাষাৰে কথা ক’বলৈ আৰম্ভ কৰি দিয়াৰ অন্তৰালত অলপ আগতে কৈ অহা মুখৰ ভাষা কাঢ়ি নিয়াৰ দৰেই যে এটা অৱস্থাৰ সূচক সোমাই থকিল সেই কথাটো এতিয়া বুজোতাই বুজিব। খিলঞ্জীয়াৰ প্ৰতিনিধি বুলি প্ৰক্ষেপণ হৈ থকা বা কৰি থকা এক ব্যক্তিৰূপক এক সৰ্বগ্ৰাসী ৰাষ্ট্ৰীয় দলৰ প্ৰতিনিধি হিচাপে আমি আদৰি লোৱাটো যে কিমান ডাঙৰ গণ্ডগোলীয়া কাৰবাৰ এটা সেইটো নকলোৱেই বা। বৰ্তমানৰ অসমৰ মূখ্যমন্ত্ৰীজনক অসমৰ জনজাতীয় মূলৰ হোৱা বাবেই আৰু তেখেতৰ পূৰ্বৰ ৰাজনৈতিক অভিজ্ঞতা আঞ্চলিক স্বাৰ্থৰ হকে হোৱাৰ বাবেই এতিয়াও একাংশ মানুহে তেওঁক আঞ্চলিক আৰু খিলঞ্জীয়া স্বাৰ্থৰ প্ৰতিনিধি হিচাপে ভাবি থাকিল। কিন্তু এই প্ৰতিনিধিকৰণৰ প্ৰতিচ্ছবিখন (ৰিপ্ৰেজেণ্টেচন) যে কাহনিবাই অপৰ পক্ষৰ দ্বাৰা ধুই মেলি নিকা কৰি 'জাতত তুলি' লোৱা হ'ল সেই কথাটো ধোঁৱা কোঁৱা হৈ থাকিল।   

বিমুদ্ৰাকৰণৰ পিছত, বছৰৰ শেষত প্ৰধানমন্ত্ৰী ডাঙৰীয়াই দূৰদৰ্শণ যোগে দেশবাসীক উদ্দেশ্যি দিয়া দ্বিতীয়টো ভাষণত ভীম নামৰ নতুন এপ-টোৰ কথা উল্লেখ কৰিছিল। উলেখযোগ্য যে তাৰ ঠিক এদিনৰ আগতে তালকতোৰা ক্ৰীড়াংগণলৈ তেখেত আহিছিল 'ডিজিধন মেলা' উপলক্ষে য'ত ডিজিটেলাইজেচন আৰু কেছলেছ অৰ্থনীতিৰ সম্প্ৰসাৰণক খৰতকীয়া কৰাৰ উদ্যোগ সমূহ ঘোষণা কৰা হৈছিল। এদিন অগা পিছাকৈ দুঠাইত দুবাৰ ভীম-এপৰ কথা কওতে কথাৰ কায়দা আছিল দুই ধৰণৰ। তালকতোৰাত ভীম সম্পৰ্কে ক'বলৈ গৈ প্ৰধানমন্ত্ৰী ডাঙৰীয়াই বহু সময় ধৰি, বহু ডিটেইল সামৰি ভীমৰাও আম্বেদকাৰ আৰু তেখেতৰ আদৰ্শৰ গুণানুকীৰ্তন কৰিছিল। পাছদিনা দেশবাসীক উদ্দেশ্যি কথা কওতে সেইখিনি কথা সম্পাদন কৰা হ'ল। পাছদিনা আমি কেৱল শুনিবলৈ পালোঁ ভীম কেৱল এটা সংক্ষিপ্তকৃত শব্দ (abbreviation), BHIM- Bharat Interface for Money. কথা হ'ল তালকতোৰাত দৰ্শক সংখ্যা আছিল সীমিত। দেশবাসীক উদ্দেশ্যি কথা কওতে ভীম শব্দটোৰ অন্য ব্যাখ্যা কৰা হ'লে হয়তো দেশ জাঙুৰ খাই উঠিলেহেতেন। কাৰণ ইমান দিনে ভীম এটা বিশেষ বৰ্গৰ মহানায়ক আৰু "জয় ভীম" এক বিশেষ আন্দোলন আৰু মতাদৰ্শৰ শ্লোগান। তেওঁলোক নিজৰ আদৰ্শ আৰু স্থিতি সম্পৰ্কে ইমানেই সচেতন যে দেশৰ প্ৰধানমন্ত্ৰীয়েও ভীমৰ জয়গান গাইছে বুলি তেওঁলোক পতিয়ন নাযায়। তেওঁলোকে জানে এপ্ৰ'প্ৰিয়েচনৰ ৰাজনীতি কিমান বিপদজনক। অসমৰ ক্ষেত্ৰত কথাটো অলপ বেলেগ। বাহিৰৰ পৰা আহি অভ্যন্তৰীণ সমস্যা, দাবী, প্ৰয়োজনীয়তা আৰু ইতিহাস নজনকৈয়ো কোনোবাই যদি "জয় লাচিত", "জয় শংকৰদেৱ" বুলি কৈ দিলেহেতেন আমি ছাগৈ দুগুণে হাতচাপৰি মাৰি উৎসাহ প্ৰদৰ্শণ কৰিলোঁহেতেন!

যিহেতু পৰিচয়ৰ ৰাজনীতি বিষয়টো তুলনামূলকভাৱে নতুন আৰু যিহেতু পৰম্পৰাগত বহল শ্ৰেণী বা গোষ্ঠীবোৰৰ পূৰ্বাপৰ প্ৰচলিত ধ্যান ধাৰণাত ই আঘাত হানে সেয়েহে ইয়াৰ ৰাজনৈতিক গতি বিধি সমূহৰ সম্পৰ্কে সাধাৰণ মানুহ সততে সচেতন হৈ উঠে। সাধাৰণ মানুহ বুলি কওতে সেইখিনি সাধাৰণ মানুহৰ কথা কোৱা হৈছে যিয়ে এতিয়াও অসমত জাত পাত নাই বুলি ভাবি থাকে, অসমৰ নাৰী সমাজত যৌতুক, সতীদাহ আদি প্ৰথাবোৰ নাই আৰু সেই সূত্ৰেই অসমীয়া নাৰী আন ঠাইতকৈ আগবঢ়া বুলি ভাবি থাকে, অথবা দেশৰ সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থাটোক এটা অৰ্থনৈতিক অনগ্ৰসৰতাৰ প্ৰতিকাৰৰ বিধান মাত্ৰ বুলি ভাবি তাৰ ন্যায্যতা নাই বুলি মত প্ৰকাশ কৰি থাকে। পৰিচয়ৰ ৰাজনীতিয়ে পূৰ্ৱস্থিত স্থিতাৱস্থাত মোক্ষম আঘাত হানে। বাদ বাকী আন কথাত সমূহ পৰিচয়ৰ ৰাজনীতিক কিবা চৰিত্ৰগত বৈশিষ্ট্যৰ ফালৰ পৰা একত্ৰে উল্লেখ কৰিব পৰা যাব নে নাযাব নাজানোঁ, কিন্তু এটা পূৰ্বাপৰ প্ৰচলিত স্থিতাৱস্থাক তচ নচ কৰি দিয়াৰ যে প্ৰৱণতা ইবোৰে ৰাখে সেই কথা ঠিক। সেয়েহে স্থিতাৱস্থাৰ আয়াসত অভ্যস্ত আমাৰ সাধাৰণজনে নিম্নবৰ্গীয়, লঘূসংখ্যাগত, লিংগবৈষম্য সংক্ৰান্তীয়, যৌন-বাসনাৰ লগত জড়িত অভ্যুত্থান-মূলক কথাবতৰাত ৰাজনৈতিক চাল-চাতুৰি আছে বুলি সহজে দেখা পায়। কিন্তু এইবোৰৰ ব্যতিৰেকেও গতানুগতিক যেন লগা দৈনন্দিন জীৱনৰ আন সকলোবোৰ দিশতো ৰাজনীতি সোমাই আছে সেইটো দেখা নাপায় বা সেই ভাবে চাব নোখোজে। দেশৰ চুকে কোণে থকা সকলোবোৰ অনুষ্ঠান প্ৰতিষ্ঠান, বাট পথ আদি সকলোবোৰৰ নামকৰণৰ ক্ষেত্ৰত কংগ্ৰেছী-কৰণৰ কথাটো বহুতৰ বাবেই অলক্ষিতেই ৰৈ যোৱা এটা সাধাৰণ কথাৰ দৰে আছিল। এতিয়া চৰকাৰ সলনিৰ পিছত (অসমত) "অসমৰ ক্ষেত্ৰত ৰাজীৱ গান্ধীৰ অৱদানেই বা কি আৰু কিয় ৰাজীৱ গান্ধীৰ নামেৰে অমুক-তমুক অনুষ্ঠানৰ নামকৰণ হ’ব" বুলি যিসকলে প্ৰশ্ন তুলিছে তেওঁলোকে এইটো মন কৰা ভাল যে এইবোৰ সচেতনতা পৰিচয়-ৰাজনীতিৰ উত্থানৰ হোতাসকলে বহু আগতেই কৰিছিল। এই সময়ত গেৰুৱা দলৰ বিৰোধিতা কৰি যি সকলে কংগ্ৰেছী বা কংগ্ৰেছী-দালাল আদি আখ্যা পাইছে সেই সকলেই কংগ্ৰেছৰ আমোলাতো কংগ্ৰেছৰ সৰ্বগ্ৰাসী চৰিত্ৰক সমানেই সঁকিয়নি দি আহিছিল।

দেশৰ আদ্যোপান্ত সমস্তবোৰ সম্পদ আৰু সমলৰ কংগ্ৰেছীকৰণৰ দিশটো দেখিও নেদেখাৰ ভাও দি থকা সকলে কিন্তু মায়াৱতীৰ মূৰ্তি নিৰ্মাণ নেদেখাকৈ নাথাকিল। অথবা সেই মূৰ্তি নিৰ্মাণত কিমান কোটি টকা ব্যয় হ’ল আৰু জনতাৰ অৰ্থ-শ্ৰম বা প্ৰয়োজন কেনেকৈ আপোচত সোমাল সেইবোৰৰ খতিয়নো মানুহৰ নখদৰ্পনত থাকিল। এই বিতৰ্কখিনিলৈ মন দিলেই আৰু বহুতো কথা ওলাই পৰে। বহুজন সমাজ পাৰ্টিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা মায়াৱতীয়ে আত্মপ্ৰচাৰৰ নামত কিমান ব্যয় কৰিলে সেই কথালৈ আঙুলি টোঁৱাব খোজা সকলক সমৰ্থক সকলে সোঁৱৰাই দিব খোজে যে সিমানখিনি ব্যয় বা অপব্যয় ৰাষ্ট্ৰই সকলো সময়তেই কৰি আহিছিল বা কৰি আহিছে কিন্তু সেয়া অলক্ষিতেই ৰৈ গৈছে। এই মুহূৰ্তত মানুহৰ চকু পুৰিছে কিয়নো এইখিনি মানুহ সমাজৰ অন্য এটা শ্ৰেণীৰ প্ৰতিনিধি। কথাখিনিৰ সৈতে জৰিৰ ঔচিত্য ওনৌচিত্যৰ বিচাৰ এই মুহূৰ্তত পৰিহাৰ কৰি চলা হ'ল। মায়াৱতীৰ জীৱনীকাৰ অজয় বোসে কোৱাৰ দৰে "এজন দলিতে মায়াৱতীক এজন ব্ৰাহ্মণে যেনেকৈ চাব তাতকৈ বহুত বেছি বেলেগকৈ চাব। তেখেতে যদি উন্নয়ণমূলক বিশেষ একো কৰি উঠিব পৰাও নাই তথাপিও তেওঁলোকৰ বাবে তেখেতে বিশেষ কিছুমান দিশৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰি থাকে।" কথা হ’ল "দলিত" "বহুজন"ৰ উত্থানৰ প্ৰসংগখিনিক সম্পুৰ্ণৰূপে আওকাণ কৰি থাকি, ৰাষ্ট্ৰৰ সৰ্বগ্ৰাসী চৰিত্ৰটোক নুই কৰি থাকি মায়াৱতীৰ মূৰ্তি নিৰ্মাণৰ প্ৰসংগটোক কেৱল এক ক্ষমতাশালী ব্যক্তিবিশেষৰ আত্মপ্ৰেম বা নাৰ্চিচ্ছিজম বা megalomaniac মানুহৰ কাণ্ড বুলি কৈ থ’লে আৰু পাতিবলৈ কথাই নাথাকিব।    

সম্প্ৰতি কাৰেং ঘৰত ঘটি যোৱা দুটা ঘটনা সম্পৰ্কে 'ব্যক্তিগত মত', 'অৰাজনৈতিক মত' আদিবোৰ প্ৰকাশ কৰি থকাতকৈ বহল প্ৰেক্ষাপটলৈ ইয়াক উলিয়াই আনি কোনোবাই চাব পাৰিলে আমি লাভবান হ'ব পাৰিম। যিহেতু এটা জাতীয় সম্পদ, এটা ঐতিহাসিক স্মৃতিচিহ্ন ইয়াত জৰিত হৈ আছে - এইখিনি কাণ্ড কাৰখানা স্পৰ্শকাতৰ হৈ দেখা দিয়াটো স্বাভাৱিক। অসমীয়াৰ গৌৰৱ বুলি অতকালে চিহ্নিত কাৰেংঘৰত আৰ এছ এছ কৰ্মী আহি "ভাৰত মাত কি জয়"ৰ দৰে শ্লোগান দিয়াটোৰ আঁৰত বহুখিনি সংকেত বা ইংগিত সোমাই আছে। তেনেকৈয়ে তাত গাখীৰ ঢালি তাক 'শুদ্ধিকৰণ' ঘটোৱাটোও এটা সাংকেতিক বা প্ৰতিকী কাৰবাৰ। অনেকে এটাক যেনেকৈ কালাপাহাৰী (iconoclasm) বুলি চাইছে তেনেকৈয়ে আনটোক পুণৰোদ্ধৰৰ (re-claim) প্ৰতিকী পাৰফৰ্মেন্স বুলি চাবলৈ চেষ্টা কৰিছে। ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰত সম্পদৰ ওপৰত দখলদাৰীৰ, বেদখলকৰণৰ আৰু পুণৰদখলদাৰীৰ খেলখিনিত সাধাৰণ জীৱন যাত্ৰাৰ সময়ত আমি পালন কৰি থকা বা মানি থকা নৈতিকতা আৰু ঔচিত্য আৰু অনৌচিত্যৰ বিধানখিনি প্ৰায়ে তল পৰি ৰয়। 

 https://giphy.com/gifs/samudra-kajal-saikia-kankhowa-snehankar-5fuYtHSVUxpCg

সমুদ্ৰ কাজল শইকীয়া, ৩ জানুৱাৰী ২০১৭

গ্ৰন্থকলা

কেমেৰাৰ আৱিষ্কাৰ অথবা ফটোগ্ৰাফীৰ প্ৰচলনে চিত্ৰশিল্পৰ জগতখনলৈ এটা ভাবুকি কঢ়িয়াই আনিছিল। তেতিয়ালৈকে চিত্ৰ শিল্পৰ মূখ্য উদ্দেশ্য আছিল চাক্ষুস বা যথাদৃষ্টবাদী বাস্তৱতাক প্ৰতিৰূপ দিয়া। কেমেৰাই যদি যথাযথ ছবি এখন ধৰি ৰাখিবই পাৰে ছাবি আঁকিবৰ প্ৰয়োজনেই বা কি? তেনেহ'লে চিত্ৰশিল্প শেষ হৈ যাব নেকি? নহ'ল। চিত্ৰশিল্প শেষ বা ধ্বংসতো নহ'লেই বৰঞ্চ নতুন গৰিমাৰে সি উজ্জীৱিতহে হ'ল।ফটোগ্ৰাফীৰ ভাবুকিয়ে শিল্পী সকলক প্ৰশ্ন কৰিবলৈ বাধ্য কৰালে শিল্পৰ উদ্দেশ্য আৰু লক্ষ্য কি সেই সম্পৰ্কে। উন্মোচিত হ'ল শিল্পৰ অন্তৰ্হিত মৰ্ম। চকুৰে দেখা একধৰণৰ 'বাস্তৱতা'ক প্ৰতিৰূপায়িত কৰিবৰ দায়িত্বৰ পৰা শিল্পই চিৰদিনৰ বাবে মুক্তি লভি শিল্পত্বৰ গুণেৰে উদ্বাসিত হ'ল ছবিৰ জগত। ভিডিঅ'গ্ৰাফীৰ বহুল প্ৰচলণ আৰু ডিজিটেল জগতখনৰ ফালৰ পৰা তদানুৰূপ এটা ভাবুকি আহিল চিনেমালৈ। সৰু ভিডিঅ' একোটায়েই যদি মানুহক মনোৰঞ্জন দিব পাৰে তেনেহ'লে মানুহে চিনেমা কিয় চাবলৈ যাব? তেনেহ'লে চিনেমাৰ কি হ'ব, শেষ হৈ যাব নেকি? নহ'ল। শেষ হোৱাতো দূৰৰে কথা চিনেমাই পাব লগীয়া কিন্তু বিভিন্ন কাৰণত ইমান দিনে বঞ্চিত হৈ থকা স্বকীয় গৰিমা ঘূৰাইহে পালে। এতিয়া চিনেমা আৰু কেৱল মনোৰঞ্জন প্ৰদান কৰা এটা মাধ্যম হৈ নাথাকি হৈ উঠিল পূৰ্ণাংগ শিল্প। মানুহে চিনেমাক চিনেমা হিচাপে চাবলৈ ল'লে। একে ধৰণেৰে কিতাপ আৰু গ্ৰন্থ প্ৰকাশৰ শিল্পও এটা ভাবুকিৰ সন্মুখীন হ'ল ইউনিকোড, নব্য-মাধ্যম আৰু বৈদ্যুতিন মাধ্যমৰ জনপ্ৰিয়তাৰ ফলত। অনলাইন পঢ়া শুনাৰ চাহিদা বাঢ়ি যোৱাৰ লগে লগে কিতাপৰ চাহিদা কমি কমি শেষ হৈ যাবগৈ নেকি? আগৰ কেইটা আশংকাৰ দৰে এই আশংকাও ভুল প্ৰমাণিত হোৱা দেখা গ'ল। দেখা গ'ল কিতাপ প্ৰকাশনৰ উদ্যোগলৈ সম্প্ৰতি বহুখিনি শুভংকৰ পৰিৱৰ্তনহে আহিল।   

এই গ্ৰন্থমেলাৰ বতৰত কিমান কিতাপ প্ৰকাশ হ'ল তাৰ, বিক্ৰী-বাৰ্তা বা লাভালাভৰ খতিয়ন জনা বুজা অথবা সংশ্লিষ্ট লোকসকলে কৰিব। অসমত গ্ৰন্থ উদ্যোগৰ জয়জয় ময়ময় অৱস্থা এটা হয়তো কাহানিও নাছিল। কিন্তু এই কথাও সত্য যে ক্ৰমাগত ভাবে গ্ৰন্থ-প্ৰকাশৰ উদ্যোগটোৱে এটা শিল্পৰ ৰূপ পাবলৈ লৈছে। কিতাপবোৰ আটকধুনীয়া

হৈ গৈ আছে, আৰু উদ্যোগটোৰ লগত জৰিত আনুষংগীক দিশবোৰ যেনে প্ৰম'চন আদিয়েও এটা নতুন মাত্ৰা গ্ৰহণ কৰিছে। বাহ্যিক ৰুপটোনো কি আৰু লেখাখিনিহে মূল কথা বুলি ভাবিলে আমি কিতাপখনেইনো কিয় লাগে এটা পিডিএফ অথবা ৱৰ্ড ফাইলত আমি দেখোন লেখাটো পঢ়িবলৈ পামেই বুলি ভাবি ল'ব পাৰোঁ। কিন্তু নহয়। কিতাপখন কিতাপেই, তাৰ মৰ্যাদা অনন্য- এই কথা আজি যেন আকৌ প্ৰতীত হ'ল। আৰু কিতাপ এখন প্ৰকাশ কৰাটোও কেৱল এক লঘূ-উদ্যোগ মাত্ৰ নহৈ এটা শিল্প-প্ৰযত্ন বুলিও স্বীকৃত হ'ল।

মন কৰিবলগীয়া যে ব্যৱসায়িক অৰ্থত খুব ডাঙৰ কিবা এটা কৰিব নোৱাৰিলেও কিতাপ প্ৰকাশ কৰা কামটো অসমত সদায়েই মৰ্যাদাপূৰ্ণ আৰু ৰুচিপূৰ্বক কাম হিচাপেই চাই অহা হৈছিল। অধিকাংশ অসমীয়া কিতাপেই প্ৰকাশিত হৈ আহিছে এটা চখ, এটা বাসনা অথবা এটা হাবিয়াসৰ প্ৰতীক হিচাপে। নতুন লেখক আৰু ব্যক্তিগত প্ৰকাশকসকলৰ ক্ষেত্ৰত এই কথা ষোল অনাই সঁচা। এইখিনিতে এটা পৰামৰ্শসূচক কথা উত্থাপন কৰি আজিৰ আলোচনা সামৰিম।

অসমীয়া কিতাপৰ বেটুপাতৰ এটা কলাসুলভ পৰম্পৰা আছিল যিটো যোৱা কেইবছৰমানত লোপ পালে। দৃশ্যশিল্পৰ ক্ষেত্ৰত অসমৰ অৱস্থা পয়ালগা। কেৱল দৃশ্যশিল্পই নহয়, অন্যান্য ব্যৱহাৰিক ক্ষেত্ৰতো আমি দৃশ্যগত দিশটোৰ  গুৰুত্ব নিদিওঁ। অসমীয়া কিতাপৰ বেটুপাতৰ কলাত্মক দিশটোৰ প্ৰতি বিশেষভাবে গুৰুত্ব আৰোপ হওক এয়াই বাঞ্চনীয়।

প্ৰসিদ্ধ শিল্পী বেণু মিশ্ৰ সম্পৰ্কে লিখা এক ৰচনাত কিছু কথা কৈছিলোঁ যিখিনি পুণৰ দোহাৰিবলৈ পালে ভাল পাম। যদি বুজিবৰ সুবিধাৰ অৰ্থে আমি শিল্পকৰ্মক উচ্চ-শিল্প (হাই আৰ্ট) আৰু জনপ্ৰিয় (পপুলাৰ) বা বহুল-সম্প্ৰসাৰণৰ শিল্প (mass media) বুলি দুটা ভাগ কৰি লওঁ (যদিওবা এনেদৰে কৰা ভাগ-বিভাগ সদায়েই অসুবিধাজনক), তেনেহ'লে ক'ব লাগিব বেণু মিশ্ৰ দুয়োটা ধাৰাৰেই নিৰবিচ্ছিন্ন আৰু সফল কৰ্মী। অসমৰ ক্ষেত্ৰত উচ্চ-শিল্পৰ জগতখন আজিও চালুকীয়া বুলি ক'ব পাৰি। অন্যহাতে জনপ্ৰিয় শিল্পৰ জগতখনো তথৈৱচ। নব্বৈৰ দশকৰ গোলকীকৰণ বা এই শতিকাৰ ডিজিটেল আন্দোলনেও অসমৰ সাংস্কৃতিক পৰিমণ্ডলত দৃশ্যমান সংবেদনাক বিশেষ টনকীয়াল নকৰিলে। সহজকৈ বুজাবলৈ গ'লে - এটা সময়ত হাতেৰে লেখা কিতাপ আলোচনীৰ বেটুপাতৰ যি ওলপ অচৰপ কলাসুলভ কেলীগ্ৰাফী আছিল, আজিলৈ সিও প্ৰায় নোহোৱাই হ'লগৈ। ডিজিটেল আগ্রাসনক ইতিবাচক বুলি গ্ৰহণ কৰিব খুজিলেও এই কথা সত্য যে অসমীয়া লিপিৰ এটা বা দুটা 'ফন্ট' বাদ দি কোনো দৃষ্টিনন্দন 'ফন্ট' আজিলৈকে নোলাল। টাইপ'গ্ৰাফীৰ কোনো প্ৰচলিত চৰ্চা আমাৰ মাজত নাই। হঠাতে জাকে জাকে প্ৰকাশ হ'বলৈ ধৰা অজস্ৰ অসমীয়া ভাষাৰ আলোচনীত সুস্থ কলা-ৰুচিবোধ অৱহেলিত হৈ ৰ'ল। বেটুপাতত মহিলা মডেল এগৰাকীৰ ফটো একোখন লগাই দিয়াতেই কলা-সম্পাদকৰ কাম শেষ হোৱা হ'ল। এনেকুৱা এটা সময়ত বেণু মিশ্ৰক বাৰে বাৰে মনলৈ অনাটো একো অস্বাভাবিক নহয়।

গুৱাহাটীৰ 'কথা'ৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত 'কবিতা' আলোচনীৰ পৃষ্ঠা দখল কৰা এলানি পানীৰং আৰু চিঞাহীৰ ড্ৰয়িং যি সকলৰ মনত আছে সেই সকলে বিনা দ্বিধাই স্বীকাৰ কৰিব পানীৰং, চিঞাহী আৰু কলম মাধ্যমত মিশ্ৰৰ দখল কিমান। দ্বিতীয়তে, সেই স্কিল বা কলা-কুশলতাক এক অনন্য দৃশ্যমান আৱেদন দি কেনেকৈ এটা নতুন দৃশ্যভাষা মিশ্ৰই তৈয়াৰ কৰি লৈছিল। তৃতীয়তে এইটোও মনত ৰাখিব কেনেকৈ ছপাশাল নিৰ্ভৰ এটা বহুল প্ৰকাশনৰ মাধ্যমকো চিৰিয়াছ শিল্পভাষাৰ বাবে তেখেতে গুৰুত্ব সহকাৰে লৈছিল।

বেণু মিশ্ৰৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ অৱদানটোৱেই হ'ল হাতেৰে স্পৰ্শ কৰা নিষিদ্ধ বুলি ঘোষিত, শুকুলা ৰঙেৰে বোলোৱা গেলেৰীৰ চাৰি-বেৰৰ মাজত আৱদ্ধ উচ্চ-শিল্পৰ সংৱেদনাকো তেখেতে মাহুহৰ হাতে হাতে তুলি দিলে, মানুহৰ ঘৰে ঘৰে বিলাই দিলে - তেখেতৰ সহস্ৰাধিক ইলাষ্ট্ৰেশ্যনেৰে, বেটুপাত-অংকনেৰে, অৱলীলায় কৰা ড্ৰয়িঙেৰে। এই আপাত দৃষ্টিৰে পপুলাৰ বা নিম্নবৰ্গীয় বুলি সততে উপেক্ষিত কৰ্মৰাজিয়েও বিদ্বান সমালোচক সুধীজনৰ দৃষ্টি সমানেই আকৰ্ষণ কৰিলে। কলা সমালোচক মৌচুমী কন্দলীয়ে সেয়ে কয়, "কেনভাছৰ লগতে বেটুপাত সংৰচনা, ইলাষ্ট্ৰেশ্যন, স্কেচ আদি কলাক্ষেত্ৰতো তেওঁৰ স্বকীয় প্ৰতিভা পৰিস্ফুট হৈছে। উল্লেখযোগ্য যে বেটুপাত সংৰচনাৰ ক্ষেত্ৰত অসমত এক নতুন ধাৰা প্ৰৱৰ্তন কৰি এক বৈপ্লবিক পৰিৱৰ্তন অনা শিল্পীগৰাকীয়েই হৈছে বেণু মিশ্ৰ"।

প্ৰবীণ কবি আৰু কলা-আলোচক নীলমণি ফুকনদেৱেও বেণু মিশ্ৰৰ কথা ক'বলৈ গৈ "বেণু মিশ্ৰঃ কিছু স্মৃতিকথা, কিছু ছবিৰ কথা" নামক লেখাটি আৰম্ভ কৰিছে ষাঠিৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে মহেন্দ্ৰ বৰা সম্পাদিত 'মণিদীপ'ৰ সাংস্কৃতিকী শিতানত ছপা হোৱা ৰবীন্দ্ৰনাথৰ এটা কবিতাৰ আধাৰত অঁকা 'নিৰ্ঝৰেৰ স্বপ্নভংগ' নামৰ ছবিৰে। তেখেতৰ প্ৰথম কবিতাপুথি 'সূৰ্য হেনো নামি আহে এই নদীয়েদি' (১৯৬৩)-ৰ প্ৰচ্ছদখনো কৰিছিল মিশ্ৰই। তাৰ পিছত ফুকনদেৱৰ ভাষ্য এনে- "কিতাপখন ছপা হৈ ওলোৱাৰ পাছত মিশ্ৰই অঁকা প্ৰায় বিমূৰ্তধৰ্মী এই প্ৰচ্ছদ চিত্ৰখনিয়ে কিছুসংখ্যক বিদ্বান লেখক পাঠকৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছিল। মহেন্দ্ৰ বৰাই 'মণিদীপ'ৰ এটা সম্পাদকীয়ত প্ৰচ্ছদখনৰ বিষয়ে লিখি মিশ্ৰক উৎসাহিত কৰিছিল। তাৰপাছত, তেওঁৰ প্ৰচ্ছদ চিত্ৰই যোৱা চাৰিটা দশক ধৰি অসমৰ লেখক প্ৰকাশকৰ অসংখ্য গ্ৰন্থ-আলোচনীক এটা শোভন ৰূপ দিছে, কিঞ্চিত পৰিমাণে হ'লেও ছবিৰ লগত সম্পৰ্ক নথকা বা ছবি চোৱাৰ অভ্যাস নথকা পাঠকৰো দৃশ্যগত কল্পনা, চেতনা দৃষ্টি ৰুচিক সমৃদ্ধ কৰিছে; এখন প্ৰচ্ছদ চিত্ৰই বিশেষকৈ মুদ্ৰণ আৰু স্পেচ বা স্থান সম্পৰ্কীয় অনেক সীমাবদ্ধতাৰ মাজত যিমানখিনি কৰিব পাৰে"।

সম্ভৱতঃ কবিতাক জনপ্ৰিয়কৰণত হীৰুদাৰ যি ভূমিকা আছিল, দৃশ্যমান শিল্পক জনপ্ৰিয়কৰণৰ ক্ষেত্ৰত বেণু মিশ্ৰৰ ভূমিকাও তেনেকুৱাই বুলি ক'ব পাৰোঁ। "...বেণু মিশ্ৰই যোৱা চাৰিটা দশকজুৰি কৰা ড্ৰয়িং আৰু চিত্ৰায়ণৰ (Illustration) সংখ্যা হাজাৰৰ ঘৰত। ড্ৰয়িং এতিয়া শিল্পীৰ কেৱল ব্যক্তিগত অনুশীলনৰ বস্তু হৈ থকা নাই, ছবিৰ প্ৰস্তুতিমূলক অঙ্কনো নহয়, - নিজেই বিশিষ্ট এক কলা, সম্পূৰ্ণ ছবি"- এয়া ফুকনদেৱৰ কথা। একেটা সুৰতে এইখিনি কথাও গুৰুত্বপূৰ্ণ- "কল্পনা, উদ্ভাৱনী শক্তি, অঙ্কন দক্ষতা, ইমেজ ৰচনা, বৰ্ণচয়ন আৰু বৰ্ণ প্ৰয়োগেৰে অসমৰ কিতাপ-আলোচনীৰ প্ৰচ্ছদ চিত্ৰক মিশ্ৰই নতুন এটা মাত্ৰা, মৰ্যাদা দিলে। মিশ্ৰৰ আগতে শ্ৰীযুত হেমন্ত মিশ্ৰ ('ৰামধেনু'ৰ প্ৰচ্ছদ) আৰু শ্ৰীযুত ভৱানীভূতি ভট্টাচাৰ্যৰ ('নতুন কবিতা') দুখনমান প্ৰচ্ছদে অসমীয়া কিতাপ আলোচনীৰ প্ৰচ্ছদলৈ এটা নবীনতা আনিছিল। মিশ্ৰই এতিয়ালৈকে হাজাৰখন প্ৰচ্ছদ চিত্ৰ আঁকিছে। মিশ্ৰৰ প্ৰায় প্ৰত্যেকখন প্ৰচ্ছদ চিত্ৰই নয়নাভিৰাম, চিত্তাকৰ্ষক। কোনোখনৰ শিল্পগুণ, সৃজনশীল এটা মূল্যও আছে।"

সমুদ্র কাজল শইকীয়া, ১ জানুৱাৰী ২০১৭ 

কাল্পনিক সাক্ষাৎকাৰত নিমগ্ন অসমীয়া লেখকৰ উচাত্মিকা, নৱমাধ্যমৰ অৱস্থা ইত্যাদি

বিগত সময়খিনিত যিমানখিনি অসমীয়া লেখা লিখা হ’ল সেই আটাইবোৰেই মূলতে নতুন লেখক নতুন পাঠক সকলক উদ্দেশ্যি লেখা। আজিৰ লিখাখিনি প্ৰবীণ, বিদগ্ধ, লব্দ্ধপ্ৰতিষ্ঠ, মূধাফুটা, স্বনামধন্য, বিশিষ্ট, অমুক-তমুক বঁটাপ্ৰাপ্ত, জ্যেষ্ঠ, জনপ্ৰিয় (অথবা নিজকে সেইবুলি ভবা)- সকলক উদ্দেশ্য কৰি আগবঢ়োৱা হ’ল।

অপ্ৰিয় হ’লেও সত্য যে একধৰণৰ এলিটিজম আপোনালোকে বৰ্তাই আহিছে আৰু পপুলাৰ মাধ্যমসমূহৰ পৰা এক নিৰাপদ দূৰত্বত নিজকে ‘গা-বচাই’ ৰাখিছে। আপোনালোক লেখক, ফচবুকীয়া লেখক হ’বৰ মন নাই। এনেকুৱা নহয় যে আপোনালোকে ইউনিকোড নাজানে। আপোনালোকৰ ভাল লগা বেয়া লগা, দৈনন্দিন জীৱনৰ এটা এটা ডিটেইল আপোনালোকৰ পৰাই আমি গম পাই থাকোঁ- ইউনিকোডৰ ব্যৱহাৰেৰে, ফেচবুকৰ মাধ্যমেৰে। কিন্তু আমি যি খিনি আপোনালোকৰ পৰা নাপাওঁ সেয়া হ’ল আপোনালোকৰ বহুমূলীয়া লেখাবোৰ। পূৰ্বজ সকলৰ লেখা, আন দহজনৰ দ্বাৰা ‘ভাল’ বুলি স্বীকৃত লেখা সমূহ যেতিয়া ইউনিকোডত উপলব্ধ নহয়, তাৰ বিপৰীতে ন-লেখাৰু সকলৰ লেখাৰে নব্য-মাধ্যম যেতিয়া উপচি থাকে, তালৈ চকু দি অসমীয়া সাহিত্যৰ গতি বিধি সম্পৰ্কে নঞৰ্থক, নেতিবাচক, হতাশাসূচক, ‘খালে খালে, ৰসাতলে গ’ল গ’ল’ ধৰণৰ মন্তব্যবোৰ দিবৰ অধিকাৰ আপোনালোকৰ নাথাকে। অলপতে ফেচবুকত লিখিছিলোঁ- “বিশ্বায়নে নহয়, পুঁজিবাদে নহয়, ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰ ধ্বংস কৰিলে অসমৰ সাংস্কৃতিক পৰিমণ্ডলৰ উন্নাসিকতাই”। কথাষাৰৰ মৰ্ম বুজোতাই বুজিব, নুবিজিলে আৰু বহলাই লিখিম কেতিয়াবা। একেটা সুৰতেই ক’ব খোজোঁ- নব্য-মাধ্যমত অসমীয়া কবিতাৰ (অথবা লেখা-মেলাৰ) নিম্নগামী ছবিখন দেখা গৈছে ন-লেখাৰু সকলৰ অপৈণত লেখাৰ কাৰণে নহয়, বৰঞ্চ পৈণত লেখক সকলৰ উচাত্মিকা অথবা উন্নাসিকতাৰ ফলতহে।

আপুনি যদি ফে’চবুকত সক্ৰিয় নহ’লহেতেন, ইউনিকোড যদি আপুনি নাজনিলেহেতেন, তেনেহ’লে কোনো কথা নাছিল। কিন্তু আপুনি জানে। মহান লেখক হিচাপে আপুনি সকলো সময়তে কিছুমান কাল্পনিক সাক্ষাৎকাৰৰ সন্মুখীন হৈ থাকে। সেই কাল্পনিক সাক্ষাৎকাৰত সন্মুখীন হোৱা কিছুমান প্ৰশ্নৰ উত্তৰ আপুনি ফে’চবুকীয়া ৰাইজলৈ আগবঢ়াই থাকে। ধৰক কাল্পনিক সাক্ষাৎকাৰত কোনোবাই আপোনাক সুধিলে “আপুনি এতিয়া কিহত ব্যস্ত?” আপুনি উত্তৰটো ফ’চবুকতে দিলে- “মই মোৰ দ্বিতীয়/ তৃতীয়… উপন্যাসখনৰ কাম হাতত লৈছোঁ”। তাৰ পিছত আপুনি লাহে লাহে সময়ে সময়ে বাকি ডিটেইলখিনিও দি থাকিল- কিহে আপোনাক অণুপ্ৰেৰণা যোগায়, কিহৰ তাগিদাত আপুনি অমুকটো বা তমুকটো লিখিবলৈ বাধ্য হ’ল। নিজৰ লেখা সম্পৰ্কে আপুনি কি ভাবে সেই সকলো কাল্পনিক প্ৰশ্নৰ উত্তৰ আপুনি দি গ’ল। [কাল্পনিক প্ৰশ্ন বুলি এইবাবেই কৈছোঁ যে আমি নাই সোধা সেইবোৰ প্ৰশ্ন, আপুনি নিজে নিজেহে দি গৈ আছে।] কোনোবা সময়ত পাঠকৰ, বন্ধুবৰৰ সৌহাৰ্দ্যত ইমানেই আপ্লুত যে আপুনি নতুনকৈ উপন্যাস এখন লিখিবলৈ মনস্থ কৰাৰ কথা কোৱাৰ লগতে উপন্যাসৰ নায়িকাৰ নাম কি দিলে ভাল হ’ব সেইটোও সুধি পেলালে। যি দিয়ে দিয়ক। বগীতৰা ৰাখক। ৰহিমলা, ৰমিলী প্ৰমিলী যি ৰাখে ৰাখক। আমাক সুধি আছে কিয়? এটা সময়ত মানুহে ‘কামোৰ’ খাবলৈ আৰম্ভ কৰেগৈ।

অমুকত অমুকটো লেখা প্ৰকাশ হ’ব, হৈছে বা হৈছিল বুলি আপোনালোকে খবৰটো প্ৰকাশ কৰে, কিন্তু লেখাটো ইউনিকোডৰ পাঠকলৈ এৰি নিদিয়ে। এখন আলোচনীলৈ পঠোৱা লেখা এটা অন্য এখন প্লেটফৰ্মত প্ৰকাশ কৰাটো যুগুত নহয় বুলি আমিও জানোঁ। কিন্তু প্ৰকাশ হৈ যোৱাৰ এমাহৰ পিছত? দুমাহ, ছমাহ, এবছৰৰ পিছত? যেতিয়া সেই আলোচনীখন পুৰণা হৈ উঁয়ে খায়, যেতিয়া লাইব্ৰেৰীত সেই আলোচনীখনত মকৰাৰ জাল লাগে, যেতিয়া পোৱা-কিলোগ্ৰাম ওজনত বিক্ৰী হয় তেতিয়ালৈ?

যোৱা পাঁচ ছয় বছৰমানৰ ভিতৰতে এচাম উদীয়মান যুৱ-প্ৰতিভাই অসমীয়া ভাষা সাহিত্যলৈ আমূল পৰিৱৰ্তন আনিলে। অসম সাহিত্য সভাৰ দৰে বিয়াগোম অনুষ্ঠানেও বাপ জনমত ভাবিব নোৱাৰা কিছুমান কাণ্ড তেওঁলোকে কৰিলে যাৰ ফলত আজি আপুনি শব্দ (ডট) অৰ্গ নামেৰে এখন অসমীয়া অভিধান অনলাইন পাব পাৰে, অসমীয়া লিপিৰে ইণ্টাৰনেটত অসমীয়া সহিত্যৰ সমল আহৰণ কৰিব পাৰে। ডিজিটেল ইণ্ডিয়াৰ শ্লোগান আৰম্ভ হোৱাৰ আগতেই অসমীয়া যুৱ উদ্যোগীৰ হাতত প্ৰাণ পাইছিল সাহিত্যৰথী ৱেবচাইটে আৰু আপুনি পাইছিল বেজবৰুৱাৰ কৰ্মৰাজিৰ অনলাইন সংস্কৰণ।

তাৰ পিছতো এতিয়াও যদি আমি অসমীয়া গল্প এটা পঢ়োঁ বুলি ভাবোঁ, আমি বিচাৰি হাবাথুৰি খাবলগীয়া হয়। আপোনাৰ যদি নিজা ব্লগ নাই বহুকেইখন অসমীয়া ই-আলোচনী আছে, তাতে দিয়ক। ‘অসমীয়াত কথা বতৰা’ আছে, ‘মুক্ত চিন্তা’ আছে, ‘আখৰুৱা’ আছে। আপুনি যদি নিজে ইউনিকোডত লিখিবলৈ অসুবিধা পায় বা এলেহুৱা, তেনেহ’লে তেওঁলোকলৈ পঠাওক যিয়ে দিনে নিশাই অহৰহ কাম কৰি আছে। তেওঁলোকে আপোনাৰ লেখা এটা ইউনিকোডলৈ ৰূপান্তৰিত কৰি ই-আলোচনীৰ আৰ্কাইভত ৰাখিবলৈ ভালেই পাব। আপুনি পইচা দিবও নালাগে। ইউনিকোডত লিখা মানেই লেখাটো এটা আৰ্কাইভত সংগৃহিত আৰু সংৰক্ষিত হোৱাটোও বুজায়। অসমখন এনেয়েও সহজ-দাহ্য পদাৰ্থ। কেতিয়া ক’ত কেনেকৈ জুই লাগি উঠে একো ঠিক নাই। তেনে ক্ষেত্ৰত আপোনাৰ লেখা এটা অনলাইন আৰ্কাইভ এটাত নতুন পুৰুষৰ ভৱিষ্যতৰ বাবে থৈ দিব পাৰিলে ভাল কথাহে হ’ব।

*

আজিৰ নৱ মাধ্যমৰ সম্প্ৰসাৰণৰ সময়ত আমি দেখি আহিছোঁ যে বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত থকা অসমীয়া ভাষা প্ৰেমী, সাহিত্য প্ৰেমী সকলে এক যুগন্তকাৰী ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছে। ব্যক্তিগত পৰ্যায়ত লেখা মেলাৰ চৰ্চা অব্যাহত ৰখাৰ লগতে বৈদ্যুতিন মাধ্যমৰ কে’বাখনো ই-আলোচনী আৰু আলোচনাৰ নতুন ক্ষেত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰি নতুন পুৰুষে নতুন দিগন্তৰ সূচনা কৰিছে। আজিৰ তাৰিখত নব্য মাধ্যম এটা অপৰিত্যাজ্য পৰিস্থিতি। পৰিৱৰ্তিত সময়ৰ লগে লগে এয়া এক নতুন সম্ভাৱনা আৰু তাৰ লগে লগেই আহি পৰা কাৰিকৰী ব্যৱস্থা তথা এক সমকালীন ভাষা। নব্য মাধ্যমত অসমীয়া সাহিত্য সম্পৰ্কে ইতিমধ্যে বহু চৰ্চা হৈছেই। ভাল বেয়া বহুখিনি কথা আলোচিত হৈছে যদিও আমি সুখী আৰু আশাবাদী। নব্য মাধ্যম ব্যৱহাৰকাৰী সিংহভাগেই হ’ল নতুন প্ৰজন্মৰ যুৱক যুৱতী সকল। সেয়েহে অসমীয়া সাহিত্যৰ ক্ষেত্ৰত থকা প্ৰবীণ সাহিত্যিকৰ সাহিত্য আৰু নবীনৰ চৰ্চাৰ মাজত থকা ব্যৱধানেই এইখন ক্ষেত্ৰতো স্পষ্টভাবে ধৰা দিয়াটো স্বাভাৱিক। কিন্তু ছপা মাধ্যমক অধিক মান্যতা প্ৰদান কৰি নব্য-মাধ্যমক হেয় চকুৰে চোৱাৰ এটা মানসিকতা আছে, যাৰ ফলত কিছু সংখ্যক লব্ধপ্ৰতিষ্ঠ লেখক লেখিকাই বৈদ্যুতিন মাধ্যম ব্যৱহাৰ কৰিলেও ইয়াত লেখা মেলা আগ নবঢ়ায়। অৱশ্যে ক্ৰমাগত ভাবে মানুহে এই নব্য মাধ্যমৰ উপকৰন সমূহকি লেখত ল’বলগীয়া বুলি গণ্য কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে – যিটো এটা আশাপ্ৰদ ঘটনা। বৰ্তমানৰ তথ্য প্ৰযুক্তিৰ যুগত ইতিমধ্যেই অসমীয়া ভাষা সাহিত্যয়ো বহুখিনি উন্নতি সাধন কৰিছে আৰু প্ৰসাৰো লাভ কৰিছে। কেইটামান উদাহৰণে কথখিনি ফঁহিয়াই দিব।

প্ৰথম, উদাহৰণ স্বৰূপে যি সময়ত অসমীয়া মাধ্যমৰ দুৰাৱস্থা চকুত লগা হৈ আহিছে আৰু অসমীয়া ভাষা কোৱা বা লেখা মানুহৰ সংখ্যা কমি আহিছে বুলি হা-হুতাশ কাঢ়িব লগা পৰিস্থিতি এটাৰ উদ্ভৱ হৈছে, সেই সময়খিনিতে যদি নব্য মাধ্যমলৈ চকু দিয়া যায় তেনেহ’লে দেখা যাব এখন বিপৰীত ছবি।  ইয়াত প্ৰতিদিনেই কোনোৱে নহয় কোনোৱে নতুনকৈ অসমীয়া ভাষাত, অসমীয়া লিপি ব্যৱহাৰ কৰি লিখিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে।

দ্বিতীয়, পৰম্পৰাগত মাধ্যমেৰে কাগজে কলমে সাহিত্য চৰ্চা কৰা মানুহবোৰে এটা সময়ত দৈনন্দিন জীৱনৰ ব্যস্ততাৰ অজুহাতত এটা পৰ্যায়ত সাহিত্য চৰ্চা প্ৰায় বাদ দিয়াৰ দৰেই হয়গৈ। কিন্তু বৈদ্যুতিন মাধ্যমৰ প্ৰয়োগ আৰু নব্য মাধ্যমৰ সহজলভ্যতাই বহুখিনি পৰস্পৰ-সংযুক্ত ক্ষেত্ৰ উন্মোচন কৰি দিয়াৰ ফলত দৈনন্দিন ব্যস্ততাৰ অজুহাতত লেখা মেলা বন্ধ হোৱাৰ উপক্ৰম হ’বৰ অৱকাশ আৰু নাথাকিল। আপুনি ঘৰত নাই, কাৰ্যালয়ত অলপ আহৰি পাইছে তাতে লিখক। খেনোৱে বাছে মেট্ৰোৱে যাত্ৰাৰ মাজতো লিখিব পাৰে। অনলাইন আলোচনী এখন অথবা ই-বুক এখনতো পঢ়িবই পাৰে। আপোনাৰ হাতত কাগজ নাই কলম নাই, কম্পিউটাৰত লিখক। কম্পিউটাৰ নাই, মোবাইলতে লিখক।

তৃতীয়তে, পৰস্পৰ সংযুক্ত কিছুমান তথ্য সংগ্ৰহ আৰু তথ্য বিনিময়ৰ ক্ষেত্ৰই আগৰ কালৰ বহুখিনি সমস্যা আঁতৰাই পেলালে। নিজৰ আধা লেখা খছৰা এটা, আধা পঢ়া নিবন্ধ এটা ব্লগ, গুগল ড্ৰাইভ অথবা আন বহুতো ক্লাউড-পদ্ধতিত আপুনি জমা কৰি থ’ব পাৰে যি যিকোনো ঠাইৰে পৰা প্ৰয়োজন সাপেক্ষে উপলব্ধ হৈ থাকিব।

চতুৰ্থতে, পৰম্পৰাগত মাধ্যমসমূহতো ব পদ্ধতি সমূহতো আজিৰ তথ্য প্ৰযুক্তিয়ে প্ৰভাৱ পেলাইছে। ডিটিপি, টাইপ-ছেটিং কৰাৰে পৰা প্ৰুফ ছেকিংলৈকে বহুখিনি কাম আজিকালি তেনেই সহজ হৈ পৰিল। আজিকালি সকলো ছপাকৰা আলোচনী, বাতৰি কাকত আদিয়েও নিজাকৈ ৱেবছাইট ৰাখে, তেওঁলোকৰ সমন্তৰাল ভাবে একোটা অনলাইন উপলব্ধ সংষ্কৰণ উলিয়ায় আৰু লেখা মেলাও এ-মেইল যোগে গ্ৰহণ কৰে। লগতে ফেচবুক আদিত তেওঁলোকৰ পে’জ বা গ্ৰুপ একোটাও থাকে। আজি এই কথা সৰ্বজনবিদিত যে মই কাশ্মীৰৰ পৰা কণ্যাকুমাৰীলৈকে য’তেই নাথকোঁ কিয়, অসমীয়া দৈনিক বাতৰি এখন মই দৈনিক পঢ়িব পাৰোঁ।  

বহুখিনি নতুন ধাৰাৰ লেখাই নব্য মাধ্যমত আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। এই চলিত সময়খিনিতে গ্ৰন্থমেলাত কেইবাজনো নতুন লেখকৰ ভিন্নসুৰীয়া গ্ৰন্থৰ প্ৰকাশ হৈছে যিসকলে লেখক জীৱনৰ পাতনি মেলিছে ফে’চবুকৰ মাধ্যমতে আৰু তেওঁলোকৰ লেখাৰ ধৰণ-কৰণ খিনিও নিৰ্ধাৰিত হৈছে চ’চিয়েল নে’টৱৰ্কিং মাধ্যমে আনি দিয়া কিছু কণ্ডিছন – অৰ্থাৎ পৰিস্থিতিয়ে। এইখিনি নিশ্চয়কৈ ইতিবাচক ঘটনা। আনহাতে পঢ়ুৱৈ নিৰ্মানৰ ক্ষেত্ৰতো আমি এনে বহুজন ব্যক্তিক লগ পাইছোঁ যাৰ কিতাপ পঢ়াৰ অভ্যাস হয়তো বহুত বেছি নাছিল, কিন্তু নব্য মাধ্যমৰ সৈতে যুক্ত হোৱাৰ পিছৰে পৰা তেওঁলোকৰ পঢ়াৰ হাবিয়াস আৰু অভ্যাস দুয়োটাই ক্ৰমাগতভাবে বৃদ্ধি পাব লাগিছে।

ইণ্টাৰনেটৰ ব্যৱহাৰৰ প্ৰথমভাগৰে পৰাই বহুকেইজন বিদেশত থকা উদ্যোগী যুৱকে অসমীয়া ভাষাত অসমীয়া সাহিত্যক সমল হিচাপে লৈ ব্লগৰ আৰম্ভণী কৰিছিল। সাহিত্য ডট অৰ্গৰ দৰে এখন আলোচনীৰ জন্মদাতা ‘অসমীয়াত কথা বতৰা’ ফেচবুক গ্ৰুপৰ জন্মলগ্নতে আছিল কেইজনমান প্ৰবাসী অসমীয়া।  উইকিপেডিয়াৰ অসমীয়া সংষ্কৰণ এটাও আছে আৰু নিতৌ ন ন তথ্যৰ যোগান ঘটিব লাগিছে। আজিৰ তাৰিখত অসমীয়া ইতিহাস, শিল্প আৰু সংস্কৃতি বিষয়ক কে’বাটাও আৰ্কাইভ অনলাইন উপলব্ধ। এনাজৰী ডট কমৰ দৰে অসমীয়া সাহিত্যৰ আৰ্কাইভৰ উদ্যোগ আৰম্ভ হৈছিল এসময়ত দিল্লিত থকা কেইজনমান অসমীয়া যুৱকৰ প্ৰচেষ্টাতেই। তথ্য সংগ্ৰহ আৰু সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত সততে এলেহুৱা বুলি নাম থকা অসমীয়াৰ কেইজনমান যুৱকৰ এনে উদ্যোগে আন্ত:ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত একাধিক সন্মান কঢ়িয়াই আনিবলৈ সক্ষম হোৱাটোও এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ খবৰ।

এনে সময়ত ছপা মাধ্যমক অধিক মান্যতা প্ৰদান কৰি চৰ্চাৰ এক উচাত্মিকাক প্ৰতিপালন কৰি চলাৰ কোনো যুক্তি নাই।  চিধি বাত। ন' বকৱাচ। 

চিনেমা বোলা বস্তুটো অসমীয়া মানুহৰ কাৰণে নহয় [কাণখোৱাৰ চুপতি]

  

চিনেমা সম্পৰ্কীয় কথা বতৰাৰ আড্ডাত, বিশেষকৈ অসমীয়া চিনেমা সম্পৰ্কে কথা উঠিলেই আমি প্ৰায়ে এইষাৰ কথা কওঁ- চিনেমা বোলা বস্তুটো অসমীয়া মানুহৰ কাৰণে নহয়। আৰু কথাষাৰ হাজাৰ বাৰ ক’ম। অসমীয়া মানুহ বুলিলে কোনখিনি মানুহক বুজোৱা হৈছে সেয়া স্থানান্তৰত ব্যাখ্যা কৰা হ’ব। কথাষাৰত বৰ বেছি আপত্তি থাকিব নালাগে। কাৰণ সকলো মানুহৰ বাবে সকলো বস্তু যেনেকৈ নহয়, সকলো জাতিৰ বাবে সকলো বস্তু হ’বই লাগিব বুলিও কোনো কথা নাই। ৰাজস্থানী ভাষাৰ নিজা লিপিয়েই নাই। বঙালী সকল কলা-সংস্কৃতিত আগবঢ়া হ’লেও আমাৰ বিহু-নাচৰ দৰে সৰ্বব্যাপী নৃত্য পৰম্পৰা তেওঁলোকৰ নাই। তাতে কি হ’ল? তেওঁলোক পিছ পৰি ৰ’ল নেকি? নাই পৰা।

কোনোবাই যদি চিনেমা নিৰ্মাণ কাৰ্যটোত জড়িত জটিলতা, অৰ্থব্যয় অথবা অন্যান্য কাৰিকৰী অসুবিধাৰ বাবে এইষাৰ কথা কৈছোঁ বুলি ভাবিছে তেনেহ’লে ভুল ভাবিছে। কাৰোবাৰ যদি চলচ্ছিত্ৰ নিৰ্মাতা হোৱাৰ সপোন আছে তেন্তে তেওঁৰ সপোন পুৰণৰ বাবে অসমেই আটাইতকৈ সুচল আৰু উপযুক্ত দেশ। অসমত চিনেমা নিৰ্মাতা হৈ উঠাটো সহজ। পৃথিৱীৰ সকলো ঠাইতকৈ অসমতে সহজতে আৰু সোনকালে বিশিষ্ট চলচ্ছিত্ৰ নিৰ্মাতা হৈ উঠিব পাৰি। এটা উদাহৰণ দিওঁ। ধৰক আজি আমি ষ্টিৱেন স্পিলবাৰ্গ এজন বিশিষ্ট চলচ্ছিত্ৰ নিৰ্মাতা বুলি কওঁ। এতিয়া তেওঁৰ কৰ্মৰাজিলৈ চাওক- ৩৫ খনমান পৰিচালনা, আঠখনমান লিখিছে, ৩০ খন মান প্ৰযোজনা কৰিছে। ৬০ খনমান টিভি চিৰিয়েল। কোনোবাই হয়তো ৫০-ৰ পৰা ডেৰশলৈকে চিনেমাৰ পৰিচালনা, চিত্ৰনাট্য, এডিটিং, কলা-নিৰ্দেশন … মুঠতে কিবাকিবি কৰিছে আৰু তাৰ পিছত আজি প্ৰতিষ্ঠিত হৈছেহি এজন চিনেমা-নিৰ্মাতা হিচাপে। কিন্তু যদি আপুনি অসমীয়া আপুনি ইমান সংগ্ৰাম কৰিবই নালাগে। আপুনি যদি এখনো চিনেমা কেনেবাকৈ কৰিছে, আপুনি এজন বিশিষ্ট চলচ্ছিত্ৰ নিৰ্মাতা। তাৰ পিছত গোটই জীৱন ধৰি আপুনি গামোচা গোটাই ফুৰিব পাৰে। কিবা ভুল ক’লোঁ নেকি? দহখনতকৈ বেছি চিনেমা নিৰ্মাণ কৰা কোনোবা অসমীয়া শাকত দিবলৈকো কেনিবা চুকে কোণে আছে নেকি বাৰু? বাৰু বাদ দিয়ক। সংখ্যাটো হেনো ডাঙৰ কথা নহয়। এতিয়া আহক আচল কথাখিনি পাতোঁ। 

*

চিনেমা পলিটিকেলি ইনকাৰেক্ট বস্তু

চিনেমা নিৰ্মানৰ আধাৰটোৱেই পলিটিকেলি ইনকাৰেক্ট। সকলো শিল্পৰেই একে কথা। চিনেমা আৰু ভিডিঅ’ৰ ক্ষেত্ৰত ই আৰু বেছি তীব্ৰ। আমি যিহেতু ভাল মানুহ আৰু পলিটিকেলি কাৰেক্ট হৈ থাকিব খোজোঁ, সেয়ে চিনেমা আমৰ বাবে হ’বই নোৱাৰে। এই মাত্ৰ টিভিত দুটামান প্ৰ’ম’ দেখা পালোঁ। বেডমিণ্টন খেলুৱৈয়ে ছাটলটো মাৰি গাড়ীৰ উইণ্ড স্বীল্ড ভাঙি দিছে। পলিটিকেলি ইনকাৰেক্ট, ভায়োলেন্স খেলাৰ ইপ্সিত নহয়। গাড়ী এখন আহি আছে, আন এখন গাড়ী কেঁকুৰি এটাত কৌশলেৰে অতিক্ৰমন কৰি গ’ল। ভাবিলোঁ – ৱাও, কিমান ড্ৰামাটিক! কিন্তু পলিটিকেলি ইনকাৰেক্ট, ট্ৰেফিক বিধান উলংঘণ হৈছে। ছেজিং চিকুৱেন্স। হিৰ’ই ভিলেইনক খেদি খেদি গৈ আছে। বাটৰ কাষৰ চব্জীৱালাৰ থেলা বাগৰি পৰিছে, বাগৰি পৰিছে পাচিয়ে পাচিয়ে বিলাহী। পলিটিকেলি ইনকাৰেক্ট, এহাতে খাদ্যবস্তুৰ অপচয় আনহাতে এজন ভিলেইনক খেদাৰ নামত আন নিৰীহৰ অনিষ্ট সাধন। কোনো কাৰণতেই সমৰ্থনযোগ্য ঘটনা এটা হ’ব নোৱাৰে। কিন্তু সেইখিনিতেই সোমাই থাকে নাটকীয়তা, আৰু চিনেমেটিক চৰিত্ৰ। হয়, আপুনি যদি ভাল মানুহ, সমাজৰ বাবে ভাল চিন্তা কৰা মানুহ তেনেহ’লে চিনেমা নিৰ্মান কৰাটো এটা অপৰাধেই হ’ব। সকলো ফালৰ পৰাই অপৰাধ। আনফালে সীমান্তত দেশৰ জোৱান সকলে দিনে নিশাই জাৰ-জহ একাকাৰ কৰি পহৰা দি আছে আৰু আপুনি ইয়াত চিনেমা চিনেমা কৰি আছে- সেই ফালৰ পৰাও অপৰাধ। মুঠতে অপৰাধ। কাৰণ অসম ভূমি ভাল মানুহৰ ঠাই। মৰেল পুলিচৰ ঠাই। কোনজন পুৰুষ চলচিত্ৰ পৰিচালকৰ কোন মহিলাৰ লগত আহ-যাহ সেয়া আমাৰ নখ দৰ্পণত। কোন অভিনেত্ৰীয়ে কিমান ইঞ্চিৰ কাপোৰ পিন্ধিলে সেয়া আমি আতচী কাচ লৈ চাই আছোঁ। কাৰণ আমাৰ সংস্কৃতি, ঐতিহ্য আৰু পৰম্পৰা আমিয়েই ৰক্ষা কৰিব লাগিব। আমি নকৰিলে কোনে কৰিব? 

আমি ভাল মানুহ। আমি সামাজিকভাবে দায়বদ্ধ। আমি পৰিয়ালৰ কথা ভাবো। চিনেমাত কোনোবা ৰাস্তাৰ কাষৰ গুমটি এটাৰ কাষত কেৰেম আৰু জুৱা খেলি ল’ৰা এটাৰ চৰিত্ৰ এটাই চিনেমাত ‘কেলা’ বুলি কৈ দিলে কি হ’ব? আমি পৰিয়ালৰ লগত সেইখন চিনেমা কেনেকৈ চাম? তেনে চিনেমাই নতুন পুৰুষক কেনে শিক্ষা দিব? চিনেমাই সমাজক শিক্ষা দিয়াৰ ঠিকাটো লৈ থোৱা নাই জানো? তাতে আকৌ এইখন শংকৰ আজানৰ দেশ।

*

ৰেটিনেল পেৰেলাইচিছ

আমি জাতিগতভাবে, নৃগোষ্ঠীগতভাবে, ভৌগলিকভাবে, ৰেটিনেলি পেৰেলাইজড। অথবা চাক্ষুসভাবে পক্ষাঘাতগ্ৰস্থ। চকুৰ সন্মুখত দৃশ্যনিৰ্মান এটা দেখি আমি ঠাৱৰ কৰিব নোৱাৰোঁ সেইটো ভাল নে বেয়া। আনকি কোনোবাই বেয়া দৃশ্যৰূপ এটা বেয়া বুলি বুজাই দিলেও ধৰিব নোৱাৰোঁ সেইটো কিয় বেয়া। অসম পৰ্যটন বিভাগৰ ল’গোটোনো কি বেয়া? দুহেজাৰটকীয়া নোটখননো কিয় বেয়া? অলপতে বেয়া বুলি কওতে দুজনমানে যুক্তি দিলে- নোটখন দেখিবলৈ ভালেই হওক বেয়াই হওক তাতে কি হ’ল। তাৰ যিটো কাম সেইটোতো সি কৰিবই। বাৰু মানি ল’লোঁ - অকাট্য যুক্তি যিহেতু। তেনেহ’লে আপুনি ইস্ত্ৰি কৰা কাপোৰ কিয় পিন্ধে? ঘৰত ৰং কিয় কৰে? ড্ৰয়িং ৰুমত ফুলদানীটো কিয় ৰাখে? জোতা মোজাৰ পৰা, চোলা পেণ্টৰ ৰঙকে সাঙুৰি ছুলিলৈকে ৰং কিয় সানে? দেখিবলৈ কেনেকুৱা হৈছে বা হোৱা উচিত সেইটো যিহেতু একো ডঙৰ কথা নহয়েই। বাৰু মানি ল’লোঁ। কিন্তু চিনেমা? সেইটোটো সম্পূৰ্ণ ৰূপেই এটা দৃশ্যগত বস্তু, চাক্ষুস অভিজ্ঞতাৰে উপভোগ কৰিবলগীয়া বস্তু! সেই ক্ষেত্ৰত কি হ’ব? ৰ’ব। এইখিনিতো সমাধান ওলাল। চলচ্ছিত্ৰ বুলি নকৈ কথাছবি বুলি কৈ থওক। লেঠাই শেষ। কথাহে আৰু। কথাখিনিও আকৌ কেনেকৈ কোৱা হোছে সেইফালে মন নিদিব। কি কৈছে আৰু কোনে কৈছে সেইটো গম পালেই হ’ল। আন একো চাবৰ প্ৰয়োজন নাই। এনেকৈ লেঠা শেষ কৰি থোৱাটোৱেই যদি উজু বাট হয়, তেনেহ’লে আমাক বাপ্পেকে চিনেমাই নালাগে যাহ। লেঠা একেবাৰেই শেষ। 

*

বাস্তৱতা

আমিবোৰ বাস্তৱবাদী। আন-ৰিয়েল বস্তু আমি ভাল নাপাওঁ। [আলোচনী আৰু কিতাপৰ বেটুপাতত কোনোবাই অঁকা পোৰ্ট্ৰেইট এটাতকৈ ছোৱালী এজনীৰ ফটো এখন লগাই দিলেই আমি ভাল নাপাওঁ জানোঁ?] আমাক যুক্তি লাগে আৰু সমাজ বাস্তৱতাও লাগে। সমাজৰ ভাল হোৱা কথা দেখুৱাব লাগিব। ভাল কথা। কিন্তু ৰ’ব। যদি চিনেমা বাস্তৱেই হ’ব লাগে তেনেহ’লে মানুহ এজনৰ সত্তৰ বছৰীয়া জীৱন এটাক ডেৰ ঘণ্টা দুঘণ্টাতে কেনেকৈ বাস্তৱসন্মত ভাবে দেখুৱাব? সত্তৰ বছৰ দীঘল চিনেমা এখন বনাব লাগিব তেনেহ’লে। গতিকে চিনেমা আমাৰ বাবে হ’বই নোৱাৰে। তথাপি কষ্ট মষ্ট কৰি যিমান পাৰে ৰিয়েল কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা হয় আৰু। যেনে ধৰক কাহিনী এটা কেনেবাকৈ বুজাই দিব পৰাটোৱেই শেষ কথা হৈ থাকিব। চিত্ৰনাট্যত বেছি ইফাল সিফাল কৰা নচলিব। মানুহ এজনৰ জন্ম আগতে আৰু মৃত্যু পিছতেই হ’ব লাগিব। আগতে মৃত্যু দেখুৱাই পিছত জন্ম দেখুৱালে নচলিব। সেইটো অবাস্তৱ। মানুহ এজন মৰিলে পৰিয়ালবৰ্গই ৰাউচি জুৰি কন্দা দেখুৱাবই লাগিব। গাঁৱৰ ছোৱালীজনী ভাল আৰু চহৰৰ জনী বেয়া বুলিয়েই দেখুৱাব লাগিব। নহ’লে সেয়াও বাস্তৱসন্মত নহ’ব। কিন্তু যিহেতু চিনেমা আচলতে নিৰ্মিত বাস্তৱ, সেই বাস্তৱতা খুব সহজতেই ইফাল সিফাল হৈ যাব পাৰে। এই ধৰক টেৰেণ্টিনোৰ দৰে হিটলাৰক চিনেমা-হলত গুলি কৰা মৰা হৈছিল বুলি যদি কোনোবাই অসমত দেখুৱায় তেতিয়া কি হ’ব? ৰাম ৰাম, ইতিহাসৰ বিকৃতকৰণ হৈ যাব দেখোন। আব্ৰাহাম লিংকনক ভেম্পায়াৰ হাণ্টাৰ … কৃষ্ণ কৃষ্ণ! ইতিহাসৰ বিকৃতকৰণ হ’ব। দেশ ৰসাতলে যাব। [অৱশ্যে কাৰেং ঘৰত গেৰুৱা নিচান উৰাটো বৰ ডাঙৰ কথা নহয় বাৰু, তাত ইতিহাস বা সংষ্কৃতিৰ বিশেষ একো নাহে নাযায়।] কিন্তু গায়িকাই চাদৰ মেখেলাৰ ঠাইত চুৰিদাৰ পিন্ধি মঞ্চত উঠিলেই য’ত সংস্কৃতি যহন্নামে যায় তাত  এইবোৰ কথা পতাটোও পাপ। মুঠতে চিনেমা যিহেতু সুতে মূলে এটা বাস্তৱতা বিৰোধী বস্তু- সেইটো বস্তু আমাক নহ’লেও হ’ব।

কথা আৰু আছে। কিন্তু যিটো বস্তু আমাৰ কাৰণে নহয়েই, যিটো আমাক নালাগেই তাক লৈ কথাৰ মহলা মাৰিওনো কি লাভ? চাহ খাওঁ আহক। 

কাণখোৱাৰ হাতপুথি ৩ : পুণৰীক্ষণৰ পুণৰীক্ষণ, সমালোচনাৰ সমালোচনা

[ক]

সমালোচনা নিজেই এক শিল্প। কবিতা এটাৰ যেনেকৈ এটা শৰীৰ আছে আত্মা আছে, কবিতাৰ সমালোচনা এটাৰো এটা নিজস্ব শৰীৰ আৰু আত্মা আছে। সেয়েহে অলপ সচেতন পাঠক মাত্ৰেই এই কথা বুজি পাব যে কবিতাৰ সমালোচনা মানে কেৱল কবিতা এটাৰ দোষ গুণৰ বিচাৰেই নহয়। এতিয়া এইখিনি কথাৰ আঁত ধৰি আৰু কিছুমান কথা আগবাঢ়িবৰ থল থাকিব। আজিলৈ প্ৰধানকৈ দুটা দিশত কথাখিনি আগুৱাই নিম।

[খ]

যদিহে কবিতাৰ দৰেই কবিতাৰ সমালোচনাকো এক শিল্পৰূপ বুলি গণ্য কৰা হৈছে তেনেহ’লে কবিতাৰ চৰ্চাৰ এটা ইতিহাস থকাৰ দৰেই সমালোচনাৰো এটা ইতিহাস নিশ্চয় থাকিব। আজি আমি কবিতা বুলি পঢ়ি থকা বা লিখি থকাবোৰ যেনেকৈ এদিনতে আলাসতে হোৱা বস্তু নহয়, তেনেকৈয়ে আজি আমি সন্মুখীন হোৱাৰ সমালোচনা সমুহৰ ভাব ভাষা বা ধৰণ কৰণবোৰো এদিনতে আহি পৰা নহয়। সাধাৰণ দৃষ্টিত অশিক্ষিত বিচাৰেৰে মানুহে স্বাভাৱিক বুলি ধৰি লোৱা সৰু সুৰা কথাৰ কালিকা কিছুমানো কিন্তু আচলতে স্বাভাৱিক, সহজাত অথবা স্বত:ফুৰ্ত নহয়। ‘এনেয়ে’ ভাল লগা বেয়া লগাবোৰ, ব্যক্তিগত পছন্দ অপছন্দবোৰ - এইবোৰো আচলতে এফালৰ পৰা একান্ত ব্যক্তিগত নহয়। চাবলৈ গ’লে সকলোখিনিতেই একোটা সাংস্কৃতিক, ভৌগোলিক আৰু ঐতিহাসিক কাৰ্য-কাৰণৰ সূত্ৰ আছে। ঐনিতম এটাৰ সুৰ শুনা মাত্ৰেই আপোনা আপুনি আমাৰ মন টানি ধৰে, কিন্তু ইটালীয়ান বেলাড এটা শুনি হয়তো আমি একোৱেই অনুভৱ নকৰিলোঁ। একোটা সাংস্কৃতিক পৰিমণ্ডলৰ সামগ্ৰিক-চেতনা আৰু অভিজ্ঞতাৰ অৱলম্বনৰ ফলতেই এনে নহয় জানোঁ? ফঁহিয়াই চালে আৰু দিশ ওলাই গৈ থাকিব। ভাষিক ভিন্নতা, লিংগ বৈষম্য আদিবোৰো ক্ৰমাগতভাবে আহি থাকিব। শিল্প অনুধাৱনৰ এনে কিছু কাৰ্য-কাৰণ সম্পৰ্কে আন লেখাত বহলাই লেখাৰ অশা ৰাখি সদ্যহতে এইখিনি কথা সামৰিছোঁ।

সমালোচনাৰ শৰীৰটোও ইতিহাস সিদ্ধ বুলি মানি লোৱাৰ পিছত মন কৰিব লাগিব যে কিছুমান সমালোচনৰ গঢ় গতিয়ে পদ্ধতিগতভাবে ইতিহাসৰ যাত্ৰাপথৰ ক্ৰম স্বীকাৰ কৰে। তেনেকৈয়ে গঢ় লৈ উঠে একো একোটা পদ্ধতি-বিন্যাস (মেথ’ড’ল’জী), একোটা স্কুলিং অথবা মতাদৰ্শই। মানৱ সভ্যতা আৰু বৌদ্ধিক চৰ্চাই আজি ইমান দূৰ আগবাঢ়ি আহিছে যে আজি আৰু এনে কোনো কথা বাকী নাই যি বিষয়ে কথা পতা হোৱা নাই। গতিকে আপুনি একান্ত মৌলিক বুলি ভাবি থকা কথা এষাৰো কোনোবা নহয় কোনোবা প্ৰকাৰে ক’ৰবাত নহয় ক’ৰবাত গৈ মিলিবগৈয়ে। গতিকে যিখিনি সমালোচনামূলক সাহিত্য কোনো পদ্ধতিগত চৰ্চাৰ অংশীদাৰ নহয় বুলি ভবা হৈ থাকে সেইখিনিও কেনিবাইদি বাট পোণাই গৈ কোনোবা ঘৰাণাৰ অঙহী বঙহী হৈ উঠিব পৰাৰ থল থাকে। এনে থলত পদ্ধতিগত সমালোচনাৰ সচেতন চৰ্চা কৰাটোৱেই যুগুত।

পদ্ধতিগত সমালোচনাৰ প্ৰতি বিশেষভাবে দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰা উচিত আৰু অসমীয়া সাহিত্যৰ জগতত ইয়াৰ প্ৰয়োজনীয়তা অধিক। কাৰণ অসমীয়া সাহিত্যত লেখকৰ “মই”-টো বহুত বেছি শক্তিশালী। ‘মই মোৰ নিচিনা’, ‘মই এনেকৈহে ভাবোঁ’, ‘মোৰ মতে’ – এনেধৰণৰ একোটা মনোবৃত্তিৰে অসমীয়া লেখক সকলে লেখা চৰ্চাৰ আৰম্ভণী কৰা সততে দেখা যায়। স্বকীয়তা, নিজস্বতা, একক বৈশিষ্ট্য ভাল কথা কিন্তু সেইখিনিতেই আবদ্ধ হৈ থাকিলে কথা আগবাঢ়িবৰ আৰু সুযোগ নাথাকে। এই গুণটোকে (আচলতে দোষ) আন এটা আলোচনাত আমি ইডিঅ’চিনক্ৰেচী বুলি উল্লেখ কৰিছোঁ। এই দোষটো অসমীয়া সাহিত্যলৈ কেনেকৈ আহিল আৰু কিয় ইমানকৈ প্ৰতিপালিত হ’ল তাৰ এটা বিশ্লেষণ স্থানান্তৰত কৰা হ’ব। সদ্যহতে থাউকতে ইয়াৰ সমস্যা কোনখিনিত তাকে উল্লেখ কৰিম। খুব বেছি আত্মকেন্দ্ৰিক মনোবৃত্তিৰ লেখা একোটাক কেন্দ্ৰ কৰি আগলৈ কথা বাৰ্তা আগবঢ়াই নিয়াৰ সুবিধা নাথাকে। কোনো বাদ-বিবাদ অথবা তৰ্ক-বিতৰ্ককো ই অনুমোদন নজনায়। যেনে যদি মই কথা এষাৰ কওঁ “মই ভাবোঁ” বা “মোৰ মতে” বুলি, তেনেহ’লে সেইটোক খণ্ডন কৰিবলৈ আপোনালোকৰ সন্মুখত বাট নাই। কাৰণ ব্যক্তিমনক প্ৰাধান্য দি “মোৰ মতে” সেইটো হ’বই পাৰে। সেইকাৰণেই “এইটো কেৱল মোৰ ব্যক্তিগত মতহে দেই”- এনেধৰণৰ বৈষ্ণৱী বিনয় প্ৰদৰ্শন সূচক কথা লেখা মেলাৰ প্ৰতি আগ্ৰহী সকলে পৰিহাৰ কৰাই শ্ৰেয়।

আনহাতে পদ্ধতিগত সমালোচনাই পূৰ্বসূৰী লেখকক চিহ্নিত কৰে, লেখাৰ গতি-বিধি নিৰূপন কৰি পূৰ্বাপৰ প্ৰচলিত এটা ধাৰাক আৰু অলপ দূৰ আগবঢ়াই নিয়ে আৰু উত্তৰসুৰী অভ্যাসকাৰীৰ বাবে বাট মোকোলাই দিয়ে। তেনেকৈয়ে গা কৰি উঠে এটা বাক-ধাৰাই। বাদ থাকিলেই বিবাদ থাকিব, প্ৰতিবাদ থাকিব। মত থাকিলেই অমত থাকিব। অসন্তুষ্টিয়েই উত্তৰণৰ বাট মোকোলায়। এনেকৈয়েই লেখা-চৰ্চাই উত্তৰোত্তৰ গতি কৰিব। এজনৰ মত, এটা সিদ্ধান্ত, এটা পদ্ধতি – এইবোৰক হয় প্ৰত্যাহ্বান জনাই, নহয় তাৰো এঢাপ আগুৱাই গৈ আন এজনে অন্য এটা মত, এটা সিদ্ধান্ত, এটা পদ্ধতি আগবঢ়াব। এনেকৈয়ে এটা সময়ৰ পিছত অসমীয়া সমালোচনাৰ ধাৰা বুলি স্কুল এখনে গা কৰি উঠিব।         

[গ]

এতিয়া কবিতাৰ দৰেই কবিতাৰ সমালোচনাৰো এটা নিজস্ব শৰীৰ আৰু আত্মা আছে বুলি কোৱা কথাষাৰৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা দ্বিতীয় দিশটোলৈ আহোঁ। আমাৰ বহু সময়ত এনে হৈছে যে যিটো সৃষ্টিকৰ্ম (ধৰাহওক কবিতা)-ক লৈ সমালোচনা এটা পঢ়িছোঁ, সেই মূল কবিতাটো পঢ়িবলৈ নাপালেও সমালোচনাটো বাৰে বাৰে পঢ়িয়েই আপ্লুত হৈছোঁ। এনেকুৱাও হৈছে যে মূল কবিতাটো হয়তো খুব ভাল লগা কবিতা এটা নহয়, কিন্তু তাৰ সমালোচনা এটাই মুগ্ধ কৰি ৰাখিছে। মই ভাল বেয়া পোৱা কবিতা এটাৰ সমালোচনাই মোক আকৃষ্ট কৰিব পাৰে নে? পাৰে। কাৰণ সমালোচনাটো নিজেই এক স্বয়ংসম্পূৰ্ণ কলা সেই কথা এইখিনিতেই বুজিবলৈ সহজ হয়। কবিতাৰ সমালোচনাটো কেৱল সেই কবিতাৰ কথাতেই আবদ্ধ নাথাকে, বৰঞ্চ ই আগ বঢ়ায় তলৰ বস্তুখিনি-

১) এটা পৰ্যবেক্ষণ পদ্ধতি

২) এটা দৃষ্টিকোণ

৩) এটা অৱস্থান (ৰাজনৈতিক অথবা মতাদৰ্শগত)

৪) এটা দৰ্শণ

৫) এটা নিজস্ব কথাশিল্পৰ দেহ যি নিজতেই সংপৃক্ত

উক্ত আটাইকেইটা কথাই পৰস্পৰ যুক্ত আৰু ইটোৱে সিটোক সমৃদ্ধ কৰে। আটাইকেইটা সম্পৰ্কেই বিশেষ গুৰুত্ব সহকাৰে চিন্তা কৰাটো প্ৰয়োজনীয়। কিন্তু এটা অৱস্থান গ্ৰহণৰ বিষয়টো সকলোৰে কেন্দ্ৰীয়। ডেভিদ কেৰিয়াৰ নামৰ শিল্প ইতিহাসবিদ এজনে এবাৰ কৈছিল – “ছবি এখনৰ পৰা দ্ৰষ্টাৰ দূৰত্ব আৰু কোন স্থানত ৰৈ তাক চোৱা হৈছে সেইটো কলা ঐতিহাসিকৰ বাবে বৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ কথা”। এই কথাষাৰৰ কেইবাটাও মানে ওলাব পাৰে। আক্ষৰিক অৰ্থতো কথাষাৰ সঁচা আৰু প্ৰতিকী অৰ্থতো ল’ব পাৰি। পাঠকেই কবিতাৰ লক্ষ্যস্থান, ‘পাঠেই পূৰ্ণতা’। পঠনতেই কবিতাৰ মানে বা অৰ্থৰ উন্মোচন ঘটে। সেয়েহে কোন অৱস্থানৰ পৰা কবিতা এটা পঢ়া হৈছে বা কোন অৱস্থানৰ পৰা দৃষ্টি নিক্ষেপ কৰা হৈছে সেই কথাটোৱেই আটাইতকৈ গুৰুত্ব পূৰ্ণ হৈ উঠে। এই স্থিতি বা অৱস্থানেই পাঠক (সমালোচক)-ক কবিতাটোৰ প্ৰসংগায়িতকৰণত [Contextualization] সহায়ক হৈ উঠে।       

[ঘ]

পুণৰীক্ষণ আৰু সমালোচনা একে বস্তু নহয়।

ফেচবুকৰ আখৰুৱা দলৰ পুণৰীক্ষণ নামৰ উদ্যোগটোৰ অন্তৰ্গত কামখিনি এটা নিজস্ব ধৰণেৰে আগ বাঢ়ি গৈ আছে আৰু গৈ থাকিব। সমসাময়িক নতুন প্ৰজন্মৰ কবিকূল সম্পৰ্কে যেতিয়া কোনো ধৰণৰ লেখা মেলা সততে পোৱা নাযায়, তেনে ক্ষেত্ৰত এই লানি চৰ্চাই এসময়ত গৈ যথেষ্ট আপুৰুগীয়া সমল হৈ উঠিবগৈ বুলি আমি আশা কৰিব পাৰোঁ। কিতু পুণৰীক্ষণৰ ক্ষেত্ৰতো বিধি বিধান, পদ্ধতি-বিধি [Methodology] কেনে হ’ব – এই প্ৰশ্নটো এটা গুৰুতৰ প্ৰশ্ন হৈ থাকিব।

সমালোচনা সাহিত্যৰ পদ্ধতি-বিধি প্ৰয়োগ কৰিয়েই পুণৰীক্ষক সকলো ফলৱৰ্তী হ’ব পাৰে। কেৱল পুণৰীক্ষক সকলেই নহয়, আমি বাৰে বাৰে দোঁহাৰি থকা কথাবোৰৰ ভিতৰত এটা কথা হ’ল এই যে – কেৱল কবিতা চৰ্চাৰ প্ৰতি আগ্ৰহী সকলেও মাজে সময়ে হ’লেও গদ্য ৰচনাৰ অভ্যাস কৰাটো ভাল। সকলো লেখাই ভাল লেখা হ’ব  লাগিব বুলি কথা নাই। কিন্তু নিজৰ বুজা পৰাৰ বাবেও কিছুমান অভ্যাস জৰুৰী।

মোৰ বুজাত অলপ হীন দেড়ি হ’ব পাৰে, কিন্তু পুণৰীক্ষণৰ প্ৰত্যাহ্বান বহুত। সমালোচনা শব্দটোৱে বহন কৰা বহল Discursive পৰিবেশৰ আভাসটো পুণৰীক্ষণ শব্দটোৰ মাজত নাই। [Discursive-ৰ অসমীয়া পৰিভাষা বিচাৰি পোৱা নাই, জনা বুজা কোনোবাই সহায় কৰিব বুলি আশা কৰিলোঁ।] পুণৰীক্ষণ শব্দটো শুনিলেই কিবা পৰীক্ষাৰ বহী পুণৰীক্ষণলৈ মনত পৰি যায় আৰু বুকুখন কঁপি উঠে। আনটি সীমাবদ্ধতা হ’ল পুণৰীক্ষক সকল যিহেতু স্বেচ্ছাসেৱী উদ্যোক্তা, সকলো সময়তে তেওঁলোকৰ সময়-সুবিধা থাকিবই বুলি কথা নাই। ফলত ক্ৰমাগত ভাৱে একোটাকৈ কবিতাৰ বিপৰীতে এটাকৈ পেৰাগ্ৰাফৰ অলপ মন্তব্যৰ এটা ফৰ্মেট বা আৰ্হি হৈ উঠিছে। কোনোবাটো কবিতা সম্পৰ্কে আৰু বহু কথা পাতিবৰ অৱকাশ থাকিলেও সেয়া বাদ পৰি ৰয়। সেয়েহে আখৰুৱাৰ পুণৰীক্ষণ এতিয়া যেনে ধৰণেৰে চলি আহিছে সেয়া চলি থাওক। কিন্তু তাৰ লগতে চেগা চোৰোকাকৈ হ’লেও অন্য ধৰণেৰেও লেখা মেলাৰ অভ্যাসে গা কৰি উঠা উচিত বুলি বিবেচনা কৰোঁ। পুণৰীক্ষণ শিতানৰ আওতাত থাকিও এটা কথাৰ প্ৰতি দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰি আজি লেখা সামৰিবলৈ বিচাৰিম।  সেয়া হ’ল আমি ইমান পৰে আলোচনা কৰি অহাৰ ধৰণেৰে পুণৰীক্ষণক কেৱল লব্ধ কবিতা কেইটিমানৰ সম্পৰ্কে মন্তব্যৰ সমষ্টি বুলিয়ে নাভাবি এটা স্বয়ংসন্ম্পূৰ্ণ লেখা হিচাপে গঢ়ি তুলিবলৈ যত্নপৰ হ’ব লাগে। সেয়া কেনেকৈ হ’ব তাৰ সঠিক উত্তৰ আমাৰ হাতত নাই আৰু আৰু সেয়া আমাৰ উদ্দেশ্যও নহয়। ঠিক কোনখিনি কথাৰ প্ৰয়োগে লেখাটোক এটা স্বয়ংসম্পূৰ্ণ শিল্পৰূপ দিব সেই প্ৰশ্নটো কৰিব জানিলেই এটা সময়ত সমাধানো বিচাৰি পোৱা যাব।

[ঙ]

পৰিশিষ্ট:

নিজৰ যোগ্যতা থাকক বা নাথাকক, উচিত বুলি ভবা দুটামান দিহা পৰামৰ্শ এইখিনিতে আগবঢ়াই থওঁ।

১) ক্লীছে [cliché] পৰিহাৰ বাঞ্চনীয়

বহুল ব্যৱহৃত হৈ নিজৰ ওজন, মূল্য অথবা অৰ্থ হেৰুৱাই পেলোৱা যি কোনো প্ৰয়োগকেই ক্লীছে বুলি ক’ব পাৰি। উদাহৰণ স্বৰূপে নাটক সম্পৰ্কীয় ৰিভিউ আদিত প্ৰায়ে এষাৰ কথা পোৱা যায় – “অমুকৰ অভিনয় যথাযথ”। এই কথাষাৰৰ মানে কি? অভিনয় সভ্যতাৰ প্ৰাচীণতম কলাসমূহৰ এটা। বহু ৰথী মহাৰথীৰ কৃচ্ছসাধনাৰ মাজেদি বহুতো পৰীক্ষা নিৰীক্ষাৰে অভিনয়ে আহি আজিৰ অৱস্থান পাইছেহি। এখন নাটকৰ এটা সৰু ভূমিকাত অৱতীৰ্ণ হ’বলৈকো এজন অভিনেতাই দিনে নিশাই সাধনা কৰে। এতিয়া সেই অভিনয় সম্পৰ্কে যথাযথ বুলি কৈ থ’লে তাৰ একো মানে নোলায়। কেতিয়াবা কোনো পৰ্যবেক্ষকে কাৰো সম্পৰ্কে চমুকৈ হয়তো ‘যথাযথ’ বুলি কৈ থৈছিল, ঠিকে আছিল। কিন্তু কথাষাৰ ইমান সঘনে ব্যৱহাৰ হ’বলৈ ল’লে যে তাৰ আৰু কোনো মনে নেথাকিলগৈ। কবিতাৰ আলোচনাৰ ক্ষেত্ৰত তেনে এটা ক্লীছে হ’ল – “ইয়াত কবিৰ সামাজিক দায়বদ্ধতা দেখা গৈছে”। কথাষাৰত ভুল একো নাই বা আপত্তিজনকো একো নাই। কিন্তু কথাষাৰ ইমানেই বহুল ব্যৱহৃত যে ইয়াৰ দ্বাৰা আৰু একো বুজা নাযায়।

২) মেটা-ক্ৰিটিচিজম

স্নাতকোত্তৰ পৰ্যায়ত সমালোচনাত্মক লেখাৰ পাঠ্যক্ৰমৰ মাজত আমৰ এটা বিষয় আছিল মেটা-ক্ৰিটিচিজম। মানে এটা সমালোচনাত্মক লেখাৰ সম্পৰ্কে লেখা এটা সমালোচনা। এক প্ৰকাৰে এই লেখাটোও আংশিক ভাবে মেটাক্ৰিটিচিজমেই। কিন্তু পদ্ধতিগত মেটাক্ৰিটিচিজমেহে ন-শিকাৰু সকলক সঠিক বাট দেখুৱাব পাৰিব। আখৰুৱাৰ লেখক-বন্ধু সকলেও সময়ে সময়ে লব্ধ প্ৰতিষ্ঠিত এটা সমালোচনা তুলি লৈ তাক ফঁহিয়াই বিশ্লেষণ কৰিলে তাৰ পৰা আপোনা আপুনি বহু কথা শিকিব পাৰিব।

৩) চাবজেক্টিভ, অথবা পদ্ধতিগত অৱস্থান গ্ৰহণ

নিৰ্বাচিত কবিতাখিনিৰ বিষয়ে মন্তব্য দিয়াৰ আগতে নিৰীক্ষকে আগতীয়াকৈ নিজাকৈ এটা অৱস্থান গ্ৰহণ কৰি সেই অৱস্থানৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত কবিতাখিনি চাব পাৰিব। এই ক্ষেত্ৰত কবিতাখিনিক কোৱা হ’ব সমল বা এভিডেন্স। এই পদ্ধতিটো পৰীক্ষামূলক হ’ব পাৰে। মানে মই আগতীয়াকৈ এটা অৱস্থান লৈ ল’লোঁ আৰু কথা এষাৰ ক’লোঁ। এতিয়া এই সন্মুখত থকা কবিতাখিনিৰে মই পৰীক্ষা কৰি চাম কেনেকৈ এইখিনিয়ে মোৰ কথাখিনিক সিদ্ধ কৰে। তৰ্ক শাস্ত্ৰৰ জ্ঞান থকা সকলে এই ক্ষেত্ৰত বিশেষভাবে লাভবান হ’ব। এইটো বিদ্যায়তনিক গৱেষণাৰো এটা বহুলভাবে পৰীক্ষিত সূত্ৰ। গৱেষণাৰ আৰম্ভণীৰ প্ৰস্তাৱতেই কিছুমান উপপাদ্য ৰখা হয়। তাৰ পিছত ক্ষেত্ৰ অধ্যয়ণৰ মাজেদি (Case Study অথবা Field Study) সেইবোৰ পুণৰীক্ষণ কৰা হয়।

৪) কোনো এক বিশেষ স্কুলৰ আৱলম্বন

এয়া আগৰ কথাখিনিৰেই অলপ বিস্তাৰণ। বিভিন্ন ধৰণৰ প্ৰতিষ্ঠিত “স্কুল অব থট”, অথবা “-বাদ” আদিৰ আলমতো এটা সংখ্যাৰ পুণৰীক্ষণ হ’ব পাৰে। আগতে এঠাইত কৈ অহাৰ দৰে আপুনি বিচাৰিলেও নিবিচাৰিলেও আপুনি ইতিমধ্যেই কোনোবা নহয় কোনোবা এখন স্কুলৰ ভিতৰত পৰিবই পৰিব। সেয়েহে স্ব-ইচ্ছাৰে, সচেতন ভাবেই এক ধৰণৰ চিন্তন পদ্ধতিক সন্মুখত ৰাখি কথা পাতিবলৈ একো অসুবিধা থাকিব নালাগে। অসমত বৌদ্ধিক চৰ্চাৰ সুচল পৰিবেশ এটাৰ অভাৱৰ বাবে এনে চিন্তন-চৰ্চাৰ স্কুল সমূহক সীমাবদ্ধ ৰূপতে চাই থকা হৈ থাকে। কিন্তু যদি “নাৰীবাদ”ক তেনে এটা চিন্তন-পদ্ধতি হিচাপে ধৰি লৈ উদাহৰণ দিবলৈ যদি যাওঁ তেনেহ’লে ক’ম যে বিশ্বত এনে কোনো সমল বা বিষয়বস্তু নাই যাক নাৰীবাদী দৃষ্টিকোণেৰে বিচাৰ কৰিব নোৱাৰি। গতিকে এয়াও এটা পদ্ধতি নিশ্চয় হ’ব পাৰে।  

৫) অন্যান্য বৌদ্ধিক, সৃজনীমূলক ক্ষেত্ৰৰ সমান্তৰাল অধ্যয়ন আৰু প্ৰয়োগ

মাল্টি-ডিছিপ্লিনেৰী, ইণ্টাৰ-ডিছিপ্লিনেৰী আদি শব্দবোৰৰো অসমীয়া পৰিভাষা পাবলৈ অসুবিধা হয়। সি যি কি নহওক, কবিতাৰ লগে লগে চলচ্ছিত্ৰ, সংগীত, নাটক, শিল্পকলা আদিৰ সমান্তৰাল চৰ্চাও বহু সময়ত সহায়ক হয়। হীৰুদাৰ সংগীতৰ লগত সংযোগ, নীলমণি ফুকনৰ শিল্পকলাৰ লগত সংযোগ, ৰফিকুল হোচেইনৰ নাট্যশিল্পৰ লগত সংযোগ আদিবোৰলৈ মনত পেলালে আৰু ব্যাখ্যাৰ প্ৰয়োজন নাই। অলমিতি বিস্তাৰেণ।

[টোকা- 
দেশৰ বিভিন্ন প্ৰতিষ্ঠানৰ লগত জড়িত হৈ সময়ে সময়ে সৃষ্টিশীল আৰু চিন্তাশীল যুৱ-অভ্যাসকাৰীসকলক উদ্দেশ্য কৰি বিভিন্ন সময়ত কৰ্মশালাৰ আয়োজন কৰি আহিছোঁ। তেনে কৰ্মশালা সমূহত নতুন শিল্পী, লেখক আৰু চিন্তাবিদৰ বহুখিনি প্ৰশ্নৰ সন্মুখীন হওঁ। সেই প্ৰশ্নলানিৰ আঁত ধৰিয়েই কিছু কথা যুগুতাই থওঁ বুলি ভবাতেই এই "কাণখোৱাৰ হাতপুথি"ৰ জন্ম।]

সমুদ্ৰ কাজল শইকীয়া, ডিচেম্বৰ ২০১৬

নতুন বছৰৰ অশুভ-কামনা

প্ৰতি বছৰৰ প্ৰথম দিনটো আৰম্ভ হয় মংগল-বাৰ্তা, শুভকামনাৰে। এই বছৰটো ভাল হ’ব, অমানিশা শীঘ্ৰেই আঁতৰিব, আখলত এতিয়া সদায়ে জ্বলিব জুই, শান্তিৰে সকলো শুব পাৰিব, ঘৃণাৰ বা-মাৰলী এইবছৰ আৰু নবলে, মাটিয়ে মাটিয়ে ভালপোৱাৰ শইচ গজিব, আৰু কোনো গণ্ডগোল নহ’ব, অবিচাৰো নহয় হত্যা লুণ্ঠনো নহয়, জাৰ আৰু জহৰ আতিশয্যত কোনো নমৰে, মোৰ দেশত এতিয়া আৰু কোনো গৃহহাৰা হৈ নৰয়… এইখিনি কথা ভাবিয়েই প্ৰতি বছৰৰ শেষত মনত পৰে মিৰ্জা গালিবলৈ- “হিয়া জুৰাবলৈ গালিব, এই ভাবনা ভাল”।

কেৱল “দিল ক’ খুছ ৰখনে কো”- যদি এই শুভকামনা হয়, তেনেহ’লে এইবাৰ হওকচোন অলপ অশুভ-কামনা।

সমাজখনত বেয়া ল’ৰাবোৰৰ সংখ্যা কমি আহিছে। এই বছৰ বেয়া ল’ৰাবোৰ আৰু সিহঁতৰ উৎপাতবোৰ বাঢ়ক। পৰম্পৰা আৰু নীতি নিয়মবোৰ নিৰ্বিবাদে মূৰ পাতি লোৱা ভাল ল’ৰাবোৰেই মানৱ প্ৰগতিৰ অন্তৰায়। যুদ্ধ কোনে কৰে? মৃত্যুৰ বিভীষিকা আৰু ধ্বংস কোনে মাতি আনে? আদেশ নিৰ্বিবাদে মানি লোৱা ভাল সৈন্যবোৰেই নহয় জানো? জয়মতীক শাস্তি কোনে দিছিল? আদেশ পালন কৰা ভাল চাওদাঙেই নহয় জানো? সেয়ে এই বছৰ সৈন্য সকল কামচোৰ হওক। সীমান্তৰ সৈন্যক দেশৰ আভ্যন্তৰত আনি থাপিবলৈ বিচাৰিলে সিহঁতে নিজৰ দায়িত্বত গাফিলতি কৰক। নিজ দেশৰে যুৱকক পক্ষাঘাতগ্ৰস্ত নকৰক।

শিল্প-সাহিত্য আৰু সংস্কৃতি ভাল মানুহৰ বস্তুৱেই নহয়। সৃষ্টিশীলতা কাক কয়? Violation-তেই সৃষ্টিশীলতাৰ চাবিকাঠি। কিবা এটা ভংগ হ’ব লাগিব। পূৰ্বাপৰ পদ্ধতি এটা উল্লঙ্ঘন হ’ব লাগিব। ব্যতিক্রম ঘটিব লাগিব, অতিক্রমণ অথবা অৱমাননা কেনেবাকৈ লাগিবই। নহ’লে সৃষ্টি কেনেকৈ হ’ব? একেটা ছন্দত গৈ থাকিলে সংগীত নহয়, তাক কোৱা হ’ব মেট্ৰ’ন’ম। ছন্দটো অতিক্ৰমণ হ’লেহে সংগীত। ভাড়ালৈ দিবলৈ থোৱা ঘৰ এটাৰ সন্মুখত “To Let” বুলি লিখি থোৱা আছে। অঘাইটং এটাই দেখা পাই তাৰ মাজতে “I” আখৰটো লগাই দিলেগৈ। “To Let”-টো গৈ হৈ থাকিলগৈ “Toilet”। ইয়াতকৈ ভালকৈ আৰু আনভাবে সৃষ্টিশীল মনৰ কথা আমি ক’ব নোৱাৰিম। কিবা এটা দেখিবলৈ ধুনীয়া কৰি দিয়াটো শিল্প নহয়। এটা প্ৰশ্ন অথবা এটা কৌতুহলৰ উদ্ৰেক কৰাটোহে শিল্প। প্ৰশ্ন কৰিবলৈ নিশিকা ভাল মানুহবোৰ নোহোৱা হওক- এয়ে অশুভ কামনা। অন্যথা বেৰত আৰু বাতামত ৰং সনা জনেই শিল্পী হ’লহেতেন, বেলেগে অকৌ চিত্ৰকৰ কিয় লাগিছিল? সূৰ্যাস্ত দেখোন এনেয়েও ধুনীয়া। তাকে আকৌ চিত্ৰায়িত কৰিবৰ প্ৰয়োজন কোনখিনিত আছিল যদিহে সি কিবা এটা ভাবনাৰ উন্মেষ ঘটাব নোৱাৰে? আৰু এইখিনি ভাল মানুহে কৰিব নোৱাৰে। তাৰ বাবে বেয়া মানুহ লাগিব। অসম দেশৰ সমস্যা সেইখিনিতেই যে দিনক দিনে ভাল মানুহৰ সংখ্যা ইয়াত বাঢ়ি আহিছে। যৌনতাৰ কথা আজি আৰু কোনেও নাপাতে। সকলো ভাল। অশুভ কামনা এয়ে যে ‘ফাগুণৰ পছোৱা’, ‘কপৌফুল’ আৰু ‘শাৰদী জোনাক’ৰ ভাল কথাবোৰৰ বাদেও বেয়া কথা বুলি নিলগাই থোৱাখিনি লিখিবলৈকো এচাম বেয়া লেখক আগবাঢ়ি আহক। পৰম পূজ্য পূৰ্বজ কবিকূলে দি থৈ যোৱা কাব্য ভাষা ব্যতিৰেকে কোনেও আৰু অন্য ভাষাৰে কবিতা নিলিখে। গোটেই জীৱন গুৱাহাটীৰ চিটিবাছৰ মানুহৰ গেলা ঘামৰ গোন্ধ লৈ পাৰ কৰিলেও লিখিবৰ সময়ত কিন্তু শইচ, পথাৰ, ধানেই কৰি থাকিব। প্ৰদূষিত মুম্বাই দিল্লীৰ শ্বাসৰুদ্ধ গলিত ভাড়াতীয়া হৈ থাকিও গায়ক যদি অসমীয়া হয় তেনেহ’লে ‘জোনাকী ৰাতি’, ‘বুকুৰ বেদনা’, নহ’লেবা ‘পাহাৰ বগাই কপৌ ফুল আনি দিয়া’ গানেই গাব লাগিব। কাৰণ যে তেওঁলোক ভাল। কাৰণ যে তেওঁলোকে ‘মাটিৰ গোন্ধ’ থকা কথা লিখে। কাৰণ যে তেওঁলোক ‘সমাজ দায়বদ্ধ’। সেয়েহে এই ক্ষণত আৰু এটা অশুভ কামনা কৰিছোঁ- অসমৰ সাহিত্যৰ জগতখনৰ পৰা যাতে ‘মাটিৰ গোন্ধ’ আৰু ‘সামাজিক দায়বদ্ধতা’ এই নতুন বছৰটোতেই আঁতৰি যায়। 

হাৰমনিয়াম আৰু তবলা লৈ যে জ্যোতিসংগীত গায়, সেইখিনি ভাল মানুহ। খটাসুৰ জ্যোতিপ্ৰসাদে দেখোন অৰ্গেন বজাইছিল বুলি শুনিবলৈ পাওঁ। এফালে আইনামৰ সুৰ আৰু আনফালে অৰ্কেষ্ট্ৰা শুনিবলৈ পাওঁ। ৰিমিক্স/ ক'ভাৰ/ কাৰাঅ'কে কি কৰিছিল ১৪ বছৰ বয়সত? প্ৰায় এটা শতিকাৰ ব্যৱধান। ধেমালি নহয়। আজিৰ তাৰিখত সি সন্মুখত থকা হ'লে কি যে কৰিলেহেতেন! লুইতৰ বানক হুংকাৰ দিয়া, অটোৰিক্সা চলোৱা সংগ্রামী যুৱক, ছায়াঘন সৰলৰ পাতৰ মাজত প্ৰেম কৰা অদম্য প্ৰেমিক জয়ন্তৰ কথা আপোনালোকেতো জানেই। বলিয়া ভূপেনৰ কথা নকওৱেই। মৰালৈকে গতি নালাগিল। ডাঙৰ হ'বলৈ নিশিকিলেই। আমিবোৰ কেনেকৈ যে ডাঙৰ হৈ গ'লোঁ! আমাক আৰু এচাম উদণ্ড ডেকা ল'ৰা লাগে। গুৰু গোঁসাই নমনা, জাত পাত নমনা- 'নতুন পুৰুষ' লাগে। তেনেহ’লে সেই অৰ্কেষ্ট্ৰাক মাথামুণ্ড নোহোৱা কৰি পেলোৱা সেই ভাল সংগীত শিল্পীবোৰ আৰু নালাগে। জ্যোতিসংগীতৰ আঁৰৰ সেই অঘাইটং জ্যোতি নামৰ ছেঙেলীয়া ল’ৰাটোকো লাগে।

কণকলতা, মূলাগাভৰুৰ কথা কৈ জাতীয় প্ৰেমেৰে গদ গদ হৈ থকা নাৰীতকৈ আজিও কিয় ৰাজনৈতিক বা মতাদৰ্শগত স্থিতি গ্ৰহণৰ ক্ষেত্ৰত অসমীয়া নাৰীকণ্ঠ থৰক বৰক তাক প্ৰশ্ন কৰা বেয়া ছোৱালীবোৰে মূৰ দাঙি উঠক। সাংস্কৃতিক মণ্ডপত ছোৱালীয়ে চাদৰ মেখেলা পিন্ধিব লাগে বুলি সংস্কৃতিৰ ধ্বজাবাহী নাৰীৰ বিপৰীতে জিলিকা মিলিকা লাইটেৰে ভৰা ৰক আৰু পপ সামগ্ৰীৰে উপচি থকা এটা পৰিবেশত সেই একেসাজ কাপোৰ অশোভনীয় বুলি ক’ব পৰা ‘সংস্কৃতি-বিৰোধী’ একোজন আগবাঢ়ি আহক। এয়ে অশুভ-কামনা। 

বেজবৰুৱা অসমীয়া ছুটিগল্পৰ জনক বুলি কৈয়ো তেওঁ গল্প আৰু সাধুৰ মাজত বিভাজন ঠাৱৰ কৰিব পৰা নাছিল বুলি কৈ, জ্যোতিপ্ৰসাদে সংখ্যাত কমকৈ গল্প লিখিলেও সেয়া অসমীয়া ভাষাৰ উৎকৃষ্ট গল্প নহয় বুলি কৈ, নিৰ্ধাৰিত ধূতি নীতিৰ আঁতৰত অন্যধৰণৰ সৃজনীমূলক লেখাৰ উন্মেষ ঘটাৰ গোটেই বাটটোৰেই মুদা মাৰি থোৱা অসমীয়া সাহিত্যৰ পণ্ডিত সকল নিপাতে যাওক। এয়ে অশুভ-কামনা।

ধুনীয়া ফুল এপাহ দেখি ধুনীয়াকৈ অঁকা শিল্পী আমাক নালাগে যদিহে তাত বগাই থকা কুমজেলেকুৱাটো তেওঁ নেদেখে। তেনেকুৱা শিল্পী নালাগে যি কেৱল কাগজতহে আঁকে, দেৱালখন লেতেৰা হোৱাৰ ভয়ত দেৱালত ছবি নাআঁকে। আভিজাত্যৰে থিয় দি থকা পৰিষ্কাৰ হৈ থকা দেৱালবোৰ লেতেৰা হওক - এই বছৰৰ অশুভ-কামনা এয়ে।

তথ্য প্ৰযুক্তিৰ বিপুল সম্প্ৰসাৰণৰ এই বিশ্বত সকলোৱে সকলো কথা জানি পেলাইছে। উচিত অনুচিতৰ বিচাৰত সকলোৱে নিজৰ সিদ্ধান্তত অটল হৈ পৰিছে। সংসাৰৰ একো আও ভাও নোপোৱা এচাম অবোধ বালক জাগ্ৰত হওক। এয়ে অশুভ কামনা। সিদ্ধান্তত বিচলিত মানুহ লাগে আমাক। যি কিবা এটা সন্ধান কৰি গৈ থাকি কিবা এটা আৱিষ্কাৰ কৰি পেলাব। কোনো ব্যৱহাৰিক দিশ নথকা গৱেষণা পত্ৰৰ লাইব্ৰেৰীত জুই লাগক। এয়ে অশুভ কামনা।  

উঠিবলৈ ক’লে উঠা, বহিবলৈ ক’লে বহা, শাৰী পাতিবলৈ ক’লে শাৰী পাতি থকা ভাল মানুহ দেখিলোঁ। এইবাৰ অলপ অবাধ্য মানুহ লাগে। ভাল দিনৰ কামনা কৰি আগৰবোৰ বছৰ গ’ল। এই বেলি বেয়া দিনৰেই কামনা হওকচোন। হওকচোন বাৰু। শুভ কামনাৰ জোৰ দেখিলোঁ ইমান বছৰে। এইবেলি অশুভকামনাৰেই জোৰ দেখা যাওক। 

প’লিটিকেলি কাৰেক্ট হ’বৰ বাধ্যবাধকতাৰ বিপৰীতে পলিটিকেলি ইনকাৰেক্ট কথা বতৰাৰ বাবেও বেয়া ল’ছালিহঁতে সাহস কৰি আগবাঢ়ি আহক।

চেন্সেৰে ভৰপূৰ হৈ উঠা এইখন বিশ্বত এতিয়া অলপ ননচেন্স লাগে।

অশুভ-কামনা এয়েই।

সমুদ্র কাজল শইকীয়া, ডিছেম্বৰ ২০১৬
১ জানুৱাৰী ২০১৭ তাৰিখে "দৈনিক জনমভূমি" কাকতত প্ৰকাশিত।

জুইখেল

জুইখেল

বৰ্ণালী বৰগোহাঁই

প্ৰকাশক: আখৰ প্ৰকাশ,

প্ৰথম প্ৰকাশ: নৱেম্বৰ ২০১৬

বেটুপাত: প্ৰদীপ নাথ

অংগসজ্জা: মৃণাল আকাশ মেধি

স্বত্ব: ৰিহাবৰ্ণা মেধি

মূল্য: ৬০।০০ টকা

 

‘সুখপাঠ্যতা’ ভাল সাহিত্যৰ প্ৰথম চৰ্ত বুলি যি সকলে ভাবে, তেওঁলোকৰ বাবে বৰ্ণালী বৰগোঁহাইৰ “জুইখেল” নি:সন্দেহে এখন ভাল কবিতাৰ কিতাপ। সুখপাঠ্যতাৰ সংজ্ঞা সম্পৰ্কে স্থানান্তৰত কাৰো কাৰো সৈতে আমাৰ বিৰোধ থাকিলেও এই কথা মানিবই লাগিব যে সুখপাঠ্যতাৰ আঁৰত থাকে নৈপুণ্য (skill), কছৰৎ আৰু বোধৰ পূৰ্ণতা। বৰ্ণালী বৰগোহাঁইৰ কবিতা এইখিনি বস্তুৰ দাবীদাৰ।

“মোৰ কুমলীয়া জীউ” সম্ভৱত: আটাইতকৈ স্পৰ্শকাতৰ কবিতা। নিজৰ সন্তানক সম্বোধি কৰা মাতৃত্বৰ এটা জীয়া অনুভৱ ইয়াত আছে। তুলনা কৰাটো সম্ভৱ উচিত নহ’ব, কিন্তু এই কবিতাটো পঢ়িবৰ পৰত বাৰে বাৰে মৌচুমী ভৌমিকৰ “তোৰই জন্য” নামৰ গীতটোলৈ বাৰে বাৰে মনত পৰিছিল। নিজৰ সন্তানৰ প্ৰতি ভয়, দ্বিধা, শংকা আৰু উৎকণ্ঠাই ইয়াৰ উপজীৱ্য। কবিৰ এনে ধৰণৰ বৰ্ণনাশ্ৰয়ী একো একোটা কবিতাৰ কলেৱৰ আৰু গঢ়-গতিয়ে এক অনন্য পঠনৰ অভিজ্ঞতা প্ৰদান কৰে আৰু সেইখিনিতেই নাটকীয়তা বিদ্যমান বুলি ক’ব খোজোঁ। বিশেষকৈ দুটমান কবিতা যেনেধৰণেৰে আগবাঢ়িছে কোনোবা আগ্ৰহী নাট্যকৰ্মী থাকিলে তাক মঞ্চায়ণৰ বাবেও অভিযোজনা কৰিবলৈ আগবাঢ়ি আহিব পাৰে। ছুটি গল্পয়ো এটা কাহিনী কয়, নাটকেও এটা কাহিনী কয় বাবে সচৰাচৰ ছুটিগল্পৰ সৈতে নাটকৰ সান্নিধ্য মানুহে বেছিকৈ অনুভৱ কৰে। কিন্তু আমাৰ বিচাৰত আচলতে নিৰ্যাসৰ ফালৰ পৰা নাট্যশিল্প কবিতাৰহে বেছি ওচৰ ছপা। জিণ্টু ভট্টাচাৰ্যই ৰফিকুল হোচেইনৰ “ৰাধা-নৈ-পানী”ৰ নাট্যৰূপ দিবৰ সময়ত লিখা এটা লেখাত এইখিনি কথা পাতিছিলোঁ।

নিজৰ ৰাজনৈতিক আৰু মতাদৰ্শগত স্থিতি সম্পৰ্কে স্পষ্টতা এইজন কবিৰ বিশিষ্টতা। অনাহক বৈষ্ণৱী বিনয়ৰ বিপৰীতে কবিয়ে পাতনিতে ঘোষণা কৰিছে “মই নিজকে কবি বুলি বিশ্বাস কৰোঁ। সেইবাবেই কবিতা লিখোঁ।”, আৰু নিজৰ শব্দৰ সাধনাৰ দায়িত্বও স্বীকাৰ কৰিছে। এইগৰাকী কবি তথাকথিত ‘পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা’ৰ মেৰপেচলৈ নোসোমোৱাকৈ চিধা ভাষাৰে চিধা কথা ক’বলৈকে ভালপোৱা মানুহ। সেয়েই হয়তো “কবিতাবোৰক কেতিয়াও গৱেষণাগাৰত তুলি দিয়া নাই। শব্দৰ শৰীৰবোৰক টুকুৰা-টুকুৰকৈ কাটি চোৱা নাই। চাব নোৱাৰোঁ। কাৰণ কলিজাৰ তেজেৰে কবিতাবোৰক জীয়াইছোঁ” বুলি তেখেতে উল্লেখ কৰিছে। “লিখিম বুলি ভাবি থকা কথাবোৰ” শিৰ্ষক কবিতাটোৱেই এইখিনি কথা প্ৰতীত কৰিবলৈ উৎকৃষ্টতম।

খণ্ডিত দৃষ্টিৰে চালে কবিৰ যুদ্ধ বিষয়ক কবিতাটোৱে হয়তো নতুন একো কথা কোৱা নাই, কিন্তু তথাপিও ই নতুন ই উদ্ৰেক কৰা কেইটামান মুলগত প্ৰশ্নৰ কাৰণে। যুদ্ধ আকাংক্ষিত হ’ব নোৱাৰে। সৃষ্টিশীল সংবেদনশীল মানুহে চিৰকালেই যুদ্ধৰ বিৰোধিতা কৰি আহিছে। “যুদ্ধ কিয় কৰে মানুহে/ যুদ্ধৰ অতলত কি শান্তি শুই থাকে/ নে ভোকাতুৰ মানুহৰ ভাত” বুলি সেই প্ৰাচীণ প্ৰশ্নটোকে সাৰোগত কৰিও যুদ্ধৰ প্ৰয়োজনীয়তা কেনেকৈ বাৰে বাৰে আহি পৰে সেই কথা কবিয়ে কৈছে। এইখিনিতে কবিৰ স্থিতি সম্পৰ্কে কথা আহি পৰে। এই যুদ্ধৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ বোধ কিন্তু ৰাষ্ট্ৰবাদী, সৰ্বগ্ৰাসী, প্ৰভূত্ববাদী যুদ্ধোন্মাদ সকলৰ যুদ্ধৰ প্ৰয়োজনীয়তাতকৈ বহুত পৃথক। চুবুৰীয়া দেশ এখনৰ প্ৰতি ঘৃণাসূচক দুটা কথা উদ্দাত্ত কণ্ঠেৰে ঘোষণা কৰাটোৱেই যি সময়ত এই দেশত দেশপ্ৰেমৰ মাপকাঠি, সেই সময়ত যুদ্ধ বিষয়ক বোধৰ নতুন উন্মেষৰ প্ৰয়োজনীয়তা আছে। সীমা অথবা শত্ৰুপক্ষৰ ঘৃণাৰ ব্যতিৰেকে ইয়াত কোৱা হৈছে “যুদ্ধ মানে অধিকাৰ”। সেইখিনিতেই আন দহটা যুদ্ধবিৰোধী কবিতাতকৈ এই কবিতা বেলেগ।

একেধৰণেৰেই “জুইখেল” শীৰ্ষক কবিতাটোও ‘সামাজিক দায়বদ্ধতা’ প্ৰকাশ কৰা আন বহুতো সৰলৰৈখিক কাব্য-বিন্যাসতকৈ পৃথক। সত্য আৰু সত্যৰ বীক্ষণ সম্পৰ্কে এক সমাজ দৰ্শন ইয়াত আছে। চিমুলাক্ৰা অথবা সাদৃশ্যৰ ৰজ্জুত যেতিয়া ৰাজনৈতিক মুহূৰ্ত এটাই বিভ্ৰান্তিকে আচ্ছাদন হিচাপে আঁকোৱালি ল’বৰ উপক্ৰম হয়, তেনে এক মুহূৰ্ততেই এনে কবিতাৰ জন্ম।

“মই জানোঁ

পুৰি যোৱা মানেই ছাই নহয়

মই জানোঁ

জুইবোৰ নিজৰ গাত নলগালৈকে

মানুহবোৰে তাক জুইখেল বুলিয়ে কয়” ।।

কবিতাখিনিৰ কলেৱৰ আৰু অলপ সৰু হ’বৰ থল আছিল। বাক্যব্যয়ৰ ক্ষেত্ৰত আৰু অলপ সংযমী হ’লে কবিৰ কবিতাই আৰু অলপ পৰিপক্কতা পাব। এজন অভ্যাসকাৰী হিচাপে এইখিনিতে কবিৰ দ্বিধা-দ্বন্দৰ কিছু কথা আমি অনুভৱ কৰিব পাৰোঁ। কেতিয়াবা সংক্ষিপ্তকৰণৰ ফলত কবিতাই সুখপাঠ্যতা হেৰুৱায়। কেতিয়াবা কবিতাৰ সাৰভাগ একে থাকিলেও অধিম সংযমে বাক-ভংগী অথবা কবিৰ ব্যক্তিগত কাব্যভাষাৰ কালিকাটো হেৰুওৱাৰ উপক্ৰম হয়। কিন্তু বৰ্ণালী বৰগোহাঁই নামৰ কবিগৰকীৰ প্ৰতি আমি আশ্বস্ত এই কাৰণেই যে কবিৰ কিছুমান কবিতাত আমি বিস্তৰ সম্ভাৱনাৰ উমান পাই থৈছোঁ আৰু বৰ্ণনাধৰ্মিতা পৰিহাৰ কৰি ৰূপকাশ্ৰয়ী ভাষাৰেও কবিয়ে সঠিক বাটেই কাটি থৈছে। কবিৰ যি কেইটা কবিতা অধিবাস্তৱিক, অধিক ৰূপকাশ্ৰয়ী, অথবা উপমাৰ ঘনত্ব য’তেই বেছি সেই আটাইকেইটা কবিতাই মৰ্মস্পৰ্শী। “প্ৰহৰে প্ৰহৰে কথা পাতে” তেনে এটা ঈষৎ এবছাৰ্ড, ঈষৎ অধিবাস্তৱ কবিতা য’ত শব্দ বাক্যৰ মেদবহুলতাও নাই আৰু লিৰিকেল গুণেৰেও পাঠকক পলকতে চুই যায়।

[প্ৰহৰে প্ৰহৰে কথা পাতে

বুকুৰ ছাঁত ৰৈ যোৱা কোনোবাজনক

দ্বিতীয় প্ৰহৰে চিনে]।

একে প্ৰসংগতে বৰ্ণনাধৰ্মী হৈয়ো মিতব্যয়ী আন এটা কবিতা হ’ল “হেলনীয়া বৰষুণ”-

“বৰষুণ পৰিছে থিয়কৈ

আৰু মই বেঁকা বাট এটাৰে গৈ আছোঁ

মই বিচাৰিছিলোঁ

পোন বাট এটাৰে গৈ থাকিম

আৰু হেলনীয়া বৰষুণ এজাকে

মোক তিয়াই পেলাব

অহা আৰু যোৱা ঠিকেই চলিল

মই তিতি থাকিলোঁ

থিয় বৰষুণ এজাকত”

[হেলনীয়া বৰষুণ]

 

“লিখিম বুলি ভাবি থকা  কবিতাবোৰ/ চাহৰ কেটলিত উতলে আৰু/ কুকাৰৰ হুইচেলৰ হাৱাত উৰি যায়”ৰ দৰে প্ৰাত্যহিক জীৱনৰ খুটি নাটি ঠায়ে ঠায়ে থাকিলেও বৰ্ণালী বৰগোহাঁই বহুলাংশে অসমৰ নিসৰ্গৰেই কবি। অসমৰ প্ৰকৃতি, গাঁও আৰু সৌহাৰ্দ্যই যেতিয়াই ভুমুকি মাৰিছেহি, তেতিয়াই বৰগোহাঁইৰ কবিতাৰ গীতিময়তাই অনন্য ৰূপ লৈছে। উদাহৰণ স্বৰুপে মাত্ৰ দুটি স্তৱকেই যথেষ্ঠ-

হুৰমুৰাই আকাশখন ভাগি পৰিছে

পানী পাই উজানৰ মাছ এজাকে

খুটিয়াব ধৰিছে

[উজান]

উদং চকী আৰু মুঢ়াবোৰে

সৰাপাতৰ কথাকে পাতি থাকে

ভালপোৱাজনৰ বাবে ৰৈ থাকোতে

তামোলগছৰ দীঘলীয়া ছাঁ পৰে

[ফাগুণৰ কবিতা]

এইজন কবি পাইকাৰী হাৰত কবিতা লিখা অথাবা বছৰে বছৰে কিতাপ প্ৰকাশ কৰি থকা কবি নহয়। গতিকে পৰৱৰ্তী সংকলন এখন পাবলৈ আমি হয়তো কিছু সময় অপেক্ষা কৰিব লাগিব। সেই পৰৱৰ্তী প্ৰকাশত আমি কবিৰ পৰৱৰ্তী পৰ্যায় বা নেক্সট লেভেল নিশ্চয়কৈ দেখিবলৈ পাম।

সমুদ্ৰ কাজল শইকীয়া, ডিচেম্বৰ ২০১৬